Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Çare: Nefis Terbiyesi

33. Sayı · 2014/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

اَلّلهُمَّ آتِ نَفْسِي تَقْوَاهَا، وَزَكِّهَا أَنْتَ خَيْرُ مَنْ زَكَّاهَا، أَنْتَ وَلِيُّهَا وَمَوْلاَهَا

Peygamberimiz (s.a.v) buyuruyor ki

“Al­la­hım!. Nef­sime tak­vayı ihsan eyle. Onu (kirli duy­gu­lar­dan) arın­dır. Onu (kirli duy­gu­lar­dan) arın­dı­ra­cak en üstün var­lık sen­sin. Onun ye­gâne sa­hibi ve mev­lâsı Sen’sin”.1

Nefis nedir?

Önemli Kur’an ve Sün­net te­rim­le­rin­den olan “Nefis”, in­sa­nın ken­disi, ben­liği an­la­mın­da­dır. Cenab-ı Hak ta­ra­fın­dan insan nef­sine, insan ben­li­ğine kö­tü­lük iş­leme ve kö­tü­lük­ten sa­kınma şek­linde iki ayrı duygu ilham edil­miş­tir.

Bir başka ifa­deyle; Cenab-ı Hak ta­ra­fın­dan ilahî im­ti­han ge­reği in­sa­nın ben­li­ğine yer­leş­ti­ri­len, ha­yırlı yolda kul­la­nı­la­bi­le­ceği gibi şerde de kul­la­nı­la­bi­le­cek olan bazı nefsî has­let­ler bu­lun­mak­ta­dır.

Cenab-ı Hak in­sanı ya­ra­tır­ken ona en güzel şekli ver­miş ve onun nef­sine iki ayrı duy­guyu ilham et­miş­tir:

  1. Fücur (isyan, Hakka karşı başkaldırı, günah, kötülük, yalancılık, ahlaksızlık ve çirkeflik) duygusu,
  2. Takva (fücurdan ve kötülükten sakınma) duygusu.

Bu ha­ki­kat, şu ayette beyan edil­mek­te­dir:

“Nefse ve onu şe­kil­len­di­rene, kö­tü­lük­leri ve bun­lar­dan sa­kın­mayı nefse ilham edene yemin olsun ki, nef­sini –kö­tü­lük­ler­den- arın­dı­ran kur­tu­luşa er­miş­tir. Nef­sini kö­tü­lük­lere gömen ise hüs­ran­da­dır”.2

Bu­ra­dan an­la­şıl­dığı gibi, her in­sa­nın nef­sinde kötü duy­gu­lar ve bu duy­gu­lar­dan sa­kınma ka­bi­li­yeti bu­lun­mak­ta­dır. İn­sa­nın, nef­sinde var olan kötü duy­gu­lar­dan arın­ma­sı­nın tek yolu, Allah’ın gös­ter­diği şe­kilde bu kötü duy­gu­lar­dan uzak dur­ması, bun­lar­dan sa­kın­ması ve nef­sini İs­lamî ter­biye ile ter­biye et­me­si­dir. Bu nok­ta­daki sa­mimî gay­reti -Al­la­hın iz­niyle- ona Cen­net’i ka­zan­dı­ra­cak­tır:

“Kim Rab­bi­nin ma­ka­mın­dan kor­kar, nef­sini kötü ar­zu­lar­dan alı­ko­yarsa; mu­hak­kak ki onun va­ra­cağı yer Cen­net­tir!.”3

Şeh­vet, İzzet, Şid­det, Hırs.. gibi iki ta­rafı da kes­kin birer kılıç ni­te­li­ğin­deki bu has­let­ler mut­lak an­lamda kötü ol­ma­yıp kul­la­nım şek­line göre olumlu veya olum­suz ola­rak ta­nım­la­nır­lar. İman, namus ve vatan mü­ca­de­le­sinde kul­la­nı­lan si­la­hın hükmü ile; terör, anarşi ve ci­na­yet yo­lunda kul­la­nı­lan si­la­hın hükmü ara­sın­daki fark­lı­lık gibi nefsî duy­gu­lar da bir­bi­rin­den ta­ma­men farklı hü­küm­lere konu olur­lar.

Nefsî ar­zu­lar, Cenab-ı Hak­kın izin ver­diği yerde kul­la­nırsa mübah ve helâl, Cenab-ı Hak­kın izin ver­me­diği yerde kul­la­nı­lırsa günah ve ha­ram­dır.

Nef­sin Cin­sel Ar­zu­ları Diz­gin­len­meli ve Meşrû Yönde Kul­la­nıl­ma­lı­dır.

Nefsî ar­zu­lar­dan biri olan ŞEHVET (Cin­sel arzu), if­fetli hayat ya­şama yo­lunda, meşrû ev­li­lik ve­si­le­siyle kul­la­nı­lırsa mu­bah­tır, he­lâl­dir. Hatta şeh­ve­tin bu şe­kilde meşrû yolda kul­la­nıl­ması Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) ta­ra­fın­dan sa­daka ola­rak ni­te­len­di­ril­miş­tir.4

Zira aile içi meşrû iliş­ki­lerde kul­la­nı­lan şeh­vet; ki­şi­nin gö­zü­nün gön­lü­nün ha­ram­lar­dan ko­run­ması, nezih aile ha­yatı, nes­lin de­vamı, ha­ya­tın tabiî akışı ve fıtrî sis­te­min sü­rek­li­liği gibi son de­rece önemli, in­san­lık için ge­rekli, meşrû bir amaçla kul­la­nıl­mak­ta­dır.

Şeh­vet; eğer zina, fuhuş, li­vata ve ben­zeri çir­kin ve iğ­renç iliş­ki­lerde tat­min edi­le­cek olursa; bu tat­min şekli ilahî emir­lere ay­kırı bir uy­gu­lama, fıt­rata ay­kırı bir dav­ra­nış bi­çi­mi­dir. Bu çeşit ters iliş­ki­lerde şeh­vet, kötü amaçla kul­la­nıl­mış olup fıt­ra­tın bo­zul­ma­sına, aile ku­ru­mu­nun yı­kıl­ma­sına; haya, iffet, ırz, namus, nesil em­ni­yeti gibi ma­nevî de­ğer­le­rin yok ol­ma­sına; neseb, miras, na­faka gibi ko­nu­larda kul hak­la­rı­nın zayi ol­ma­sına sebep ol­mak­ta­dır.

Şeh­ve­tini haram iliş­ki­lerde tat­min eden kişi, nef­sini fren­le­ye­me­miş, ira­de­sine hakim ola­ma­mış, şeh­ve­tini diz­gin­le­ye­me­miş, do­la­yı­sıyla nef­si­nin esiri ve kö­lesi du­ru­muna düş­müş olur.

Kir­ler­den Arın­dı­rıl­ma­mış Nefis; Ki­birli, Gu­rurlu, Ben­cil ve Kıs­kanç­tır.

Ter­biye edil­me­yen nefis, gu­rurlu ve ki­bir­li­dir. İslam ah­la­kın­dan ye­teri kadar his­sesi ol­ma­yan kişi, sahip ol­duğu bir­ta­kım farklı özel­lik­leri, üstün fi­zikî has­let­leri ve sos­yal sta­tüsü se­be­biyle gu­rur­la­na­bi­lir, bü­yük­lük tas­la­ya­bi­lir, baş­ka­la­rını hor ve hakir gö­re­bi­lir. Bu durum onun he­lâ­kine sebep olur.

Nefsî duy­gu­lar­dan biri olan İZZET (onurlu olma), za­lim­le­rin ve mü­na­fık­la­rın kar­şı­sında eğil­me­mek, maddî ih­ti­ya­cını fanî var­lık­lara arz et­me­mek, ka­na­at­kâr olmak, her ne du­rumda olursa olsun İs­lâmî duruş ser­gi­le­mek, ciddî, olgun, onurlu ve va­karlı olmak an­la­mında kul­la­nı­lırsa ye­rinde kul­la­nıl­mış olur.

Mü’min kul iz­zetli, şe­refli ve onur­lu­dur. İnan­cı­nın, dâ­vâ­sı­nın ve İs­lâmî ki­şi­li­ği­nin ken­di­sine ka­zan­dır­dığı izzet ve şe­refle yaşar. Zil­letle ya­şa­mak­tansa iz­zetle öl­meyi ter­cih eder. Va­karlı mü’min kul, düşük ta­vır­ları, lâ­u­ba­lî­liği, se­vi­ye­siz­liği, yağ­cı­lık ve ta­bas­busu red­de­der. Üç gün­lük basit dün­yevî çı­kar­lar için di­nini ve dâ­vâ­sını sat­maz, ma­nevî ide­a­lini kay­bet­mez.. Mevki ve ma­kamı elde etmek veya elin­deki ma­kamı kay­bet­me­mek için di­nin­den ve ma­nevî de­ğer­le­rin­den asla taviz ver­mez.

Ancak kişi nef­sin­deki izzet duy­gusu ne­de­niyle; zen­gin­lik, ilim, fi­zikî güç, yük­sek rütbe, yük­sek mevki ve makam, fi­zikî gü­zel­lik, ses gü­zel­liği, ya­kı­şık­lı­lık veya başka maddî se­bep­lerle ken­dini baş­ka­la­rın­dan üstün görme, baş­ka­la­rını hor ve hakir görme dü­şün­ce­sine ka­pıl­mışsa, sahip ol­duğu farklı şahsî özel­lik­leri ken­di­sinde kibir ve gu­rura, ben­lik ve ben­cil­liğe sebep olu­yorsa o kimse nef­si­nin esa­re­tine gir­miş olur. Artık nef­sine ay­kırı gelen her şeyi red­de­de­cek, ger­çek­leri inkâr ede­cek, ken­di­sine ya­pı­lan haklı tav­si­ye­leri kabul et­me­ye­cek­tir. Gi­de­rek nefsî istek ve tut­ku­ları put ha­line gel­meye baş­la­ya­cak­tır.

Şey­tana uyan­lar da as­lında azgın ne­fis­le­ri­nin ar­zu­la­rına uymuş ol­mak­ta­dır­lar. Şey­tan, ken­di­sine uy­duk­la­rını iddia eden­lere kı­ya­met gü­nünde: “Hayır siz ger­çekte bana değil, kendi hevâ ve he­ves­le­ri­nize uy­du­nuz. Ben siz­den be­rî­yim” di­ye­cek­tir.

Ger­çek­ten batıl yolda yü­rü­yen­ler, as­lında Şey­tana değil, kendi nefsî ar­zu­la­rına tabi ol­makta, gi­de­rek nefsî ar­zu­la­rını, hevâ ve he­ves­le­rini ilah­laş­tır­mak­ta­dır­lar. Bun­dan sonra sahip ol­duk­ları bil­gi­leri de on­la­rın sa­pık­lığa düş­me­le­rine engel ola­ma­mak­ta­dır:

“Nefsî ar­zu­la­rını ilah edi­nen ve Allah’ın ilim üze­rine ken­di­sini sap­tır­dığı, ku­la­ğını ve kal­bini mü­hür­le­diği, gö­zü­nün üs­tüne de perde çek­tiği kim­seyi gör­dün mü?!.” 5

Ter­biye Edil­me­miş Nefis Hırs­lı­dır, Cim­ri­dir ve Aç­göz­lü­dür.

Nefsî duy­gu­lar­dan biri olan HIRS, müs­lü­man ta­ra­fın­dan ken­disi, ai­lesi, çev­resi ve inancı için fay­dalı ola­cak çaba ve gay­reti ser­gi­leme yo­lunda kul­la­nı­lırsa ha­yırlı ve ya­rar­lı­dır. Zira be­lirli bir hedef, azim, cid­di­yet ve ka­rar­lı­lık ol­ma­dan ba­şa­rılı hiç­bir ça­lışma ya­pı­la­maz. “Sana fay­dalı olan şey­lerde hırslı ol”,6 ha­disi bu olumlu an­lam­daki hırsı ifade et­mek­te­dir.

Di­na­mik, aktif, ak­si­yo­ner ve ça­lış­kan mü’min kul, Hak Yolda hırslı, azimli ve ka­rar­lı­dır. Allah yo­lunda cihad uğ­runda, hayır iş­leme yo­lunda bit­mek bil­me­yen hırsa sa­hip­tir. “Mü’min, Cen­nete va­rın­caya kadar duy­duğu hayrı iş­le­meye doy­maz”,7 ha­disi müs­lü­ma­nın hayır yo­lunda doy­mak bil­me­yen azim ve ka­rar­lı­lı­ğını dile ge­tir­mek­te­dir.

Ancak ne­fiste var olan hırs duy­gusu, sa­dece şahsî çıkar elde etme, dünya malı yığ­makta, kıs­kanç­lık ve kin­dar­lıkta kul­la­nı­lırsa çok kötü ve çok za­rar­lı­dır. Nef­si­nin cim­ri­li­ğin­den ko­ru­nan­lar ise ger­çek kur­tu­luşa eren­ler­dir:

“Kim nef­si­nin cim­ri­li­ğin­den ko­ru­nursa, işte on­lara kur­tu­luşa eren­ler­dir”.8

Bu kur­tu­luş, dün­yada gönül hu­zuru ve sa­a­dete, ahi­rette ise Al­la­hın rah­me­tine, rı­za­sına ve cen­ne­tine ka­vuş­mak­tır. Bu ise ebedî ve ger­çek kur­tu­luş­tur.

Aşırı maddî hırsı se­be­biyle zekât ve sa­daka nedir bil­me­yen; yar­dım­laşma, ha­yır­se­ver­lik, iyi­lik­se­ver­lik duy­gu­la­rın­dan uzak, sa­dece kendi ka­sa­sını dol­dur­maya bakan kimse için hadis-i şe­rifte “Dinar ve dir­he­min kö­lesi”9 (altın ve gü­mü­şün kö­lesi) ifa­desi kul­la­nıl­mış­tır. Gü­nü­mü­zün ifa­de­siyle; böy­lesi için “dolar ve euro’nun kö­lesi” di­ye­bi­li­riz.

İslam da­va­sına gönül ver­me­yen, nef­si­nin sı­nır­sız maddî ar­zu­la­rını, basit maddî zevk­le­rini tat­min için gece-gün­düz uğ­ra­şan, nef­si­nin ar­zu­la­rına ön­ce­lik veren kişi sa­dece kendi dün­yevî çı­ka­rını dü­şü­nür, kendi men­fa­ati için aç­gözlü, baş­ka­la­rına karşı cimri olur. Bu se­vi­yeye düşen kişi, çı­karı için en ya­kın­la­rıyla bile iliş­kiyi ke­se­bi­lir, basit çıkar he­sap­ları ne­de­niyle en sa­mimî dost­la­rını bile ko­layca har­ca­ya­bi­lir.

Bu fecî du­ruma düş­mek­ten ko­run­mak için Cen­netle müj­de­len­miş on de­ğerli sa­ha­bî­den biri olan zen­gin ve ha­yır­se­ver müs­lü­man Ab­dur­rah­man b. Avf (r.a) şöyle dua ederdi: “Al­la­hım!.. Beni nef­si­min aç­göz­lü­lü­ğün­den koru”.10

Maddî hırs, bazen şöh­ret has­ta­lığı ola­rak ta nük­se­de­bi­lir. Genç­lerde şeh­vet ağına ya­ka­lan­mak ne kadar yay­gınsa, orta yaş­lı­larda da şöh­ret ağına ya­ka­lan­mak o de­rece yay­gın­dır. Şöh­rete talip olmak, ger­çek an­lamda âfet­tir, ma­nevî fe­lâ­kete se­bep­tir.

Nef­si­nin kö­lesi olan kişi, mad­deye doy­mak bil­mez, ne kadar üstün maddî im­kâna, lüks ve re­faha eri­şirse eriş­sin onun gözü doy­maz, baş­ka­la­rına ise zır­nık bile kok­lat­maz. İki Cihan Efen­disi, doy­mak bil­me­yen ne­fis­ten Allah’a sı­ğın­mış, bu ni­ya­zını du­a­la­rında şöyle te­ren­nüm et­miş­tir: “Al­la­hım!.. Doy­ma­yan ne­fis­ten sana sı­ğı­nı­rım”.11

Nef­sin Çir­kin Ar­zu­la­rına Uymak Nefse Kö­le­lik­tir.

Mü’min kul, nef­si­nin ken­di­sine daima kö­tü­lüğü em­re­de­ce­ğini, her hangi bir du­rumda ken­di­sini yan­lış yola yön­len­di­re­bi­le­ce­ğini dü­şün­meli, nefsî ar­zu­ları kar­şı­sında uya­nık ve şu­urlu ol­malı, vic­da­nı­nın se­sini din­le­meli, daima Rab­bine il­tica et­me­li­dir.

Mü’min, bu ko­nuda ken­di­sine Hz. Yusuf’un şu sö­zünü temel pren­sip ola­rak al­ma­lı­dır. “Ben nef­simi te­mize çı­ka­ra­mam. Çünkü nefis -Rab­bi­min rah­met et­mesi dı­şında- var gü­cüyle kö­tü­lüğü em­re­der.”12

Çir­kin nefsî ar­zu­la­rın put­laş­tı­rıl­dığı, hay­vanî zevk­le­rin yay­gın­laş­tığı, meşrû ol­ma­yan eğ­len­ce­le­rin yay­gın­laş­tığı gü­nü­müzde çağ­daş nefis kö­le­liği ya­şan­mak­ta­dır.

Aç­göz­lü­lük, nefsî ar­zu­lara ka­yıt­sız şart­sız itaat ve ki­şi­nin sa­dece ken­dini ve kendi gö­rü­şünü be­ğen­mesi has­ta­lık­ları, Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v)’in 1400 yıl ön­ce­sin­den bil­dir­diği teh­li­keli nefsî has­ta­lık­lar­dır.

Çözüm: Nefis Terbiyesi 

Her müs­lü­man, Nefis Ter­bi­yesi ile mü­kel­lef­tir. Nefis Ter­bi­yesi “İslam Şah­si­yeti” te­şek­külü için son de­rece ge­rek­li­dir. Nefis Ter­bi­yesi bir ahlak eği­ti­mi­dir, ki­şi­lik ve ka­rak­ter eği­ti­mi­dir.

Nefis Ter­bi­yesi, ciddî bir eği­tim pro­je­sini ha­yata ge­çir­mekle müm­kün­dür. Her eği­tim ça­lış­ma­sında ol­duğu gibi nefis ter­bi­ye­sinde de bu alanda uz­man­laş­mış eği­tim ele­ma­nına, dü­zenli bir eği­tim prog­ra­mına, be­lirli eği­tim sü­re­cine ve eği­tim araç­la­rına ih­ti­yaç var­dır.

Nefis ter­bi­ye­sini ve­re­cek eği­tim ele­man­ları, Allah’ın salih kul­la­rı­dır. İz­le­ne­cek eği­tim prog­ramı, Allah Ra­sû­lü­nün sa­ha­bî­le­rine sun­duğu ve uy­gu­la­dığı Sün­net-i Se­niy­ye­si­dir. Gönül adam­la­rı­nın ver­dik­leri nefis ter­bi­yesi ders­leri, psi­ko­lo­jik bir eği­tim ol­duğu için ki­şi­den ki­şiye fark­lı­lık arz et­mek­te­dir.

Ce­ma­atle namaz, na­file oruç, na­file sa­daka, Kur’an ti­lâ­veti, ke­lime-i tev­hid zikri, sa­la­vât-ı şe­rife, seher vak­tinde dua, te­hec­cüd na­mazı, göz­ya­şıyla iba­det, sa­lih­lerle soh­bet, ha­yır­sız ki­şi­ler­den uzak­laşma, ha­yır­sız prog­ram­lar­dan uzak­laşma, ilim mec­lis­le­rinde bu­lunma, gönül adam­la­rı­nın eser­le­rini okuma, takva ders­leri alma, “ben” ke­li­me­sini müm­kün ol­duğu kadar kul­lan­mama, öf­ke­len­meme, yok­sul­larla be­ra­ber oturma, af­fe­dici ve hoş­gö­rülü olma, helâl lokma, az yeme, az ko­nuşma, az uyuma ve ben­zeri pren­sip­ler nefis ter­bi­ye­sinde önemli yer tut­mak­ta­dır.

Ay­rıca nefis ter­bi­yesi ko­nu­sunda ve­ri­len ders­ler ya­nında mut­laka tav­siye edi­len şu ne­bevî dua ile sa­mimî ya­ka­rışa devam edil­me­li­dir:

“Al­la­hım!. Nef­sime tak­vayı sen ihsan eyle. Onu (kirli duy­gu­lar­dan) sen arın­dır. Onu (kirli duy­gu­lar­dan) arın­dı­ra­cak en üstün var­lık sen­sin. Onun sa­hibi ve mev­lâsı Sen’sin”.13

Nef­sini kirli duy­gu­lar­dan te­miz­le­me­yen, kö­tü­lük­ler­den arın­dır­ma­yan, nef­sini çir­kin ar­zu­lar­dan uzak­laş­tır­ma­yan kimse mah­şer gü­nünde piş­man ve pe­ri­şan ola­cak, kendi ken­dini sü­rekli kı­na­yıp du­ra­cak­tır. Cenab-ı Hak, Kı­yame Sû­resi’nin ilk aye­tinde kı­ya­met gü­nüne yemin et­tiği gibi, onun ar­dın­dan nefs-i lev­vame’ye –yani o gün sü­rekli ken­di­sini kı­na­ya­cak olan nefse- şöyle yemin et­mek­te­dir:

“Hayır, kı­ya­met gü­nüne an­dol­sun. Ve yine hayır; ken­dini sü­rekli kı­na­yıp duran nefse de an­dol­sun.” 14

Bunun ya­nında nef­sini is­yan­kâr, ben­cil ve gayri meşrû şe­hevî tut­ku­lar­dan uzak­laş­tı­ran, nef­sini kö­tü­lük­ler­den arın­dı­ran, böy­lece Allah’ın rı­za­sına eri­şen kim­se­nin nefsi ise mut­main nefis -ma­nevî do­yuma eriş­miş, manen tat­min bul­muş- nefis ola­rak Cen­nete gi­re­cek ve o sı­rada ken­di­sine şöyle ses­le­ni­le­cek­tir:

“Ey mut­main (tat­min olmuş) nefis, hoş­nut ola­rak ve hoş­nut edil­miş ola­rak Rab­bine dön. (Has) kul­la­rı­mın ara­sına gir. Ve Cen­ne­time gir.” 1

  1. Fecr: 27-30 ↩︎
  2. Müslim: Zikr 73; Nesaî: İstiaze 65,13; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 4/371,209 ↩︎
  3. Şems: 7-10 ↩︎
  4. Naziat: 40,41 ↩︎
  5. Müslim: Zekât 52; Ebu Davud: Tatavvu 12, Edeb 160; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 5/167 ↩︎
  6. Casiye: 23 ↩︎
  7. Müslim: Kader 34; İbn Mace: Mukaddime 10, Zühd 14; Ahmed b.Hanbel, Müsned: 2/366 ↩︎
  8. Tirmizî: İlim 19 ↩︎
  9. Haşr: 9; Tegabün: 16 ↩︎
  10. Buharî: Cihad 70, Rikak 10; İbn Mace: Zühd 8 ↩︎
  11. Orijinal ifadesi: “Allahumme!.. Kınî şuhha nefsî” şeklindedir. ↩︎
  12. Müslim: Zikr 73; Ebu Davud: Vitr 32; Tirmizî: Deavat 68; Nesaî: İstiaze 2; İbn Mace: Mukaddime 23; Dua 2; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 2/167,198 ↩︎
  13. Yusuf: 53 ↩︎
  14. Müslim: Zikr 73; Nesaî: İstiaze 65,13; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 4/371,209 ↩︎
  15. Kıyame: 1-2 ↩︎