Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İlmiyle Âmil Bir Âlim İmâm Birgivî

29. Sayı · 2013/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

“İlim­le­riyle ruh­la­rı­mızı bes­le­yen, bı­rak­tık­ları eser­ler ile yo­lu­muzu ay­dın­la­tan, hak-bâtıl mü­ca­de­le­sinde her dâim hakkı sa­vu­nan ve bu me­zi­yet­le­riyle bugün dahi ara­mızda ya­şa­yan âlim­le­ri­mizi ta­nı­mak ve ta­nıt­mak üze­ri­mize bir va­zi­fe­dir.”

Bu ay zi­ya­ret ede­ce­ği­miz kıy­metli âlim, İslâm âle­mi­nin me­se­le­leri ile ya­kın­dan il­gi­le­nen, ya­şa­dığı dö­nemde or­taya çıkan bâtıl gö­rüş­lerle mü­ca­de­lede elin­den gelen gay­reti sarf eden İmâm Bir­givî Haz­ret­leri ola­cak in­şal­lah.

La­kabı Ta­kiy­yüd­din olan İmâm Bir­givî’nin asıl adı Meh­med’dir. Hicrî 929 (m. 1523) se­ne­sinde Ba­lı­ke­sir’de doğdu. Ba­lı­ke­sir’de mü­der­ris olan ba­bası Pîr Ali Efendi’den Arapça ve Man­tık oku­yan İmam Bir­givî bu arada hıf­zını ta­mam­ladı. Oğ­lu­nun ilme olan iş­ti­ya­kını gören Pîr Ali Efendi, onu İs­tan­bul’a Se­mâ­niye Med­re­se­le­rine1 gön­derdi. Bu­rada yük­sek tah­sî­lini ta­mam­la­yıp ica­zet alan İmâm Bir­givî, aynı za­manda Mah­mud Paşa Med­re­sesi’nde mü­der­ris olan Küçük Şem­sed­din Efendi’ye, Kızıl Molla diye ta­nın­mış Ru­meli Ka­zas­keri Ab­dur­rah­man Efendi’ye ve dev­rin meş­hur mü­der­ris­le­rin­den Ahîzâde Ka­ra­mânî Meh­med Efendi’ye ta­le­be­lik yaptı.

Tah­sî­lini ta­mam­la­yıp mü­der­ris pâ­ye­sini elde et­tik­ten sonra ho­cası Ab­dur­rah­man Efendi’ye mü­lâ­zim2 olup ih­ti­sâ­sını ta­mam­ladı. Yine Ab­dur­rah­man Efendi’nin de­lâ­leti ile Haleb ve Edirne’de dört sene ho­ca­sı­nın kas­sâm-ı as­ke­rî­li­ğini3 yaptı. Bu sı­rada ders okut­mayı da ihmal et­me­yen Bir­givî bir yan­dan da halka vaaz ve ir­şadda bu­lundu. Va­az­la­rında halkı Kur’ân ve Sün­net’e uy­maya davet edi­yor, halk ara­sında şüyû’ bul­muş bid’at fır­ka­lara karşı mü­ca­dele ve­ri­yordu. Fakat in­san­la­rın bâtıl fır­ka­lara bu de­rece bağ­lı­lığı onu içten içe ümit­siz­liğe dü­şü­rü­yordu. Daha sonra kas­sâm-ı as­ke­rî­lik va­zi­fe­sini bı­ra­kıp nefsî ter­bi­ye­sini ta­mam­la­mak üzere Bay­râ­miye ta­rî­kati şeyh­le­rin­den Ka­ra­manlı Ab­dul­lah Efendi’ye in­ti­sâb ede­rek in­zi­vâya çe­kildi.

Ka­ra­manlı Ab­dul­lah Efendi’den de icâ­zet alan Bir­givî, şey­hi­nin ken­di­sine mü­der­ris­liğe devam hu­su­sun­daki tav­si­yesi üze­rine, Sul­tân Selîm-i Sânî’nin ho­cası Atâ­ul­lah Efendi’nin bugün İzmir’in Öde­miş il­çe­si­nin Birgi ka­sa­ba­sında yap­tır­dığı med­re­sede mü­der­ris­liğe baş­ladı.

İmâm Bir­givî, öm­rü­nün geri ka­la­nını is­min­den çok nis­be­siyle meş­hûr ol­duğu Birgi’de ted­rîs, irşad ve te’lîf fa­a­li­yet­leri ile ge­çirdi. Hicrî ta­rihle elli iki ya­şında, İs­tan­bul se­ya­hati sı­ra­sında vebâ has­ta­lı­ğına ya­ka­la­na­rak 981/1573 se­ne­sinde ir­ti­hâl-i dâr-ı bekâ ey­ledi ve Birgi’de def­ne­dildi.

Bir­givî Meh­med Efendi, ya­şa­dığı dö­ne­min gün­cel me­se­le­le­rini ele almış, dinî, ah­lâkî, sos­yal ve si­yâsî me­se­le­lere hu­sûsî bir ehem­mi­yet ver­miş­tir. Ken­disi: “ …Öyle bir za­manda bu­lu­nu­yo­ruz ki bil­gi­siz­lik meş­hur, ilim ise sözü edil­meye değ­mez bir şey ol­muş­tur. Sonra za­ma­nı­mı­zın in­san­ları, bid’at­leri ve dinin ya­sak­la­dığı şey­leri Allah’a yak­laş­ma­nın en üstün yol­la­rın­dan say­dı­lar ve on­lara sa­rı­lıp ka­fi­leyi dol­dur­du­lar. İlmi zayıf bazı kim­se­ler de tü­redi. Bun­lar, iba­det kı­lı­ğına bü­rün­dü­rül­müş yay­gın bid’at­lere in­san­ları teş­vik edi­yor­lar. Bir kısmı da gece ka­ran­lı­ğında odun top­la­yan­lar gibi, iyiyi kö­tü­den ayır­ma­dan, de­ğer­siz, zayıf hatta uy­durma söz­ler­den bul­duk­la­rını top­la­ya­rak kitap yaz­dı­lar…”4 di­ye­rek an­lat­tığı bir dö­nemde in­san­ları Kur’ân ve Sün­net’e ça­ğır­mış ve bid’at fır­ka­larla ha­ya­tı­nın so­nuna kadar bir yan­dan va­az­ları diğer yan­dan eser­leri ile mü­ca­dele et­miş­tir. Hatta bu hu­susta dö­ne­min ida­re­ci­leri ile gö­rüş­tüğü ve on­lara kes­kin kı­lıç­lar­dan daha kes­kin söz­ler söy­le­diği de bi­lin­mek­te­dir.

Arap di­li­nin öğ­re­nil­me­sine büyük bir önem veren, buna bi­nâen de Arapça gra­mer ki­tap­ları yazan İmam Bir­givî; fıkıh, hadîs, tef­sîr, ahlâk-ta­sav­vuf ve akâid sa­ha­sında, çoğu Arapça olmak üzere alt­mışa yakın eser te’lîf et­miş­tir.

Bazı mü­el­lif­ler ta­ra­fın­dan me­şâ­yih-i kirâm ara­sında zik­re­di­len İmâm Bir­givî; dine, dev­lete ve mil­lete za­rarlı gör­düğü her türlü dav­ra­nışla mü­ca­dele etmiş, eser­le­rinde de bu me­se­le­lere ışık tut­maya ça­lış­mış­tır. Bazı sünnî esas­lar­dan sap­mış olan ta­sav­vuf er­bâ­bını da sert bir dille eleş­tir­miş, bu se­bep­ten ba­zı­la­rınca ta­sav­vuf düş­manı ol­makla dahi itham edil­miş­tir.

Ha­yatı ve eser­le­rinde; ilim, amel ve ih­lâ­sın ay­rıl­maz bir bütün ol­du­ğunu gös­te­ren İmâm Bir­givî, Arapça’ya ve İs­lâmî ilim­lere yeni baş­la­yan­lar için ka­leme al­dığı “Avâ­mil” ki­ta­bını dahi ahlâk ve imanla il­gili na­sî­hat­lerle ziy­net­le­miş, ta­le­be­nin ni­ye­ti­nin hâlis ol­ma­sına dik­kat çek­miş­tir. Yine te’lîf et­tiği et-Ta­rî­katü’l-Mu­ham­me­diyye adlı meş­hûr eseri, Os­manlı med­re­se­le­rinde ta­le­be­lere hem güzel ahlâk hem de ni­yet­le­rin hâlis tu­tul­ması için oku­tu­lan ki­tap­lar­dan­dır.

Hak uğ­runda mü­ca­de­le­lerle dolu bir hayat ge­çi­ren İmâm Bir­givî’nin kabr-i şe­rîf­leri, İzmir’in Öde­miş il­çe­sinde, Birgi nâ­hi­ye­si­nin kuzey do­ğu­sunda, Ka­mer­yay­lası yolu üze­rinde Na­maz­gâh ya­kı­nında, bugün Çay Ma­hal­lesi diye bi­li­nen bir te­pe­cik­te­dir. Allah Teâlâ ken­di­le­rini ğarîk-i rah­met ey­le­sin…

  1. Fatih Sultan Mehmed Hân’ın yaptırmış olduğu Fatih Camii’nin etrafını çevreleyen, devrinin en büyük ilmî merkezi sayılan Sahn-ı Semân (Sekiz Avlu) Medreselerinin diğer adıdır. ↩︎
  2. Eski tedrîsâtta stajyer yerine kullanılan bir tabirdir. Medreseden icazet alan talebeler 2-3 sene kadar bu vazifede kalarak ihtisaslarını tamamlamış olurlardı. ↩︎
  3. Kassâm-ı Askerî: Kazasker adına, askerî sınıf mensubu kişilerin miraslarını vârisler arasında paylaştırmakla memur kimse. ↩︎
  4. Ahmet Turan Arslan, İmâm Birgivî Hayatı Eserleri ve Arapça Tedrisindeki Yeri, Seha Yay., İstanbul 1992, s. 51. ↩︎