Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hased ve Münafıklığın Âfetleri

33. Sayı · 2014/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Allah’ımı­zın nimet tak­si­matı, “ih­ti­yaç ve im­ti­han” ka­nun­la­rına bi­naen mü­sâ­vât­sız ve de­re­celi ol­du­ğun­dan baş­ka­la­rı­nın ni­met­le­rine karşı “im­renme”ler­den baş­la­yıp “hased” ma­raz­la­rına kadar dü­şül­düğü ma­lûm­dur. Bu ci­hetle, haiz ol­ma­dı­ğı­mız ve mah­rum bu­lun­du­ğu­muz ni­met­lere karşı, umu­mi­yetle gönül akış­la­rı­mız üç de­re­cede tes­pit olun­muş­tur. “Gıpta, mü­na­fese ve hased.”

Bun­lar­dan gıpta, yani, im­renme de­re­cesi, baş­ka­sın­daki ni­met­ler kar­şı­sında sa­dece bir hay­ran­lık ve ar­zu­lama duy­gu­sun­dan iba­ret­tir ki, ta­ma­mıyla nefsî bir hâ­di­se­dir. Lâkin ikinci de­rece olan mü­na­fese; baş­ka­sın­daki ni­mete karşı hay­ran­lı­ğın tabiî hu­du­dunu aşa­rak im­ren­me­nin iç­lenme şek­line gir­me­si­dir. Yâni baş­ka­la­rı­nın haiz ol­duğu ni­met­ten ken­di­si­nin mah­ru­mi­yeti, nef­sinde sızı ve iz­tı­rap şek­linde be­lir­me­si­dir.

Me­selâ, bir âlime veya ser­ve­tini Allah yo­lunda kul­la­nan bir zen­gine bakıp: “Ah, böyle bir ilim veya böyle bir zen­gin­lik bende de olaydı!” diye kal­bi­nin sız­la­ması, içi­nin yan­ması bir “mü­na­fese” dir.

“Mü­na­fese” de­ni­len bu iç­lenme yâni “nef­sa­ni­lik” duy­gusu yine kalp­lerde kal­mak şar­tıyla mut­laka ah­lâk­sız­lık sa­yıl­maz. Hattâ mah­rum bu­lun­du­ğu­muz ni­met­lere karşı, erme ve ka­vuşma he­ye­canı olmak ba­kı­mın­dan ha­yatî bir kıy­met ser­ma­ye­si­dir. Bir takım in­san­la­rın gıpta ve iç­lenme he­ye­can­la­rıyla câhil iken âlim, fakir iken zen­gin ol­duk­ları gö­rüle gel­miş­tir.

Fakat gıpta ve iç­lenme he­ye­can­ları, in­sanı, hayra doğru sevk etmez de nimet sa­hih­le­rine karşı men­faat his­le­riyle menfî ha­re­ket­lere sebep olursa; o zaman, kor­kunç bir illet olan ha­se­din ateşli ve za­rarlı has­ta­lı­ğına dü­şül­müş olur ki dinen ve ah­lâ­ken pek kötü bir du­rum­dur.

Şu halde, “gıpta-im­renme” yal­nız kalpte kalan ve tabiî bir hay­ran­lıkla çer­çe­ve­len­miş nimet te­ma­yülü ve is­teği ol­du­ğun­dan za­rar­sız­dır. Ancak, “şid­detli im­renme” şek­lini al­dığı tak­dirde mü­na­fe­se­lere yâni iç­len­me­lere, kalp sı­zı­la­rına yol açar ki; bunda asıl ha­sede veya mah­rum ol­duğu ni­met­lere varma hır­sına mer­di­ven teş­kil eden iç acı­ları var­dır.

Bu iç­len­me­ler, ni­met­lere va­rı­la­ma­mak acı­sıyla, aşırı bir hal alınca baş­ka­la­rı­nın nimet ve lez­zet­le­rin­den bur­kul­ma­lar baş­lar. Bu bur­kul­ma­lar, haset has­ta­lı­ğı­nın mik­ro­bu­dur ki; in­sanı, in­san­lık sıh­ha­tin­den uzak­laş­tı­rır, ah­lâkî var­lı­ğı­mızı teh­li­ke­lere gö­tü­rür.

Nefis tar­la­sına, şey­tan eliyle eki­len bu fesat to­hum­ları ge­liş­tikçe ze­hirli hayat mah­sul­leri baş gös­te­rir. Düş­man­lık­lar, kıs­kanç­lık­lar, mü­na­fık­lık­lar, çe­kiş­tir­me­ler, tah­kir­ler, if­ti­ra­lar, gıy­bet ve büh­tan­lar bu cüm­le­den­dir.

Kalp­lerde, nimet sa­hip­le­rine karşı du­yu­lan iç kır­gın­lık­ları; hased has­ta­lı­ğı­nın baş­la­dı­ğını ve iler­le­di­ğini be­lir­ten ilk alâ­met­ler­dir ki; hayra yo­rul­maz. Allah’ın her­hangi bir ku­luna ver­diği bir ni­met­ten do­layı içi bur­ku­lan ve sız­la­yan bir kalp, Allah Zül­ce­lâl’in hik­mete müs­te­nit nimet tak­si­mine ve tak­dir prog­ra­mına rıza ve in­kı­yat gös­ter­me­miş ol­makla ka­ran­lık bir isyan suçu için­de­dir. İşte hased ya­pı­sı­nın ilk mal­ze­me­sini bu menfî bur­kun­tu­lar, iç ateş­leri teş­kil eder.

Hased ya­pı­sı­nın ar­sası, fesad ve ni­fak­tır. Te­mel­leri ise; “ta­biat pis­liği, ri­ya­set mu­hab­beti, men­faat ih­ti­ras­ları, ken­dini aşırı be­ğenme, kibir ve aza­met” gibi kaba ah­lâk­sız­lık­lar­dır.

Ha­se­din kök­leri derin ol­du­ğun­dan bazı kim­se­ler -ha­se­din içinde yüz­dük­leri halde- ken­di­le­rinde hased ol­ma­dı­ğını sa­nır­lar; teh­li­keli has­ta­lık­la­rı­nın far­kında de­ğil­ler­dir.

İn­sanda hased il­le­ti­nin mev­cu­di­ye­tini be­lir­ten ilk alâ­met; hased et­tiği kim­se­den, ni­me­tin ze­va­lini bek­leme his­leri içinde bu­lun­mak; ni­me­tin ze­vali vu­ku­unda da kalp is­ti­ra­hatı, iç se­rin­liği duy­mak, bay­ram ha­vası ya­şa­mak­tır.

Ha­setçi, hased et­tiği kim­seye karşı “kin, ha­in­lik, in­ti­kam, hile, ayıp­lama, kö­tü­leme” gibi aşa­ğı­lık his­leri içinde çır­pı­nır durur. İçi kötü niyet ve is­tek­le­rin kız­gın pa­za­rı­dır. Öm­rü­nün kıy­metli sa­at­le­rini -miras ye­di­ler gibi- hül­ya­lar, ku­run­tu­larla tü­ke­tir, ne­fes­leri, alev saçar, ateş çeker.

Ha­yali, ateş bu­lut­la­rın­dan kur­tul­maz; çünkü hased et­tiği ki­şi­nin nimet ateş­leri için­de­dir.

Hased et­tik­leri kim­se­ler, ni­met­le­ri­nin se­fâ­la­rıyla ha­yat­tan kâm alır­lar­ken, ha­set­çi­nin gön­lünde taze ya­ra­lar açı­lır. Bu iç ya­ra­la­rı­nın ka­pan­ması ce­hen­nem kül­le­rine kal­mış­tır.

Ha­setçi, adetâ bir gam ve ateş ha­ma­lı­dır ki; ta­şı­dığı ağır ız­tı­rap yü­kü­nün üc­reti ze­ba­ni­ler ta­ra­fın­dan öde­ne­cek­tir. Ona, dünya azabı ve belâ yükü ola­rak kendi ateşi kâ­fi­dir; gün­leri, ge­ce­leri öz eliyle tu­tuş­tur­duğu has­ret ce­hen­ne­mi­nin alev­le­riyle parıl pa­rıl­dır.

Ha­se­din en kısa ta­rifi, “Nimet sa­hi­bi­nin ni­me­tin­den gön­lünce hoş­lan­ma­mak ve ondan ze­va­lini ar­zu­la­mak­tır.” Ha­se­din, bu nok­ta­dan iti­ba­ren bir üst de­re­cesi daha var­dır ki; “ni­me­tin, hased et­tiği kim­se­den alı­nıp ken­di­sine ve­ril­me­sini is­te­mek” şek­li­dir.

Ha­se­din bu de­re­ce­sinde; ni­meti, sa­hip­le­rine ya­kış­tı­ra­ma­mak; Allah’ın hüküm ve tak­di­rini be­ğen­me­mek ve hâşâ “yer­siz bir tak­sim yap­tın, neden bana değil de ona?” gibi kud­reti, bir tec­hil üs­lûbu var­dır ki; ucu küfre da­ya­nır. Onun için şair: “Hased, bir ma­nevî tâ’rîz­dir eltâf-ı mev­lâya” de­miş­tir.

Bir de ha­se­din en kor­kunç ve has­ta­lı­ğın en ateşli zir­ve­sini teş­kil eden kısmı var­dır ki; “Hased et­tiği ki­şi­den ni­me­tin mut­laka alın­ması ve fakat ken­di­sine de ve­ril­me­me­sini is­te­mek” tir.

Yâni “ne bana, ne ona!” zih­ni­yeti içinde kav­rul­mak­tır. Ha­se­din bu son şekli, öyle bir belâ şâ­hi­ka­sı­dır ki; şey­tan oraya çı­ka­bilse başı döner.

İşte, dinen memnu olan hased; bu de­re­ce­ler içinde ce­re­yan eden ah­lâk­sız­lık­tır. Gıp­ta­dan yâni im­renme du­ru­mun­dan ötesi hased mev­zu­una dâ­hil­dir. Hü­lâsa, ki­şi­nin nef­sa­ni­yet du­ru­mun­daki hal ifa­desi; “ah, bu nimet bende de ol­ma­lıydı!” de­mek­tir.

Ha­se­din bi­rinci mer­te­besi, “bu nimet ona lâyık de­ğil­dir; ondan alın­malı!”

İkinci mer­te­besi, “Bu nimet, neden bana değil de, ona? Ondan alın­malı, bana ve­ril­meli:”

Üçüncü mer­te­besi ise, “Ne bana, ne ona!” şek­li­dir ki; en pisi bu du­rum­dur.

Ma­a­ma­fih, “selef-i sâ­li­hîn” yâni su ka­tıl­ma­mış, eski mü­ba­rek din­dar­lar, dünya iş­le­rinde im­ren­meyi bile hoş gör­mez­lerdi, çünkü im­ren­me­lerde de nimet sa­hip­leri üze­rine dü­şü­rül­müş ince bir hased göl­gesi se­zi­lir. Ke­enne (Sanki) “Ona ver­diği gibi bana da ver­seydi ne olurdu?” İs­tif­ha­mıyla ilâhî tak­sime karşı bir hoş­nut­suz­luk ve Allah hük­müne bir nevi rı­za­sız­lık, hiç ol­mazsa kendi ha­lini be­ğen­me­mek man­za­rası gös­te­ril­miş olu­yor.

Allah adamı için, bu ka­dar­cığı bile hoş gö­rül­mü­yor. Zira kâmil insan, ha­kîkî mü’min, ciddî Müs­lü­man; baş­ka­la­rı­nın ni­me­tinde göz ve gönül gez­dir­me­yen­dir. İmanlı ki­şi­ler; hal­le­rine razı ol­malı, Allah’ın ken­di­le­rine ka­de­riyle ayır­dığı ni­met­lerle ka­naat et­me­li­dir­ler.

Kul­luk böyle olur. Es­ki­ler­den ba­zı­la­rı­nın gıp­tayı da hased al­tında mü­ta­lâa et­me­leri bun­dan­dır.


Haset, bütün kı­sım­la­rıyla ale­lıt­lak iç âle­minde kalıp azaya si­ra­yet et­me­diği ve ha­ricî te­ca­vüz­lere sebep ol­ma­dığı müd­detçe za­rarı yal­nız ha­set­çiye ait olur. Fakat, amelî te­za­hür­lere uzan­ma­yan pek az haset gö­rül­müş­tür. Bun­dan do­layı ha­se­di­nin ken­di­sini te­davi et­meğe ça­lış­ması, ha­yatî ve ah­lâkî bîr va­zi­fe­dir.

“Akıl, insaf, sabır, ka­naat, hale rıza, ka­dere gönül ya­tır­mak, mu­kad­de­rat cil­ve­le­rine hür­met gös­ter­mek, âhi­ret ni­met­le­rine dön­mek” gibi mâ­nevi ilâç­larla âfet­leri, şid­det­leri azal­tı­la­bi­lirse de kül­li­yen te­da­visi pek de müm­kün ola­ma­mak­ta­dır.

Çünkü haset, adetâ bir ruh kan­se­rine ben­zer. Ma­ne­vi­yat has­ta­ha­ne­sinde nur ma­sa­sına uza­tı­lıp ina­yet eliyle ruhî bir ame­li­yat ge­çir­me­dikçe ondan sıh­hat âsârı bek­len­mez. Onun için Rasûl-i Ekrem (s.a.v) Haz­ret­le­ri­nin üm­me­tin­den en çok kork­tuğu şey; malın ço­ğa­lıp ha­set­leş­mek ne­ti­cesi zuhûr ede­cek olan çar­pış­ma­lar­dır. Dik­kat edi­lirse ferd top­lu­lu­ğuna ait her kö­tü­lü­ğün haset kay­na­ğın­dan gel­diği gö­rü­lür. Be­lâ­la­rın başı ha­set­tir.

Haset ta­rihi pek es­ki­dir.

İlk haset, şey­ta­nın Haz­reti Âdem Aley­his­sa­lâtü Ves­se­lâm’a secde et­me­mesi sû­re­tinde vukûa gel­mişti.

Ondan sonra Âdem Ba­ba­mı­zın âsi oğlu Kabil’in se­vimli kar­deşi Hâbil’i öl­dür­mesi, yine haset yü­zün­den ol­muştu.

Haz­reti Yakub Aley­his­se­lam’ın oğul­la­rında alev­le­nen hased, Haz­reti Yusuf Aley­his­se­lâm’ın kar­deş­leri ta­ra­fın­dan ku­yuya atıl­ma­sına ve ba­ba­la­rı­nın kanlı yaş­lar dök­me­sine yol aç­mıştı.

Bir­çok ci­na­yet­le­rin ha­sede da­yan­dığı bir ha­ki­kat­tir. Mil­let­le­rin idarî ve si­yasî ta­rih­le­rin­deki haset fit­ne­leri, in­san­lık cep­he­sinde mu­si­bet yan­gın­ları mey­dana ge­tir­miş­tir. Mah­vo­lan mem­le­ket­le­rin ha­ra­be­leri haset hort­lak­la­rıyla do­lu­dur. Demek ki haset, fert­ler­den baş­la­yıp ni­ha­yet bir mil­let ve hattâ umûmî bir be­şe­ri­yet fa­ci­ası olmak is­ti­da­dıyla ge­niş­le­yen, ya­yı­lan, yakan yıkan, ku­ru­tan bir ateş rüz­gâ­rı­dır. Bu ci­het­le­dir ki, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz haset âfe­tine “Da’ül ümem-Mil­let­ler ma­razı” adını ver­miş­ler­dir. Artık bu kara mu­sî­be­tin acı ne­ti­ce­le­rini he­saba ka­ta­rak ha­set­leş­me­ler­den uzak­laş­ma­mız za­ru­ri­dir.

İmanlı gö­nül­ler ba­harı, rû­hânî mu­hab­bet­lerle tül­le­nir. İlâhî, ah­lâkî, millî, va­tanî bir­lik ne­şe­leri, mâ­nevi ra­bı­ta­larda giz­li­dir.

Ce­maat rah­met, ay­rı­lık azap­tır. Elden çı­ka­cak bir dün­ya­nın fânî ni­met­le­riyle al­da­nıp ebedî müs­tak­bel sa­a­det­ler­den mah­rum kal­mak mü’min­le­rin ileri gö­rüş­le­rine ya­kış­maz. Cen­net bah­çe­le­rini, hazan bah­çe­le­riyle de­ğiş­me­ye­lim.

İman­sız­lık­lar­dan, ah­lâk­sız­lık­lar­dan, hu­su­siyle nifak ve ha­set­ler­den şid­detle sa­kı­na­lım.

Bir­bi­ri­mize in­sanca, Müs­lü­manca sa­rı­la­lım! İyi bil­mek ge­rek­tir ki; Allah’ın lûtf ü ih­sa­nını ön­le­ye­cek bir kuv­vet yok­tur. Allah kul­la­rını ha­in­le­rin hi­le­le­rin­den, ha­set­çi­le­rin afet­le­rin­den yine Allah korur.

Her türlü fit­ne­ler­den ve fit­ne­ci­ler­den Allah’a sı­ğı­nır, ondan inâ­yet bek­le­riz. Allah, mü’min­le­rin ve­li­si­dir.1

  1. Bu makale Merhûm Abdurrahman Şeref Güzelyazıcı’nın “Fatih Minberinden Mü’minlere Hutbeler” (Kalem Yayınevi, 2010, İstanbul) isimli eserinden alınmıştır. ↩︎