Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İslam Miras Hukukunda Kadın-Erkek Hisselerindeki Farklılık

33. Sayı · 2014/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İn­sa­noğ­lu­nun ya­pı­sında dünya ma­lına karşı kuv­vetli bir te­ma­yü­lün ol­du­ğunu1 bil­di­ren Allah (c.c), onun bu tut­ku­sunu yok farz et­me­miş, meş­ru­i­yet çer­çe­ve­sinde kal­ması ve kul­luk va­zi­fe­le­rine mani ol­ma­ması şar­tıyla di­le­diği kadar ser­vet edin­me­sine mü­sa­ade et­miş­tir.2 Ashâb-ı kirâm ara­sında büyük ser­vet sa­hip­leri bu­lun­ma­sına rağ­men Hz. Pey­gam­ber (s.a.v)’in on­lara bu ko­nuda her­hangi bir yasak veya sı­nır­lama ge­tir­me­mesi de bunun ce­va­zına en açık de­lil­dir. Bir­çok âyet-i ke­rime3 ve hadîs-i şe­rifte4 dünya ma­lı­nın zem­me­dil­mesi ise sa­hi­bine ahi­reti unut­tur­ması teh­li­ke­sine karşı, onun için­deki mal hır­sı­nın tes­kin ve ter­biye edil­mesi için­dir. Malın gaye değil va­sıta ol­duğu şu­u­runda ol­duğu müd­detçe, ki­şi­nin ken­disi için ser­vet bi­rik­tir­mesi, bunu ken­di­sin­den son­raki vâ­ris­le­rine de bı­rakma dü­şün­ce­sinde ol­ması İslam’a ters de­ğil­dir; hatta tav­siye edil­miş­tir: Vâ­ris­lere bı­ra­kı­lan bu malın pay­la­şı­mı­nın, bir esasa bağ­lan­mak su­re­tiyle hu­kuki çer­çe­ve­si­nin be­lir­len­mesi, ak­ra­ba­lık­la­rın ar­zu­la­nan şe­kilde devam edip ze­de­len­me­mesi açı­sın­dan top­lum­sal bir za­ru­ret ola­rak gö­rül­müş­tür. Şâri’ Teâlâ’nın, dinin diğer hü­küm­leri ile kar­şı­laş­tı­rıl­dı­ğında miras pay­la­rını daha ay­rın­tılı bir şe­kilde bil­dir­mesi5, Hz. Pey­gam­ber’in “Fe­râ­izi öğ­re­nin ve öğ­re­tin, çünkü o ilmin ya­rı­sı­dır ve üm­me­ti­min ilk unu­ta­cağı şey­dir.”6 bu­yur­ması, top­lu­mun hu­zuru için miras pay­la­rı­nın bi­lin­mesi za­ru­re­tini açıkça or­taya koy­mak­ta­dır.

Miras pay­ları ko­nu­sunda se­mâvi kay­naklı bir sis­tem be­nim­se­me­miş top­lum­larda, o top­lu­mun âkil ve ehl-i hukuk in­san­la­rı­nın kendi an­la­yış ve id­rak­le­rine, örf ve âdet­le­rine göre adil bir çözüm or­taya koy­maya ça­lış­tık­ları gö­rül­mek­te­dir. Zaman içinde bu ko­nuda ge­liş­ti­ri­len hu­kukî dü­zen­le­me­leri, biri sınıf di­ğeri zümre sis­temi olmak üzere iki ana grupta top­la­mak müm­kün­dür.

Sınıf sis­te­minde mi­ras­çı­lar be­lir­le­nir­ken ölen ki­şiyle ara­la­rında var ol­duğu kabul edi­len sevgi, saygı gibi ma­nevi ve hissi bağ­lar esas alın­mış ve bun­la­rın de­re­ce­sine göre kuv­vet­li­den za­yıfa doğru mi­ras­çı­lar bir tas­nife tabi tu­tul­muş­lar­dır.

Zümre sis­te­minde ise ana grup­lan­dırma aynı ol­makla be­ra­ber, sınıf sis­te­min­den farklı ola­rak her grup­taki mi­ras­çı­lar da kendi iç­le­rinde bir ön­ce­lik sı­ra­la­ma­sına tabi tu­tu­lur­lar ve zümre için­deki bi­rinci şahıs, bir son­ra­sın­da­kini mi­ras­tan mah­rum eder. Me­sela sınıf sis­te­minde öle­nin anası, ba­bası, kar­deş­leri ve kar­deş ço­cuk­ları be­ra­berce mi­rasçı olur­ken zümre sis­te­minde öle­nin ba­bası var­ken kar­deş­leri mi­rasçı ola­maz.

Yu­ka­rıda işa­ret edil­diği gibi miras in­ti­ka­li­nin bir esasa bağ­lan­ma­sın­daki he­def­ler­den en önem­lisi, hak­la­rın ko­run­ması su­re­tiyle, pay­la­şım sı­ra­sında ak­raba ara­sında çı­ka­bi­le­cek ve hu­zuru bo­za­cak niza ve an­laş­maz­lık­ları ön­le­mek­tir. Bu he­defe de ancak tes­bit edi­len pay­lara mi­ras­çı­la­rın razı ol­ması ve il­gili hü­küm­le­rin uy­gu­lan­ması ile ulaş­ma­nın müm­kün ola­cağı açık­tır. Ni­te­kim İslam miras hu­ku­ku­nun bazı hal­lerde ka­dına yarım pay ver­me­si­nin bir hak­sız­lık ol­duğu id­di­a­la­rı­nın da et­ki­siyle bu hü­küm­leri uy­gu­la­ma­yan pek çok Müs­lü­man ai­le­nin miras pay­la­şı­mında hu­zur­suz­luk ya­şa­dığı göz­len­mek­te­dir.

Tarihte Kadının Miras Payı

Genel hak­lar açı­sın­dan ol­duğu gibi ka­dı­nın mi­ras­tan pay alıp al­ma­ması da çe­şitli top­lum­larda fark­lı­lık arz eder.

Eski Yunan’da kadın, öle­nin ikinci sınıf mi­ras­çısı sa­yı­lır ve ancak bi­rinci de­re­ce­den erkek ya­kını bu­lun­ma­dığı hal­lerde mi­ras­tan ala­bi­lirdi.

Aynı şe­kilde Ya­hu­di­likte de kız ikinci de­rece mi­rasçı sa­yı­lır, bi­rinci de­rece mi­rasçı kabul edi­len oğul varsa o, mi­ra­sın ta­ma­mını alır kız mah­rum ka­lırdı.

Roma’da ka­dı­nın miras hakkı ko­nu­sunda gü­nü­müz­deki an­la­yışla ör­tü­şen bir yol iz­len­miş ve bu hak bir ka­nunla te­mi­nat al­tına alın­mış­tır.7

Bi­lin­diği ka­da­rıyla, ta­rihte ka­dına hiç­bir şe­kilde miras hakkı ta­nı­ma­yan top­lum İslam ön­cesi Arap top­lu­mu­dur. Ka­bile sa­vaş­la­rı­nın yay­gın ol­ması do­la­yı­sıyla ayakta ka­la­bilme mü­ca­de­lesi sa­va­şan, ga­ni­met ge­ti­ren, ka­bi­le­nin hay­si­yet ve şe­re­fini ko­ru­yan er­ke­ğin omuz­la­rında ol­duğu için “nimet kül­fet mu­ka­bili” dü­şün­ce­siyle miras da onun hakkı ola­rak kabul edi­lir, bunu ya­pa­ma­yan ka­dına miras ve­ril­mezdi.

İslâm’da Kadın Hissesi

İslâm, kadın hak­ları ala­nında pek çok yeni dü­zen­leme ge­tir­diği gibi miras hakkı ko­nu­sunda da iyi­leş­ti­rici hü­küm­ler koy­muş ve onu hiç miras al­maz­ken – bazı hal­lerde er­keğe göre yarım da olsa – pay sa­hibi olma ko­nu­muna yük­selt­miş­tir. Ancak top­lumda kök­leş­miş ve kat­mer­leş­miş ge­le­nek­leri bir anda kal­dırma ve ye­rine ikâme edi­le­cek yeni hü­küm­leri haz­met­me­deki güç­lük­leri dik­kate alan Şâri’ Teâlâ, ka­dı­nın miras pa­yını bir de­fada ilan et­me­miş, iç­ki­nin ya­sak­lan­ma­sında ol­duğu gibi ted­ric yo­lunu ter­cih ede­rek önce mik­tar be­lirt­me­den ana, baba ve ak­ra­ba­nın bı­rak­tık­la­rın­dan er­keğe ol­duğu gibi ka­dına da bir pay ol­du­ğunu bil­dir­miş­tir. Bu ko­nu­daki hüküm Evs b. Sâbit’in ka­rı­sı­nın, ko­ca­sı­nın mi­ra­sın­dan ta­ma­men mah­rum edil­mesi üze­rine kon­muş­tur. Daha sonra da ka­dın­lar dâhil her hak sa­hi­bi­nin pa­yını be­lir­ten miras âyet­leri nâzil oldu.8

Kur’ân-ı Kerim’de miras pay­ları üç âyette, Nisâ Sû­resi’nin on bir, on iki ve yüz yet­miş al­tıncı âyet­le­rinde be­lir­til­miş­tir. On bi­rinci âyette öle­nin ço­cuk­ları ve ebe­vey­ni­nin miras du­rum­ları ele alın­mış­tır.

Üç miras âye­tin­deki sekiz me­se­le­den üçünde kadın erkek pay­la­rı­nın eşit, be­şinde ise erkek pa­yı­nın fazla ol­du­ğunu gö­rü­yo­ruz.

Mirasta Kadın Payının Az Olmasının Hikmetleri

Âyet-i ke­ri­me­lerde miras pay­la­rı­nın farklı olu­şu­nun illet ve se­bep­le­rine dair her­hangi bir açık­lama bu­lun­ma­dığı gibi, Nisâ Sû­resi on bi­rinci âyette ana, baba ve ço­cuk­la­rın pay­ları be­lir­til­dik­ten sonra “Bun­lar­dan fayda ba­kı­mın­dan size han­gi­sin­den daha yakın ol­du­ğunu bi­le­mez­si­niz.” buy­ru­la­rak bu ko­nuda akıl ile adil bir so­nuca var­ma­nın müm­kün ol­ma­dı­ğına işa­ret edi­lip bir an­lamda ta’lil ve tah­lil ye­rine tes­li­mi­yet yolu tav­siye edil­miş ol­mak­ta­dır.

Bu ko­nuda İslam âlim­le­ri­nin yap­tığı şey, yal­nızca İslam ai­lesi içinde kadın ve er­ke­ğin hak ve so­rum­lu­luk­ları çer­çe­ve­sinde on­lara ta­nı­nan miras pay­la­rın­daki far­kın makul hik­met ve se­bep­lere da­yan­dı­ğını or­taya koy­mak­tan iba­ret­tir. Bun­dan mak­sat­ları da Hz. İb­ra­him (as)‘in inan­dığı halde sırf kalbi mut­main olsun diye Cenâb-ı Hak’tan ölü­leri nasıl di­rilt­ti­ğini ken­di­sine gös­ter­me­sini is­te­mesi9 gibi, mi­ras­taki kadın payı ko­nu­sunda Müs­lü­man­la­rın kalp­le­ri­nin mut­main kal­ması ve bu hu­sus­taki rıza ve tes­li­mi­ye­tin devam et­me­sini sağ­la­mak­tır. Şart­lar de­ğiş­tikçe pay­la­rın de­ğiş­me­sine zemin ha­zır­la­mak de­ğil­dir.

İslam âlim­leri bu hu­susla il­gili açık­la­ma­la­rında, ka­dı­nın neden az al­dı­ğın­dan çok, er­ke­ğin neden fazla al­dığı üze­rinde du­rur­lar. Bu me­se­le­deki yorum ve de­ğer­len­dir­me­ler, İslâm’a göre na­fa­ka­nın erkek üze­rine vacip ol­ması ve mehri onun ve­ri­yor ol­ması et­ra­fında yo­ğun­la­şır.

Bi­lin­diği üzere, âyet-i ke­ri­me­lerde yer alan na­faka em­ri­nin mu­ha­tabı er­kek­tir. Mi­rasta er­ke­ğin fazla al­ma­sını, na­faka kül­feti ve so­rum­lu­luğu ile ge­rek­çe­len­di­ren Fah­rud­din er-Râzî, bu yüz­den er­ke­ğin mas­ra­fı­nın fazla ol­du­ğunu, mas­rafı fazla ola­nın mala daha çok ih­ti­yacı ola­ca­ğını, do­la­yı­sıyla mi­rasta asıl des­tek­len­mesi ge­re­ken ta­ra­fın erkek ol­du­ğunu ifade eder.10

Er­ke­ğin mi­rasta des­tek­len­me­si­nin se­bep­le­rin­den biri de mehir mü­kel­le­fi­yeti ola­rak gös­te­ri­lir. Mehir, ka­dı­nın nikâh ak­diyle hak et­tiği mal­dır. “Ka­dın­lara me­hir­le­rini gönül rı­za­sıyla verin11” em­ri­nin mu­ha­tabı yine er­kek­tir. Nikâh akdi es­na­sında mehir tes­biti nikâh ak­di­nin sıh­hat şart­la­rın­dan ol­masa da12 bu, ka­dına ta­nın­mış bir hak, er­keğe yük­len­miş bir ve­ci­be­dir.

Mehir te­â­ti­sinde, ne­tice iti­ba­riyle ka­dı­nın daha avan­tajlı du­rumda ola­cağı açık­tır. Şöyle ki; biri kız, di­ğeri erkek iki kar­deş ba­ba­la­rın­dan in­ti­kal eden üç bin li­ra­lık mi­rası İslam miras hü­küm­le­rine göre tak­sim ede­cek ol­sa­lar, bin li­ra­sını kız, iki bin li­ra­sını erkek alır. Ev­le­nir­ken erkek iki bin lira mehir verse, kız iki bin lira mehir alsa, er­ke­ğin elinde bir şey kal­maz­ken kızın elinde üç bin lira ola­cak­tır13.

Er­ke­ğin mali kül­feti sa­dece ha­nı­mın na­fa­kası ve meh­rin­den iba­ret de­ğil­dir. Onun as­ker­lik, belli de­re­ceye kadar muh­taç ak­ra­ba­nın na­fa­ka­sını temin, kaza taz­mi­natı (diyet) öde­me­sine ka­tılma gibi – kadın için söz ko­nusu ol­ma­yan – mali yü­küm­lü­lük­leri de var­dır. Bun­lar da dik­kate alın­dı­ğında gö­rü­le­cek­tir ki, kadın mi­ra­sın üçte bi­rine malik ol­duğu halde ya­rar­lan­dığı pay yak­la­şık ola­rak üçte ikiyi bul­mak­ta­dır14.

Sonuç

İslam miras hu­ku­kunda pay­la­rın ta­ma­mına ya­kını bi­za­tihi Allah (cc) ta­ra­fın­dan, pek azı da Sün­net ile tes­bit edil­miş­tir. Bu ko­nuda temel pay­larda ic­ti­hâda yer bı­ra­kıl­ma­mış­tır15. Çünkü aklî me­leke ve id­rak­ler farklı ol­du­ğun­dan so­nuç­lar da farklı ola­cak ve miras gibi her­kesi il­gi­len­di­ren hu­kukî bir ko­nuda top­lumda bir­lik sağ­la­na­ma­ya­cak­tır.

İslâm’ın miras sis­temi ko­nu­sun­daki genel tutum ve yak­la­şım yu­ka­rıda tas­vir edil­diği şe­kilde ol­makla bir­likte miras, mahza kul hak­ları cüm­le­sin­den ol­ması ha­se­biyle -hak sa­hip­le­ri­nin tak­si­min nasıl ola­ca­ğında an­laş­ma­ları ha­linde- ta­ma­men terk edi­le­bil­diği gibi16 fe­râiz ba­his­le­rinde “te­hâ­ruc” ola­rak bi­li­nen usule göre, vâ­ris­ler­den ba­zı­la­rı­nın di­ğer­le­riyle an­la­şa­rak mi­ras­tan bir mik­tar alıp tak­sim­den çe­kil­mesi de ca­iz­dir17. Yine kul hakkı ol­ma­sı­nın bir so­nucu olmak üzere vâ­ris­le­rin -ta­ma­mı­nın razı ol­ması şar­tıyla- mi­rası di­le­dik­leri şe­kilde tak­sim et­me­le­rinde dinen bir sa­kınca yok­tur. Ancak iç­le­rin­den bi­ri­nin rı­zası ol­mazsa o tak­dirde tak­simi İslam miras hu­ku­kuna göre yap­ma­ları farz olur. Miras tak­si­minde, hak sa­hi­bine hak­kı­nın ve­ril­me­mesi ne kadar vebal ise, yü­rür­lük­teki mev­zu­ata sı­ğı­na­rak hakkı ol­ma­yanı almak da o kadar ve­bal­dir. Boy­nuz­suz ko­yu­nun boy­nuzlu ko­yun­dan hak­kını ala­cağı18 çetin bir hesap gü­nün­den sa­kın­mak mü’minin şâ­nın­dan­dır.19

  1. Âdiyât, 100/8 ↩︎
  2. Ârâf, 7/32; Câsiye, 45/13. ↩︎
  3. Hadîd, 57/20; Kehf, 18/46. ↩︎
  4. Buhârî, “Rikâk”, 10; Müslim, “Zekât”, 116, 117, 118. ↩︎
  5. Nisâ, 4/11,12,176. ↩︎
  6. İbn Mâce, “Ferâiz”, 1; Tirmizî, “Ferâiz”, 2. ↩︎
  7. Karaman, Mukayeseli İslam Hukuku, s. 359, 360. ↩︎
  8. Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân, Beyrut 1967, V, 46. ↩︎
  9. Bakara, 2/260. ↩︎
  10. Râzî, Mefâtîhu’l-ğayb, IX, 214. ↩︎
  11. Nisâ, 4/4. ↩︎
  12. İbn Kudâme, el-Muğnî, Riyad ts., VI, 80. ↩︎
  13. Muhammed Ali Sâbûnî, el-Mevârîs, y.y. 1985, s. 18. ↩︎
  14. Hayreddin Karaman ve dğr., Kuran Yolu: Türkçe Meal ve Tefsir, Ankara 2006, II, 27. ↩︎
  15. Vehbe Zuhaylî, el-Fıkhu’l-İslâmî ve Edilletühü, Dımaşk 1989, VIII, 244. ↩︎
  16. İbn Nüceym, Resâilü İbn Nüceym, Beyrut 1980, s. 141. ↩︎
  17. Zeylaî, Tebyinul-Hakâik, Beyrut ts., VI, 252; İbn Âbidîn, Reddul-Muhtar, Beyrut ts., V, 518. ↩︎
  18. Müslim, “Birr”, 61; Tirmizî, “Kıyâme”, 2. ↩︎
  19. Bu konuda daha geniş malumat için bkz. : Yrd. Doç. Dr. Ahmet EFE, “İslam Miras Hukukunda Kadın-Erkek Hisselerinin Farklı Oluşu Üzerine Bir Değerlendirme”, İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi, sy. 18, 2011, s. 157-168. ↩︎