Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Huzur ve Mutluluğun Menşei Adalet

29. Sayı · 2013/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Lü­gatte “is­ti­ka­met, doğ­ru­luk” gibi ma­na­lara gelen ada­let muh­te­vası geniş/zengin bir ke­lime ol­ması ha­se­biyle: “insaf”: her şeyi yerli ye­rince yap­mak ve her şeyi yerli ye­rine koy­mak­tır. Zul­mün her tür­lü­sün­den ka­çın­mak, her çeşit aşı­rı­lık­tan uzak dur­mak, hak­kın ve hak­lı­nın ya­nında olmak gibi ma­na­ları ifade eder. Ada­le­tin zıttı ise zulüm, hak­sız­lık ve in­saf­sız­lık­tır.

İki kısma ay­rı­lır; bun­lar­dan biri mut­lak ada­let­tir ki buna “Adl-i İlâhî” denir. Allah (c.c) zul­mün her çe­şi­din­den uzak­tır. Hiç­bir kim­seye, zerre kadar zul­met­mez. O, mut­lak ada­let sa­hi­bi­dir. Mut­lak ada­le­tin ise zerre kadar zulüm ve hak­sız­lıkla va­sıf­lan­dı­rıl­ması asla müm­kün de­ğil­dir. Diğer kısım ise dinî bir emir ola­rak bi­li­nen ada­let­tir. Hak­sız­lık ya­pan­lara, yap­tık­ları ile mu­ka­bele etmek veya suç iş­le­yen­lere il­gili mer­ci­ler ta­ra­fın­dan lâyık ol­duk­ları ce­za­nın ve­ril­me­si­dir.

Allah (c.c) âdil olan kul­la­rını sever, za­lim­leri ve zulmü des­tek­le­yen, al­kış­la­yan­ları da sev­mez. Bi­nâen aleyh, Müs­lü­man’ın ashâb-ı ki­râ­mın ta­ma­mını, Kur’ân-ı Kerîm’in beyan et­tiği ve Efen­di­miz (s.a.v)’inde ta­nıt­tığı gibi insaf öl­çü­le­rini zor­la­ma­dan an­la­maya, an­lat­maya; ta­nı­maya ve ta­nıt­maya azamî dik­kat ve ih­ti­mâm gös­ter­mesi de ada­le­tin, sa­mi­mi­yet ve hak­ka­ni­ye­tin bir ge­re­ği­dir. As­hâb­tan her­hangi bi­rini Kur’ân-ı Kerîm ve sün­net öl­çü­le­ri­nin dı­şında an­la­maya ve an­lat­maya kal­kış­mak büyük bir zulüm ve hak­sız­lık olur. Bu du­rumda âdil bir Müs­lü­man’ın sa­hâbe-i kirâm hak­kın­daki inancı çok temiz, nezih, saf ve ber­rak ol­ma­lı­dır. Ashâb-ı kirâm’ın ara­sında çık­mış olan bir takım hâ­di­se­ler ta­ma­men ic­ti­hâd fark­lı­lığı ne­ti­ce­sin­de­dir. Bu fark­lı­lıkla olu­şan ta­raf­la­rın (iki taraf) asıl ga­yesi de Allah’ın rı­zâ­sını ka­zan­mak, daha iyi kul ala­bil­mek idi. Bu is­ti­ka­met üzere ya­rı­şı­yor­lardı. İlim ve ilim­deki derin vu­kû­fiy­yet­leri sa­ye­sinde yap­tık­ları ic­ti­hâdda isa­bet eden taraf iki (veya on) sevap ka­za­nı­yor, isa­bet ede­me­yen taraf ise (günah ka­zan­mı­yor,) sa­dece, iki (veya on) sevap ye­rine bir sevap ka­za­nı­yor. Yani her iki taraf da ka­za­nı­yor; ancak biri çok, di­ğeri se az ka­za­nı­yor. Ta­raf­lar­dan kay­be­den yok.

Fakat “Allah Teâlâ’nın on­lar­dan râzı, on­la­rın da Allah (c.c)’tan râzı”1 ol­duğu bu gü­zîde top­lu­lu­ğu­nun bir kıs­mını eleş­tiri yağ­mu­runa tutan, ten­kîd ok­la­rına acı­ma­sızca hedef tah­tası ha­line ge­ti­ren­ler, sö­ven­ler hatta tek­fîr eden­ler; ne büyük gü­naha gir­dik­le­rini, küf­re­den­ler de “küfr”ün sı­nı­rını nasıl zor­la­dık­la­rı­nın far­kında mı­dır­lar acaba!? İşte asıl kay­be­den­ler, te­lâ­fîsi güç büyük za­rara uğ­ra­yan­lar bun­lar­dır. Bir ta­rafı sev­mek için ille de diğer ta­rafa sö­ve­rek, küf­re­de­rek, hu­sû­met bes­le­mek mi ge­re­ki­yor! Bu nasıl bir man­tık, nasıl bir dü­şünce tar­zı­dır.

Hu­meyd b. Ziyâd, Mu­ham­med b. Kab’a: “Sa­hâbe-i kirâm ara­sında çıkan ih­ti­laf­lar hak­kında ne der­sin? Bu ko­nu­daki gö­rü­şün nedir?” diye sorar. Mu­ham­med b. Kab şöyle der: “Allah (c.c), sa­hâbe-i ki­râ­mın bü­tü­nünü (ku­surlu ola­nını da ol­ma­ya­nını da) ba­ğış­la­mış; hep­sin­den râzı ol­du­ğunu ve cen­neti on­lara vacip kıl­dı­ğını (zaten) Kur’ân-ı Kerîm’de sa­râ­ha­ten açık­la­mış­tır.” diye cevap ve­rince, “Bu ayet, Kur’ân-ı Kerîm’in ne­re­sinde?” diye sorar, O da: “Sub­hâ­nal­lah! Sen, Tevbe Sû­re­si­nin “İslâm’ı ilk önce kabul eden mu­hâ­cir­ler ve ensâr ile, iyi­likle on­lara uyan­lar var ya, Allah on­lar­dan razı olmuş; onlar da O’ndan razı ol­muş­lar­dır. Allah on­lara için­den ır­mak­lar akan, içinde ebedî ka­la­cak­ları cen­net­ler ha­zır­la­mış­tır. İşte büyük kur­tu­luş budur.”2 aye­tini oku­mu­yor musun?” der.

Sa­hâbî ke­li­mesi, “dost, be­ra­ber ve ar­ka­daş” ma­na­la­rını ifade eder. Ço­ğulu ise sahâbe/ashâbdır. Is­tı­lâhî ma­nası ise: “Müs­lü­man ola­rak Ra­sû­lul­lah (s.a.v)’ı gören ve bu imanla ya­şa­yıp, ölen kim­se­dir.” Ule­mâ­nın ek­se­ri­nin it­ti­fak et­tik­leri gö­rüşü (tarif) budur. Ay­rıca, bu görme veya gö­rüş­me­nin uzun veya kısa ol­ması du­rumu (sa­hâbî ol­mayı) de­ğiş­tir­mez. Yine bu ta­rif­ten ha­re­ketle, kendi ken­dine yiyip içe­cek kadar küçük olan ço­cuk­lar da sa­hâbî sa­yıl­mış­lar­dır. Efen­di­miz (s.a.v)’i görme şe­re­fine nâil olan veya âmâ ol­du­ğun­dan, Efen­di­miz ta­ra­fın­dan gö­rül­müş bu­lu­nan her­hangi bir Müs­lü­man’a da sa­hâbî denir.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­mizi görme şe­re­fine nâil olan sa­hâ­be­dir (sa­hâbe ol­muş­tur). Çünkü bu soh­bet, azada ço­ğada şâ­mil­dir. O’nun mü­ba­rek soh­bet­le­riyle şe­ref­len­mek, ulvî ba­kış­la­rına nâil olmak; nezih, latîf, pâk ve nûr ce­mâ­lini gör­müş olmak, şe­ref­le­rin en yü­cesi; nü­büv­vet ve ri­sâ­let rüt­be­sin­den sonra en üstün bir rütbe, en yüce bir ma­kam­dır.

Bu soh­bet ve ru’yetin o denli ma­nevî bir te­siri var­dır ki, müd­deti ne kadar az olursa olsun buna nâil olan, nü­büv­vet ve ri­sâ­let ma­ka­mın­dan sonra, ehl-i ima­nın ula­şa­bi­le­ceği en üstün ma­kama ulaş­mış olur. Onun için, sa­hâbe-i ki­râ­mın ta­mamı, feyiz ve be­re­ketle dop­dolu, pek muh­te­rem kim­se­ler­dir­ler. Allah Teâlâ, cüm­le­sin­den râzı olsun.

Ehl-i sün­net ule­mâsı, is­tis­na­sız ola­rak sa­hâbe-i ki­râ­mın ta­ma­mını (udûl) âdil kabul et­miş­ler­dir. Bu hu­susta ki da­ya­nak­ları da, Kur’ân-ı Kerîm, sün­net-i nebî, icmâ-i ümmet ve aklî de­lil­ler­dir.

İşte ashâb-ı ki­râmı öven, on­la­rın üstün ah­lâ­kını haber veren ayet-i ce­lî­le­ler:

“Böy­lece sizi vasat (ha­yırlı ve âdil)bir ümmet kıl­dık ki in­san­la­rın üze­rine (pey­gam­ber­le­ri­nin ken­di­le­rine hakkı teb­liğ et­tik­le­rine) şahit ola­sı­nız ve Ra­sûlde sizin üze­ri­nize (ri­sâ­let va­zi­fe­sini yap­tı­ğına dair) şahit olsun.”3

“Siz­ler, in­san­lar için çı­ka­rıl­mış en ha­yırlı bir üm­met­si­niz (çünkü siz) iyi­liği em­re­der fe­na­lığı, kö­tü­lüğü de men eder ve Allah’a iman eder­si­niz.”4

“… Seni yar­dı­mıyla ve mü­min­lerle (ashab-ı kirâm) te’yid eden (des­tek­le­yen) O’dur. Mü’min­le­rin (Evs ve Haz­rec ka­bî­le­le­rin) gö­nül­le­rine sevgi koyup bir­leş­ti­ren (de) O’dur.”5

“ Mu­hâ­cir ve Ensâr’dan daha önce ge­len­lerle, on­lara gü­zelce uyan­lar­dan Allah râzı oldu; onlar da Allah’tan râzı ol­du­lar. Allah, on­lara al­tın­dan ne­hir­ler akan ve içinde ebedî ka­la­cak­ları cen­net­ler ha­zır­la­mış­tır. İşte büyük kur­tu­luş budur.”6

Gö­rül­düğü üzre, bu ayet-i ce­lî­lede Cenâb-ı Hak, ashâb-ı ki­râma cen­net ve rı­zâ­sını vacip kı­lar­ken, ta­bi­in­den de şartlı ola­rak râzı ola­ca­ğını haber ve­ri­yor. Allah (c.c) sa­hâbe-i ki­râ­mın dı­şın­daki Müs­lü­man­lar­dan râzı ol­ma­sını iki şarta bağ­lı­yor:

  • Fiilî olarak: Bil-umûm amel ve icraatlarında sahâbe-i kirâma tâbî olacaklar (onları örnek alacaklar),
  • Kavlî olarak: Söz ile onlara uyacaklardır. Yani onların güzel hal ve davranışlarını dile getirecekler, bir beşer olarak var olabilecek eksik ve noksan yönleriyle meşgul olmayacaklar. Tenkîd ve eleştirilerde bulunmayacaklardır.

“(Ey Ra­sû­lüm!) And olsun ki Allah, o ağa­cın al­tında (Hu­dey­biye’de) sana bîât et­tik­leri zaman mü­min­ler­den râzı ol­muş­tur. Allah, on­la­rın kalp­le­rin­de­kini bildi ve on­lara se­kî­net (huzur) in­dirdi. Ve on­ları yakın bir fe­tihle (Hay­ber’in fethi ile) mü­kâ­fat­lan­dırdı.”7

“(Bu ga­ni­met mal­ları) fakir olan mu­hâ­cir­lere ait­tir. O mu­ha­cir­ler ki yurt­la­rın­dan sü­rül­müş­ler, mal­la­rın­dan uzak düş­müş­ler ancak Allah’ın rı­za­sını ara­mış­lar (is­te­miş­ler), Allah’ın di­nine ve ra­sû­lüne yar­dım et­miş­lerdi. İşte (da­va­la­rında) sâdık (dos­doğru) olan­lar bun­lar­dır.”8

“On­lar­dan (mu­hâ­cir­ler) önce Me­dîne’yi yurt ve iman evi edi­nen kim­se­ler (Ensar), ken­di­le­rine hic­ret eden­leri (mu­hâ­cir­leri) se­ver­ler, on­lara ve­ri­len şey­ler­den (ga­ni­met­ler­den) do­layı kalp­le­rinde ona karşı ih­ti­yaç duy­maz­lar. Ken­di­leri ih­ti­yaç içinde ol­sa­lar bile, on­ları (mu­ha­cir­leri) öz can­la­rına ter­cih eder­ler (üstün tu­tar­lar). (İşte) her kim kendi nef­si­nin cim­ri­li­ğin­den ko­ru­nursa işte kur­tu­luşa eren on­lar­dır.”9

“O gün Allah; pey­gam­beri ve iman edip onunla be­ra­ber olan­ları utan­dır­ma­ya­cak­tır (küçük dü­şür­me­ye­cek­tir). On­la­rın (sırât üze­rinde) nur­ları ön­le­rin­den ve sağ yan­la­rın­dan koşar da (onlar): ‘Ey Rab­bi­miz! nu­ru­muzu ta­mamla bizi mağ­fi­ret eyle; çünkü sen her şeye kâ­dir­sin” der­ler.10

Sa­hâbe-i Kirâm Ha­ze­râ­tı­nın fa­zi­le­tini ve üstün de­re­ce­le­rini bil­di­ren hadis-i şe­rif­ler­den ba­zısı:

“As­hâ­bım hak­kında Allah’tan kor­ku­nuz. As­hâ­bım hak­kında Allah’tan kor­ku­nuz. Ben­den sonra, on­ları –maddî ve mâ­nevî ok­la­rı­nıza- hedef yap­ma­yı­nız (on­ları ta’n ve ten­kîd et­me­yi­niz). Zira on­ları seven, beni sev­diği için sever; on­lara buğz eden de, bana buğz et­tiği için buğz eder. On­lara ezi­yet eden, bana ezi­yet etmiş olur. Bana ezi­yet edende, Allah’a ezi­yet etmiş olur (ga­za­bını hak eder). Allah ken­dine ezi­yet edeni de hemen ilâhî azabla ya­ka­layı verir.”11

“As­hâ­bıma küf­ret­me­yin (hak­la­rında ileri geri ko­nuş­ma­yın, on­ları ten­kîd et­me­yin). Siz­den bi­ri­niz, Allah yo­lunda Uhud dağı kadar altın infâk etse, on­la­rın (infâk et­tiği) bir müde (öl­çeğe) veya onun ya­rı­sı­nın de­re­ce­sine ula­şa­maz.”12

“As­hâ­bıma söv­me­yin, kim as­hâ­bıma sö­verse Allah’ın, me­lek­le­rin ve bütün in­san­la­rın la­neti onun üze­rine olsun. Kı­ya­met gü­nünde, onun yap­mış ol­duğu, ne farz ne de nâ­file iba­det­leri kabul edi­le­cek­tir.”13

“Üm­me­ti­min en şer­lisi, (en ya­ra­mazı) as­hâ­bımı (eleş­tir­mede,) ten­kîd et­mede en cü­ret­kâr (ce­sa­retli) olan­la­rı­dır.”14

“İn­san­lar mal ve ser­vet­le­rini ço­ğal­ta­cak­lar, as­hâ­bım ise (zühd ve tak­vâ­la­rın­dan do­layı) malı azal­ta­cak­lar. As­hâ­bıma söv­me­yin (dil uzat­ma­yın), kim on­lara sö­verse Allah’ın, me­lek­le­rin ve bütün in­san­la­rın la­neti onun üze­rine olsun.”15

“İslâm ür­yân­dır (el­bi­se­siz­dir). Onun giy­sisi ha­yâ­dır. Zî­neti (süsü) ahde ve­fâ­dır… İslâm’ın esası (temeli/dayanağı) Ra­sûl­lah’ın as­hâ­bını sev­mek­tir.”16

“Allah Teâlâ, üm­me­tim­den bir kişi hak­kında hayır murad ederse, onun kal­binde as­hâ­bı­mın sevgi ve mu­hab­be­tini yer­leş­ti­rir.”17

“Sizin as­hâ­bımla ne alıp ve­re­me­di­ği­niz var (neden on­ları ra­hat­sız edi­yor­su­nuz)!? As­hâ­bımı bana bı­ra­kı­nız, Nef­sim yed-i kud­re­tinde olan Allah’a yemin ede­rim ki siz­den bi­ri­niz, Uhud dağı kadar altın ta­sad­duk ede­cek olsa, on­lar­dan bi­ri­nin bir gün­lük ame­li­nin mis­line ulaş­mış ola­maz.”18

Ashâb-ı Kirâm’ın Dereceleri

Bu ko­nuda ya­pı­lan farklı tas­nif­ler içinde, en çok kabul gö­reni el-Hâkim en-Ney­sâ­bûrî’nin yap­tığı tas­nif­tir. Bu tas­nife göre ashâb-ı kirâm şu ta­ba­ka­lara ay­rıl­mış­tır:

  1. Mekke-i Mükerreme’de İslâm’a ilk girenler, birinci derecede olan sahâbîlerdir,
  2. Dâru’n-Nedve’den İslâm’ı kabul eden (sahâbî)ler,
  3. Habeşistan’a hicret edenler,
  4. Birinci Akabe Bey’atı Ashâbı,
  5. İkinci Akabe Bey’atı Ashâbı,
  6. Efendimiz (s.a.v) Kuba’da iken Medîne-i Münevvere’ye vâsıl olan muhâcirler,
  7. Bedir Ashâbı,
  8. Bedir Savaşı’yla, Hudeybiye günü arasında hicret eden muhâcirler,
  9. Hudeybiye’deki ağacın altında Efendimiz (s.a.v)’e bey’at edenler (Bey’atü’r-Rıdvân Ashâbı),
  10. Hudeybiye Musâlahasıyla, Mekke-i Mükerreme’nin fethi esnasında hicret edenler,
  11. Mekke-i Mükerreme’nin fethi gününde Müslüman olanlar (bunlar bin kişiyi aşkındır),
  12. Mekke-i Mükerreme’nin fethi ve Veda haccı esnasında Rasûlullah’ı görme şerefine nâil olan çocuklar.

Bir başka tas­nife gö­reyse ashâb-ı kirâm üç kısma ay­rı­lır:

  1. Mekke-i Mükerreme’nin fethinden evvel hicret edenler ( Muhâcirler),
  2. İslâm’ın inkişâfı ve intişârı (yayılması) için malları ve canlarıyla İslâm’a ve Müslümanlara (seveseve) yardım edenler (Ensâr),
  3. Mekke-i Mükerreme’nin fethinden sonra Medîne-i Münevvere’ye gelenler (tabiki bunlar muhâcir sayılmaz).

Sa­hâbe-i ki­râ­mın sa­yı­ları hak­kında kesin bir rakam yok­tur. Ebû Zür’a er-Râzî (r.h), Veda hac­cında bu­lu­nan sa­hâbe-i ki­râ­mın ade­di­nin 40 bin kişi, Tebük Se­feri’nde 70 bin kişi, Efen­di­miz (s.a.v) dâr-ı be­kâya ir­ti­hal et­ti­ğinde ise sa­hâbe-i ki­râ­mın sa­yı­sı­nın 124 bin ci­va­rında ol­du­ğunu kay­de­di­yor.19

Sa­hâbe-i ki­râ­mın hepsi “âdil”dir. Dö­ne­min olay ve hâ­di­se­leri içinde bu­lu­nan veya bu­lun­ma­yan­la­rın ta­mamı âdil ve muh­te­rem zevât-ı ki­râm­dır­lar. Ehl-i sün­net ule­mâsı, Hz. Mu­â­viye (r.a)’nin Hz. Ali (r.a)’ye karşı mu­ha­le­fe­ti­nin ta­ma­men bir ic­ti­hâd ne­ti­cesi ol­duğu hu­su­sunda hem fikir ve müt­te­fik­dir­ler. Konu ile ala­kalı bazı âlim­le­rin görüş ve ka­na­at­le­rini, lü­zû­muna bi­nâen nak­let­mek is­ti­yo­rum:

  1. Üstün yetenekli bir âlim, mütefekkir, fakîh ve muhaddis olan İbn Hacer el-Heytemî (r.h), çok kıymetli eseri “Tathîru’l-cenân ve’l-lisân”da, ashâb-ı kirâm ve özellikle Hz. Muâviye (r.a) hakkındaki pek nezih ve latîf düşüncelerini şöyle sıralıyor: “Ey Allah ve Rasûlünün sevgi ve muhabbetiyle kalpleri dolup taşan mümin kardeşlerim! Efendimiz (s.a.v)’in istisnasız bütün ashâbını sevmek ve onların tamamının âdil kimseler olduklarına cân u gönülden inanmak, senin üzerine bir vecibe (bir zorunluluktur). Çünkü onların âdil zâtlar olduklarında selef (önceki ulemâ) ve halef (sonraki ulemâ) ittifak etmişlerdir. Onlar hakkında hikaye edilen (anlatılan) bazı olay ve hâdiseleri, münâzaraları ve taksîratlarını Allah (c.c) örtmüş ve affetmiştir. Bunun böyle olduğunun şâhidi bizzat Kur’ân-ı Kerîm’dir: “Allah onlardan (sahâbe-i kirâmın cümlesinden) râzı olmuştur. Onlar da Allah’tan râzı olmuşlardır.”20

Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) de on­ları zi­ya­de­siyle met­het­miş, hiç­bi­rini ayırt et­me­den on­la­rın kıy­met ve de­ğer­le­rini or­taya koy­muş­tur. Hiç­bir kim­se­nin şüp­hesi ol­ma­sın ki Hz. Mu­â­viye (r.a) de Efen­di­miz (s.a.v)’e neseb, ka­râ­bet, ilim ve hilim ba­kı­mın­dan sa­hâ­be­nin bü­yük­le­rin­den­dir. Bu va­sıf­ları hâiz ol­duğu ic­mâan sabit olunca, ona karşı sevgi ve mu­hab­bet bes­le­mek icap etmez mi? Onun haiz ol­duğu İslâm şe­refi, Efen­di­mizle olan soh­bet şe­refi, neseb şe­refi, Rasûl-i Ekrem’e cen­nette re­fâ­ka­tini ge­rek­tir­miş ola­cak olan mu­sâ­ha­rat (hı­sım­lık) şe­refi, ilim ve hilim şe­refi, emîr­lik şe­refi sonra hi­lâ­fet şe­refi de bu cüm­le­den­dir.

Bu sa­yı­lan özel­lik­ler­den sa­dece bi­ri­nin bu­lun­ması dahi, sevgi, saygı ve mu­hab­bet için ye­terli ola­cak­ken; bunca özel­lik ve gü­zel­lik­leri si­ne­sinde ba­rın­dırma şe­re­fine nâil olan böy­lesi bir sa­hâ­beye akıl almaz ten­kîd­ler, hatta tek­fîr ok­la­rına hedef ola­rak se­çil­miş ol­ması ne büyük bir zulüm ve akıl almaz bir hak­sız­lık­tır.

  1. İmâm Rabbânî de Mektûbât’ının I. cildinin 251. ve II. cildinin 24. mektuplarında şunları kaydediyor: Ashâb-ı Kirâm aralarında meydana gelen ihtilaf konusunda üç gruba ayrılmışlardır: Birinci grup: Hakkın Hz. Ali tarafında olduğuna dair delil ve ictihâdla belirlemişler ve Hz. Ali’nin yanında yer aldılar. İkinci grup: Hakkın diğer tarafta olduğunu, delil ve ictihâdla belirlemişler ve Hz. Muâviye’nin yanında yer aldılar. Üçüncü grup ise: Hiçbir tarafı diğerine tercih etmemişler. Bu üç grubun her biri kendi ictihâdı ile amel etmiştir. Efendimiz (s.a.v)’in bütün ashâbı âdildir. Onlar tarafından tebliğ edilen her şey haktır ve doğrudur. Aralarında meydana gelen bir takım münâzaralar asla ve asla hevâ ve heveslerine olan düşkünlüğü sebebiyle veya makama, mevkiye, riyâsete olan arzu ve heveslerinden dolayı değil; bilakis ictihâd ve istinbât sebebi ile olmuştur. Her ne kadar, taraflardan biri ictihâdında hatâ etmiş ise de hatâ eden taraf ma’fuvvdur (affedilmiştir). Hatânın menşei (kaynağı) ictihâd olduğundan, eleştiriden ta’n ve tenkîdden emindir, beridir. Bu meyanda, eleştiri ve sû-i zanda bulunmak büyük bir zulüm ve haksızlık olur. Böylesi ictihâdî konularda her müctehidin kendi ictihâdına bağlı kalması, dinde bir esastır. Hiçbir kimsenin, ictihâd konusunda tehakküm hakkı yoktur.
  1. Sahîh-i Buhârî şârihlerinden Kastallânî (r.h), Hz. Muâviye hakkında şunları naklediyor: “Muâviye b. Ebî Süfyân, Rasûlullah (s.a.v)’in vahiy kâtibidir. Birçok menkıbeye (husûsiyetlere) sahip olmuştur. Efendimiz (s.a.v)’den 163 hadis-i şerif rivâyet etmiştir. Bunlardan sekizi Buhârî’de mevcuttur. Ashâb-ı kirâmın hepsi âdildir. Bir kısım olay ve hâdiselere ismi karışmış olanlar da olmayanlar da bütünüyle âdil ve ma’fuvvdur (affedilmiştir). Çünkü onlar hakkında Efendimiz (s.a.v) şöyle buyurmuştur: ‘Asırların en hayırlısı benim içinde bulunduğum asırdır.’ Artık böylesi berrak bir delil karşısında, onların âdil olup olmadıklarını araştırmak artık icap etmez. Çünkü hepsi âdildir.

İmâmü’l-Ha­ra­meyn (r.h) diyor ki: “Sa­hâbe-i ki­râ­mın ta­mamı âdil­dir. Çünkü onlar, şe­riat-ı gar­râ­nın (İslâm şe­rî­a­ti­nin hâ­mî­leri (hâ­dim­leri)dir. İmâm Şâfiî (r.h) der ki: “Allah, bu dö­kü­len kan­lar­dan el­le­ri­mizi temiz tuttu (kana bu­la­madı), biz­ler de dil­le­ri­mizi temiz tu­ta­lım.”

  1. Rûhu’l-Beyân sahibi merhûm İsmâil Hakkı Bursevî, Bakara Sûresi 89. ayet-i kerîmeyi tefsir ederken şunları kaydediyor: “Hz. Muâviye’nin Rasûlullah’a tâbî bir sahâbî olması hasebiyle, aleyhinde ileri geri konuşulmaması gerektiğini ifade eder. Çünkü o, bir vahiy kâtibi ve birçok fütûhâta (fetihlere) sahiptir. Hem Hz. Ömer’in hem de Hz. Osman’ın vâlisidir. Şu kadar var ki ictihâdında isabet edememiştir. Fakat Efendimiz (s.a.v)’le olan sohbetinin o feyz ve bereketi sayesinde Allah (c.c) onun kusurlarından vazgeçsin (Onu affına mazhar kılsın).21 Artık sahâbe-i kirâmdan her biri, bir sahîh te’vîle zâhip olmuşlardır. Şimdi, bizim için en güzel ve en emin olan şey dilimize sahip çıkmaktır. Onları Allah’a havâle etmektir. O (c.c), “ehkemü’l-hâkimîn”dir. “Hayrü’l-fâsılîn”dir. Bize düşen, kendi nefsimizin kusur ve ayıplarıyla meşgul olup kalplerimizi günah kirinden arındırmaya çalışmaktır. Yâ Rabbi! Biz aciz kullarını, bütün ashâb-ı kirâm hakkında saygı ve sevgide kusur etmeyen ve kalpleri onların sevgi ve muhabbetiyle dolup taşan “Ebrâr” kulların zümresinden ayırma!

Âmîn! Bi-hur­meti Hâ­temi’l-en­bi­yâi ve Eş­rafi’l-mür­se­lîn…

  1. Bkz. Mâide; 5/119. ↩︎
  2. Tevbe; 9/100. ↩︎
  3. Bakara; 2/143. ↩︎
  4. Âl-i İmrân; 3/110. ↩︎
  5. Enfâl; 8/62-63. ↩︎
  6. Tevbe; 9/100. ↩︎
  7. Fetih; 48/18-19. ↩︎
  8. Haşr; 59/8. ↩︎
  9. Haşr; 59/9. ↩︎
  10. Tahrîm; 66/8. ↩︎
  11. Mişkât, III, 6014. ↩︎
  12. Müslim, Fedâilü’s-Sahâbe, 221. ↩︎
  13. Râmûzu’l-ehâdîs, 5886 (Ebû Nu’aym, Hilye). ↩︎
  14. Kenzü’l-Ummâl. ↩︎
  15. Levâmi’u’l-ukûl, I, 6-7. ↩︎
  16. Râmûzu’l-ehâdîs, 2216. ↩︎
  17. Deylemî, el-Firdevs. ↩︎
  18. İbn Asâkir, Târîh. ↩︎
  19. el-Bâisül-Hasîs Şerhu İhtisâri Ulûmi’l-hadîs, s. 184. ↩︎
  20. Tevbe; 9/100. ↩︎
  21. Rûhu’l-Beyân, I, s. 122. ↩︎