Adalet ve Şahitlik

1. Mahkemeler, gasp edilen hakları sahiplerine ulaştıran, nizâ’ ve husûmetleri çözen yüce makamlardır. Buralara işi düşen herkesin en büyük isteği “haklı” çıkmaktır. Hâlbuki aslolan, hakkın yerini bulmasını istemek olmalıdır. Ancak hırs, tama, gurur gibi çeşitli duygular insanı hakkı teslim ve itiraf etmekten alıkoyup hakkı olmayanı “hakkımdır” iddiasında bulunmaya sevk eder. Bu yüzden her hak iddia edene, hakkı hemen verilmeyip iddiasını isbat etmesi istenir. İddiayı isbat yollarından biri, belki en önemlisi “şahitlik”tir. Ancak hakkı ve adaleti yerine getiren şey mutlak şahitlik değil, âdil kişilerin îfâ ettiği şahitliktir.
2. Şahitlerde aranan adalet vasfı, onların büyük günahlardan uzak durması küçük günahlarda ısrar ve devam etmemeleridir.¹ Dolayısı ile bu vasfı zedeleyecek davranışlar, kişinin adaletinde tereddüde sebep olacağından şahitliğinin reddini gerektirir. Konunun ciddiyetinden dolayı fıkıh kaynaklarında “Şahitliği Kabul Edilen Ve Edilmeyenler” başlığı altında mesele ayrıntılı bir şekilde ele alınır ve sayılıp dökülür.

“Ada­let” vas­fını ze­de­le­yen dav­ra­nış­la­rın ba­şında, ayetle sabit olan zinâ if­ti­rası gelir. İf­fetli bi­ri­sine zinâ if­ti­ra­sında bu­lu­nan kişi, bu id­di­a­sını isbat ede­mez ise “kazif haddi” vu­ru­lur. Bu büyük gü­nahı iş­le­me­sin­den do­layı artık o kimse “âdil” değil “fâ­sık­tır” ve Ha­ne­fî­lere göre, tevbe etse de mah­ke­mede şa­hit­liği kabul edil­mez.² İçki içme, kumar oy­nama, faiz yeme gibi diğer büyük gü­nah­lar da buna kıyas edi­le­rek, şa­hit­li­ğin red­dine sebep olan gü­nah­lar­dan sa­yı­lır.³

Ada­let sı­fa­tına zarar veren hal­ler bun­larla sı­nırlı de­ğil­dir. Fu­kahâ, büyük gü­nah­lar­dan sa­yıl­masa da ki­şi­lik ve dinî has­sa­si­yet za­fi­ye­tine de­lâ­let eden diğer bazı dav­ra­nış­ları da şa­hit­li­ğin red­dine sebep kabul et­miş­tir. Bu cüm­le­den olmak üzere, şarkı söy­le­ye­rek in­san­ları eğ­len­di­ren­le­rin; hamam, banyo, plaj ve yüzme ha­vuzu gibi yer­lerde veya spor ya­par­ken te­set­türe ri­â­yet et­me­yen­le­rin, sa­hâ­beye dil uza­tan­la­rın, ma­ze­ret­siz Cuma ve ce­ma­ati terk eden­le­rin şa­hit­liği kabul edil­mez.⁴ Molla Fe­nârî’nin, ce­ma­ate gel­me­diği için Yıl­dı­rım

Ba­ye­zid’in mah­ke­mede şa­hit­li­ğini red­det­mesi meş­hur­dur.⁵ Ve yine söz ve dav­ra­nış­la­rıyla ka­dın­lara ben­ze­meye ça­lı­şan er­kek­le­rin, ce­naze ev­le­rinde ağıt yakıp ağ­la­tan ya­lancı ağ­la­yı­cı­la­rın şa­hit­liği kabul edil­mez.⁶

3. Günümüz hukukunda çok da kâle alınmayan “şahitlerde adalet” vasfının bu derece üzerinde durulması, bazılarınca yadırgansa da bu, İslâm hukukunun hak ve adalete verdiği yüksek önemi gösterir. Zira Allah haklarına karşı saygılı olmayıp pervasızca günah işleyen kişinin, insan haklarını kolayca göz ardı etmesi uzak ihtimal değildir. Hz. Ömer (r.a)’in: “Kim namazı gözden çıkarırsa, İslam’ın diğer emirlerini daha rahat gözden çıkarır.” dediği meşhurdur.⁷

Bi­lin­diği gibi, gü­nü­müzde mah­ke­me­lerde şa­hit­li­ğin yanı sıra belge, rapor, tu­ta­nak… gibi ya­zılı bil­gi­ler de birer isbat va­sı­tası ola­rak gö­rül­mek­te­dir. Bun­la­rın gü­ve­ni­lir­liği de bun­ları dü­zen­le­yen­le­rin gü­ve­nir­li­li­ğine bağ­lı­dır. Akl-ı selîm, şa­hit­lerde ara­nan ada­let vas­fı­nın sa­dece mah­ke­mede sözlü şa­hit­lik ya­pan­larla sı­nır­lan­dı­rıl­ma­yıp mah­ke­meye bilgi ve belge sunan her­kese teş­mîl edil­me­sini ge­rek­ti­rir. Zira âdil bir karar, ancak hâkim ve şa­hit­le­rin bilgi ve bel­ge­le­rin, geniş ma­na­sıyla âdil ol­ma­sıyla müm­kün olur. Eğri ba­ca­nın doğru du­manı, eğri ağa­cın doğru göl­gesi olmaz.

1. Bilmen, Ömer Nasûhî, Istılâhât-ı fıkhiyye, c. 8, s. 119. ↩︎
2. Mecmeu’l-enhur, c. 2, s. 196. ↩︎
3. İbn Kudâme, el-Muğnî, c. 9, s. 167. ↩︎
4. Mecmeu’l-enhur, c. 2, s. 196-200. ↩︎
5. eş-Şekâikun-nu’mâniyye, s. 19. ↩︎
6. Mecmeu’l-enhur, c. 2, s. 196-200. ↩︎
7. el-Kurtubî, el-Câmi’ li ahkâmi’l-Kur’ân, c. 11, s. 122. ↩︎