Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Adalet-⁠i İlâhiyye

29. Sayı · 2013/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ey ma’şer-i in­sâ­niy­yet! Mu­hak­kak Allah Teâlâ adl ile “i’tidâl ve is­ti­kâ­met ile” emir bu­yu­ru­yor. (Nahl Sû­resi, 90)

Ahlâk Nokta-i Na­za­rın­dan Adâ­let Nedir?

Ah­lâ­kiy­yûn; adâ­leti bir­kaç ve­cihle tarif edi­yor­lar. Ez­cümle di­yor­lar ki adâ­let; rûha mah­sûs bir ulvî has­let­tir; her şeyi müs­ta­hak­kına ver­mek­tir; her hu­sûsta ifrât ve tef­rît­ten berî ola­rak i’tidâl ve is­ti­kâ­met da­i­re­sinde ya­şa­mak­tır.

Adâ­let; hem ferdî hem de ic­ti­mâî bir va­zî­fe­dir. Adâ­let öyle ma­nevî bir nûr­dur ki te­cellî et­tiği yer­leri mad­de­ten ve ma’nen ay­dın­la­tır, ihyâ eder, her türlü i’ti­lâya maz­har kılar. Cenâb-ı Hakk’ın bir ism-i şe­rîfi de “el-Adl”dir. Adâ­le­tin ul­vi­ye­tine bun­dan büyük şahit ola­maz.

Zaten “adâ­let-i mut­laka”; Cenâb-ı Hakk’a mah­sûs­tur. İn­san­la­rın mü­kel­lef ol­duk­ları adâ­let ise kendi tâ­kat­le­riyle mü­te­na­sip bir adâ­let­ten iba­ret­tir ki adâ­let-i fer­diyye, adâ­let-i ic­ti­mâ­iyye gibi kı­sım­lara ay­rı­lır.

Bu Âlemde Adâ­let-i İlâ­hiyye Nasıl Mü­te­cellî Ol­mak­ta­dır?

Ma­lûm­dur ki Allah Teâlâ Haz­ret­leri bu mü­kev­ve­nâtı pek bedî’ bir tarzda ya­rat­mış, bu mev­cû­dâta pek mü­kem­mel bir in­ti­zâm, bir is­ti­kâ­met ver­miş­tir. Bu sa­yede her zerre, ken­disi için dâire-i im­kânda bu­lu­nan ke­ma­lâtı ih­râza müs­teid bu­lun­mak­ta­dır.

Evet… Adâ­let-i ilâ­hiyye; bütün kâ­i­natta pek güzel te­zâ­hür et­mek­te­dir. Şu gör­dü­ğü­müz mas­nûât; mahzâ adâ­let-i ilâ­hiyye sâ­ye­sinde in­ti­zâ­mını, aheng-i umû­miy­ye­sini mu­hâ­faza ede­bi­li­yor.

Bu âlemde te­cellî eden adâ­let-i ilâ­hiy­ye­den bir nü­mûne olmak üzere, bir kere gü­neşi na­zara ala­lım: her gün tulû’uyla uz­viy­yât âle­mini in­şi­râha gark eden güneş; eğer üze­rinde ya­şa­dı­ğı­mız bu yer­yü­züne şim­diki bu­lun­duğu ma­hal­den daha yakın bir me­sa­fe­den bu­lun­muş olsa idi, yer­yü­zünde ha­râ­ret ar­ta­rak sular te­bah­hur eder; otlar, ağaç­lar kurur, uz­viy­yât­tan eser gö­rül­mezdi.

Bi­la­kis güneş daha uzak bir me­sa­fede bu­lu­na­cak olsa idi, neşr ede­ceği zi­yâ­dan yer­yüzü kâfî de­re­cede müs­te­fîd ola­mazdı, her ta­rafı bü­rû­det kap­lardı, bunun te­si­riyle de yer­yü­zünde uz­vi­yât­tan bir şey bu­lu­na­mazdı. Demek ki gü­ne­şin şim­diki ma­halde bu­lun­ması adl-i ilâ­hî­nin bir latîf te­cel­li­sî­dir.

Gü­ne­şin dâimâ matla’la­rını de­ğiş­ti­re­rek başka başka nok­ta­lar­dan doğ­ması ve bu su­retle yer­yü­zü­nün her ta­ra­fını zi­yâ­sın­dan müs­te­fîd et­mesi de adâ­let-i ilâ­hiyye’nin zu­hû­run­dan başka de­ğil­dir. Eğer güneş bir nok­ta­dan açı­la­cak olsa idi el­bette bir­çok yer­ler zi­yâ­dan mah­rûm ka­la­cak, bir­çok yer­ler ikâ­mete el­ve­rişli bir halde bu­lun­ma­ya­cak idi.

Artık be­dî­hî­dir ki bütün âlem-i hil­katte hü­küm­fermâ olan bu adâ­let-i ilâ­hiyye; bu âle­min en mü­kem­mel bir cüz’ü olan be­şe­riy­yet hak­kında kemâl-i aza­metle hü­küm­rân­dır. İşte bu adâ­le­tin vü­cûdu şüphe yok ki iyi­ler ile kö­tü­le­rin ara­la­rını ayı­ra­cak, her­kesi lâyık ol­duğu ce­zâya ka­vuş­tu­ra­cak­tır.

Adâ­let-i Fer­diyye Ne Gibi Hu­sûs­larda Câ­rî­dir?

Adâ­let-i fer­diy­yeye ge­lince bu; in­sa­nın hangi bir hu­sûsta ifrât ve tef­rît­ten ka­çın­ması, mü­te­vas­sıt; mu’tedil bir hâl üzere bu­lun­ması de­mek­tir ki; baş­lıca i’ti­kâda, ibâ­dete, ah­lâka, mu­â­me­lâta mü­te­al­lik hu­sûs­larda cârî olur.

  1. İ’tikâd husûsunda adâlet; din-i İslâm’ın telkîn ettiği sahîh akîdelere nâiliyyet sûretiyle hâsıl olur. Meselâ: Bu kâinatın bir hâlık-ı kadîme ihtiyacını inkâr etmek ta’tîl-i mahzdır. Müteaddid hâlıkların vücûdiyetine kâil olmak da teşrîk-i mahzdır. Binâenaleyh bunlar ifrât ve tefrîtten ibaret olduğundan mezmûmdur, bâtıldır. Yalnız bir hâlık-ı zî-şânın vücûdiyyetini tasdîk ise hâl-i i’tidâl olduğundan ayn-ı adâlettir.
  2. İbâdet husûsunda adâlet; şer’-i şerîf dâiresinde hareket ederek mükellef olduğumuz farîzaları; vecîbeleri edâ etmekle, sünnet-i nebeviyyeye müdâvim bulunmakla tahakkuk eder. Meselâ: Bir takım zındıklar vardır ki bunlar bütün tekâlîf-i diniyyeyi inkâr ederler. Bunların bu hâli batâlettir, tefrît-i mahzdır. Hindûlar, Mânûyaler gibi bir kısım halk da vardır ki bunlar da “İbadet yapıyoruz.” diye nefislerini pek ziyâde ta’zîb ederler. Bu da terahhubdur, ifrât-ı mahzdır. Binâenaleyh ikisi de bâtıldır. Adl-i mahz ise şerîat-i münevveremizin ahkâmına tevfîk hareket ederek hem uhdemize düşen vazîfeleri îfâ etmek hem de tayyib şeylerden müstefîd olmaktır. İşte İslâmiyet’te ruhbâniyetin memnû’iyeti de bu hikmete mebnîdir.
  3. Ahlâk husûsunda adâlet; din-i İslâm’ın tavsiye ettiği ahlâkî vazîfelere riâyetle vücûda gelir. Meselâ: Nazar-ı İslâm’da isrâf ve tebzîr; ifrât-ı mahz olduğu gibi buhl ve taktîr de tefrît-i mahzdır. Cûd ve sehâ ise hâl-i i’tidâl olduğundan mahz-ı adâlettir.
  4. Muâmelât husûsunda adâlete gelince; bu da bey’ ve şirâ, icâre ve i’âre, müşâreket ve müzâra’a gibi bil-cümle ukûd ve muâmelâtta İslâmiyet’in tasvîb ettiği dâirede hareket etmekten ibarettir. Bu adâlet, en ziyâde ticâret hayâtında aranır. Bir tâcir; insaf ve adâletten mahrûm oldu mu hemen başkalarını iğfâl ve tağrîre mücâsir olur; ihtikâra meydan verir, başkalarını mütezarrır etmekten çekinmez.

İmâm Ali Haz­ret­leri, “Nâsın yiyip iç­tiği şey­ler hak­kında kırk gün ih­ti­kârda bu­lu­nan kim­se­nin kalbi ka­ra­rır, ken­di­sinde rik­kat-i kalp­ten, hiss-i in­sâ­ni­yet­ten eser kal­maz.” bu­yur­muş­tur.

Cenâb-ı Hakk hiç­bi­ri­mizi hiss-i insâ-ni­yet­ten şîme-i mer­ha­met­ten ayır­ma­sın. 1*

1 *Bu yazı, mer­hûm Ömer Na­sûhî Bil­men Ho­ca­e­fendi’nin Ne­sâ­yih-i Kur’âniyye isimli ese­rin­den alın­mış­tır.