Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Sürpriz

33. Sayı · 2014/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Kâ­i­nat­taki aslî hal, sü­kû­net ve is­tik­rar­dır, bunu sağ­la­yan ise, -müs­bet ilmin tâ­bi­riyle söy­le­mek ge­re­kirse- ta­biat ka­nun­la­rı­dır ki; vu­kuat ve şu­û­nat (re­a­li­te­ler) mil­yon­larca se­ne­den beri hep on­la­rın mu­ay­yen çer­çe­vesi dâ­hi­linde ce­re­yan etmiş ve et­mek­te­dir.

Dinin “sün­ne­tul­lah” ve­ya­hut da “âde­tul­lah” is­mini ver­diği bu kanun ve ka­i­de­le­rin is­tis­na­sız hep aynı mec­rada te­celli et­mesi ve de­ğiş­me­mesi se­bep­siz de­ğil­dir. Huzur, em­ni­yet ve is­tik­rara muh­taç olan be­şerî hayat için bu de­ğiş­mez­lik, hâl ve is­tik­bâle âid he­sap­la­rın mâ­ku­li­yet ve isâ­beti için vaz­ge­çil­mez bir şart­tır. Aksi halde ne ola­ca­ğını kes­ti­re­bil­mek müm­kün de­ğil­dir. Bu halin de­vamlı te­dir­gin­lik ve hu­zur­suz­luğa sebep ola­cağı aşi­kâr­dır.

Sün­ne­tul­lah ve­ya­hut da âde­tul­lah­taki bu is­tik­ra­rın iki grup is­tis­nası var­dır. Bun­la­rın bi­rin­cisi, pey­gam­ber­ler­den sâdır olan “mû­ci­zat” ikin­cisi ise, ev­li­ya­ul­la­hın “ke­ra­met”le­ri­dir. Bun­la­rın her ikisi de, belli kim­se­leri belli bir mak­sada imâle (mey­let­tirme) için baş­vu­rul­muş son ça­re­ler­dir. Üs­te­lik izn-i ilâhî ile ger­çek­le­şir­ler.

Mû­ci­zat-ı pey­gam­berî (pey­gam­ber­le­rin gös­ter­miş ol­duk­ları mu­ci­ze­ler) mu­ha­tap­ları için akıl ve id­raki tes­hir eden (bü­yü­le­yen) fev­ka­lâ­de­lik­ler ol­makla be­ra­ber, be­şerî ilmin mün­te­ha­sına (so­nuna) da işa­ret eder­ler. Yani âhir za­manda âlim­ler, Haz­reti İsa (a.s)’nın ölü­leri di­rilt­mek ve Ra­sû­lul­lah Efen­di­mi­zin in­şi­kak-ı kamer (gök­te­deki Ay’ı ikiye ayır­ması) gibi mû­ci­za­tın müm­ki­nat­tan ol­du­ğunu or­taya ko­ya­bi­le­cek­ler­dir. Bugün ancak na­zarî ola­rak ifâde edi­le­bi­len bu “imkân” bi­la­hare fi­i­len de or­taya ko­nu­la­cak­tır. Fakat o zaman da din tek­lif ol­mak­tan çı­ka­cağı için kı­ya­met ko­pa­cak­tır. Zira iman gay­ba­dır. Gayba dair esas­lar meş­hud hale ge­lince de kabul mec­burî hale gelir ve mü­kâ­fa­tın man­tıkî se­bebi or­ta­dan kal­kar. Beşer için ilmî im­kân­la­rın hudud taş­ları olan mû­ci­ze­ler hak­kında şu ger­çek, olan­la­rın da sün­ne­tul­lah ve âde­tul­lah çer­çe­vesi dâ­hi­linde ce­re­yan et­ti­ğini gös­ter­mek­te­dir. Zira fev­ka­lâ­de­lik, bun­la­rın ol­ma­sında değil, be­şerî idrak dâ­hi­line so­ku­la­bil­me­le­rin­den­dir.

Ev­li­ya­ul­la­hın hak olan ke­ra­met­leri için de söy­le­ne­cek söz­ler ayı­nı­dır. Faz­la­dan ola­rak şunu ilâve ede­lim ki; bun­lar be­şerî ölçü ve alış­kan­lık­ları ze­de­le­di­ğin­den -di­ni­mizde- pek mak­bul sa­yıl­ma­mış­lar­dır. Çok büyük mec­bû­ri­yet­ler mev­cud ol­ma­dıkça baş­vu­rul­ması ge­re­ken ke­ra­met­lere pek ben­ze­yen “is­tid­raç”lar ise, dinen ta­ma­men mer­dud­dur. Çünkü bun­lar, göz bo­ya­cı­lık­tan fark­sız iş­ler­dir. Aynı şe­kilde alış­kan­lık­ları alt üst eden, müs­te­kar ka­naat ve öl­çü­leri sar­san fev­ka­lâ­de­lik­lere vücud ver­diği ve ger­çe­ğini sah­te­sin­den ayırt et­me­nin güç­lüğü gibi se­bep­lerle is­pir­tizma (ruh ça­ğırma), ilm-i havas, cin­ci­lik ve ben­zeri iş­lerle uğ­raş­mak da mer­dud­dur.

Ger­çekçi (re­a­list) bir dünya gö­rüşü olan İslâm, fert­le­rin ham ha­yal­ler pe­şinde koş­ma­sını ön­le­mek için bir takım fev­ka­lâ­de­lik­ler ye­rine tabiî, ale­lâde kabil-i mu­râ­kabe (kont­rol) ve tah­kik, vu­kuat ve şu­û­nat içinde haş­rol­ma­la­rını sağ­la­ya­cak bir iç­ti­maî (sos­yal) bünye tesis eder. Böyle bir ce­mi­yette kumara yer ol­ma­ması da sa­dece bun­daki ka­zan­cın sa’ye (ça­lış­maya) da­yan­ma­ma­sın­dan değil, -belki ve ondan daha ehem­mi­yetli ola­rak- bir fev­ka­lâ­de­lik (sürp­riz) ifa­de­sini ta­şı­ma­sın­dan­dır. Çünkü o, fer­din enerji ve im­kân­la­rını bir takım ol­maz­la­rın ar­ka­sında har­ca­ma­sını ön­le­mek ister. Bu yüz­den de tesis ey­le­diği ce­mi­yette sürp­riz­lere açı­la­bi­le­cek ka­pı­ları ilâhî emir ve ya­sak­larla sıkı sı­kıya kapar.

Ger­çek­ten sürp­riz­ler (fev­ka­lâ­de­lik­ler) pe­şinde koş­mak ferdî enerji ve im­kân­la­rın har­can­ma­sın­dan başka bir ne­tice ver­mez. Zira onlar, ar­dın­dan ko­şan­lar ara­sında ancak mil­yonda bir ki­şi­nin ba­şına ko­na­cak bir “Züm­rüd-i Anka Kuşu” gi­bi­dir. Esa­sen böyle ol­masa, sürp­riz teş­kil et­mez­ler. Fev­ka­lâ­de­lik, ned­ret­ten doğ­mak­ta­dır. Aksi halde, efal-i âdiyye du­ru­muna dü­şer­ler. Öy­leyse bi­rini âbâd di­ğer­le­rini ber­bad et­mek­ten başka bir ne­tice ver­me­leri müm­kün de­ğil­dir. O, di­ğer­le­rini de, belki bin­ler veya mil­yon­larca in­san­dır!… Tıpkı milli pi­yango gibi… Hoş Milli Pi­yango (pi­yango yani ku­ma­rın da mil­lîsi mi olur­muş…) O güyâ ka­zan­dır­dığı biri de mânen ber­bat edi­yor ya…

Düne kadar İs­lamî bir idâre al­tında ya­şa­yan ce­mi­ye­ti­miz için huzur, is­tik­rar ve sa­de­lik tabiî bir haldi. Alı­şıl­mı­şın dı­şında nâ­di­ren vâki olan key­fi­yet­ler de birer, sürp­riz sa­yı­lır ve hay­retle kar­şı­la­nırdı. Fakat za­manla İslâm’dan o öl­çüde uzak­la­şıl­mış ve ce­mi­ye­ti­mi­zin ta­bi­î­liği öy­le­sine, bo­zul­muştu ki, sürp­riz teş­kil eden ha­di­se­ler de ço­ğala ço­ğala ni­hâ­yet eski tesir ve alâ­kayı kay­bet­miş­tir. Ha­ki­ka­ten bugün “olmaz” veya “ola­maz­lar” fi­i­len or­ta­dan kalk­mış gi­bi­dir. Zira âdeta olmaz veya ola­maz sa­yı­la­bi­le­cek hiç­bir şey kal­ma­mış bun­lar yavaş yavaş birer ef’âl-i âdiye (âdi, nor­mal fi­il­ler) du­ru­muna gir­miş­tir.

Vak­tiyle umûmî ef­kâ­rın alâ­ka­sını cel­be­de­cek bir haber için ga­ze­teci nam­zet­le­rine meş­hur bir misal ve­rir­ler ve der­ler ki; “Bir kö­pe­ğin her­hangi bir in­sanı ısır­ması değil, belki in­sa­nın kö­peği ısır­ması” dik­kat çe­kici bir haber ola­bi­lir. Bu dik­kat çe­ki­ci­li­ğin, şu mi­sal­deki “in­sa­nın kö­peği ısır­ması” key­fi­ye­ti­nin ned­re­tin­den ve ay­kı­rı­lı­ğın­dan kay­nak­lan­dığı mu­hak­kak­tır. Fakat bugün her­hangi bir mev­zuda böyle bir misal ver­meye -bil­hassa Tür­kiye’mizde- imkân kal­ma­mış­tır. Ol­maz­lar yani muhal ve ona yakın de­re­cede im­kân­sız gö­rü­nen hal­ler, öy­le­sine çok vâki ol­mak­ta­dır ki, artık bun­lar “sürp­riz” tas­vifi ile or­taya ko­nul­mak im­kâ­nını gün­be­gün ta­ma­men kay­bet­mek­te­dir.

Böy­lece de sürp­riz mef­hu­mu­nun mânâ mu­hiti da­rala da­rala sı­fıra mün­cer ol­maya doğru yak­laş­mak­ta­dır. Şu gi­dişle ya li­sa­nı­mız­dan bu frenkçe ke­li­meyi kal­dır­mak, ve­ya­hud da bunu ters yüz ede­rek eski tabii fi­il­ler için kul­lan­mak ge­re­ke­cek­tir. Zira artık nâ­di­ren vâki olan ve bu se­beple de sürp­riz teş­kil etmek vas­fını ta­şı­yan or­tada sa­dece onlar kal­mış­tır.

Asır­lar bo­yunca Dünya’nın en müs­ta­kar ve hu­zurlu ce­mi­ye­tini tesis ve idame et­tir­miş bu­lu­nan mil­le­ti­miz ne­re­den ne­reye gel­di­ğini kav­ra­mak için şu sürp­riz mef­hu­mu­nun id­rak­le­ri­mizde takip et­tiği mânâ çiz­gisi kâ­fi­dir, sa­nı­rız.

Bu ger­çeği ferdî ha­ya­tı­mız için de aynen kabul ve ifade ede­bi­li­riz. Ha­yata baş­la­dı­ğı­mız 1930′lar Tür­kiye’si, henüz İm­pa­ra­tor­luk be­re­keti olan pek çok in­sa­nın ber­ha­yat bu­lun­duğu bir dev­reydi. Ço­cuk­ken ta­nı­dı­ğı­mız bir­çok orta yaşlı ve kâmil in­san­dan al­dı­ğı­mız te­sirle şart­la­nan biz­ler, kır­kını de­vi­rip de ar­ka­dan gelen ta­ma­men “İn­kı­lâb Tür­ki­yesi” nin te­si­rinde ye­tiş­miş in­san­larla kar­şı­laş­tıkça hüs­ran­dan hüs­rana uğ­ra­mış ve kıy­met hü­küm­le­ri­mi­zin sar­sıl­ma­sıyla büyük bir zihnî ve hissî buh­rana sü­rük­len­mek­ten kur­tu­la­ma­mış­tır. Sabrı, te­vek­külü, çi­leyi, cehd ve gay­reti ta­nı­ma­mış, İs­lâmî âdâb ve görgü na­mına reh­ber bü­yük­le­rin tesir ve ter­bi­ye­sin­den is­ti­fade ede­me­miş ka­la­ba­lık­la­rın fiil, fikir ve mü­nâ­se­bat-ı mü­te­ka­bi­le­le­rine (kar­şı­lıklı mü­na­se­bet­le­rine) şahid ol­dukça, önce bun­ları sürp­riz say­mış sonra da ço­ğal­ma­ları yü­zün­den hiç­bir fev­ka­lâ­de­lik ak­sü­la­meli gös­te­re­mez ol­mu­şuz­dur.

Ha­yatı her yö­nüyle kumar ha­line ge­ti­ren zih­ni­ye­tin hâ­ki­mi­yeti eseri olan şu key­fi­yet, bizim gibi eski ter­biye ve üs­lû­bun izini ta­şı­yan­ları dil­hûn et­mek­te­dir. Fakat ne yazık ki; bu ız­dı­rab da za­manla fazla nar­koz edil­miş (uyuş­tu­rul­muş) bir has­ta­nın du­rumu gibi his­se­dil­mez olu­yor. Ti­ca­rete atı­lıp bir günde mil­yo­ner ol­mayı, aka­de­mik ka­ri­yere dâhil olup kısa za­manda kâzip (al­da­tıcı) bir şöh­retle pro­fe­sör­lük kür­sü­süne otur­mayı, si­ya­sete girip bir anlık açık­göz­lü­lükle ba­kan­lık kol­tu­ğuna ge­çe­bil­meyi artık ya­dır­ga­maz olduk. Hatta bun­lara bel bağ­la­yan yı­ğınla in­sanı da… Hatta o de­re­ce­deki; bir kısım sözde ho­ca­lar­dan, pa­paz­lar­dan sadır olsa dahi ya­dır­ga­na­cak söz­ler du­yu­lu­yor da, bu hal ce­mi­yette tesir uyan­dır­mı­yor.

Bir mü­te­şey­yih kal­kı­yor falan adam yedi ya­şında hafız oldu deme cür’etini gös­te­ri­yor, ya­dır­gan­mı­yor. Başka bir pro­fe­sö­rün ise aynı ada­mın bütün yap­tık­ları için Pey­gam­ber (s.a.v)’den ilham al­dı­ğını söy­le­mesi bile sürp­riz te­siri hâsıl edip ciddi bir re­ak­si­yonla kar­şı­laş­mı­yor. Böyle mi­sal­ler say­makla bit­mez.

Hâ­sılı artık sürp­riz mef­hu­muna âid bir idrak is­ti­da­dı­mız bile kal­ma­mış­tır. Şu ha­liyle belki de bizim için bun­dan sonra sürp­ri­zin biz­zat mev­cu­di­yeti ve ya­şan­ması sürp­riz ola­cak­tır. Ne di­ye­lim, sular bu­lan­ma­dan du­rul­maz­mış!…