İstanbul’un Manevî Bekçilerinden Yahyâ Efendi Hazretleri

“İlim­le­riyle ruh­la­rı­mızı bes­le­yen, bı­rak­tık­ları eser­ler ile yo­lu­muzu ay­dın­la­tan, hak-bâtıl mü­ca­de­le­sinde her dâim hakkı sa­vu­nan ve bu me­zi­yet­le­riyle bugün dahi ara­mızda ya­şa­yan âlim­le­ri­mizi ta­nı­mak ve ta­nıt­mak üze­ri­mize bir va­zi­fe­dir.”

Bu ay zi­ya­ret ede­ce­ği­miz bü­yü­ğü­müz, zâ­hirî ve bâ­tınî ilim­leri ken­di­sinde cem’ etmiş, öm­rünü in­san­lığa hiz­mete ada­mış bir velî olan Be­şik­taşlı Yahyâ Efendi ola­cak in­şa­al­lah…

Be­şik­taşlı Yahyâ Efendi ola­rak ta­nı­dı­ğı­mız, ya­şa­dığı dö­ne­min in­san­ları ara­sında daha çok Mol­la­şeyh­zâde diye bi­li­nen Yahyâ Efendi 900/1495 se­ne­sinde Yavuz Sul­tan Selim Han’ın san­cak­bey­li­ğini yap­tığı Trab­zon’da dün­yaya göz­le­rini açar.

Aynı hafta içe­ri­sinde Yavuz Selim Haz­ret­leri’nin de bir şeh­za­desi dün­yaya gelir. İs­mini Sü­ley­man ko­yar­lar. O za­ma­nın Trab­zon ka­dısı Şamlı Ömer Efendi’nin zev­cesi Afîfe Hanım ta­ra­fın­dan em­zi­ri­len Şeh­zâde Sü­ley­man, süt­kar­deşi Yahyâ Efendi ile küçük yaş­tan iti­ba­ren bir­likte olur­lar.

Yahyâ Efendi ilk eği­ti­mini pe­deri Kadı Ömer Efendi’den alır. Mem­le­keti Trab­zon’da yak­la­şık 30 ya­şına kadar tah­si­lini sür­dü­ren Yahyâ Efendi aynı za­manda ma­nevî eği­ti­mini de ihmal etmez. Sık sık şeh­rin dı­şın­daki te­pe­lerde in­zi­vâya çe­kil­diği söy­le­nen Yahyâ Efendi, 930/1521 se­ne­sinde yeni pa­di­şah olan süt­kar­deşi Sul­tan Sü­ley­man’ın ta­lebi üze­rine vâ­li­desi Afîfe Hanım ile bir­likte İs­tan­bul’a gelir.

Trab­zon’da pâye-i mü­lâ­ze­met’e¹ vâsıl olan Yahyâ Efendi, İs­tan­bul’da Şey­hü­lis­lâm Zen­billi Ali Efendi’nin rahle-i ted­ri­sinde bu­lu­nur. Yirmi üç yıl ara­lık­sız Şey­hü­lis­lam­lık gö­re­vinde bu­lu­nan Zen­billi Ali Efendi’den yak­la­şık iki yıl feyz al­dık­tan sonra sı­ra­sıyla Can­ba­ziyye, Hacı Ha­san­zâde, Ef­da­liyye, Mus­tafa Paşa ve Mih­ri­mah Sul­tan med­re­se­le­rinde mü­der­ris­lik yapar.

960/1553 ta­ri­hinde dev­le­tin en yük­sek eği­tim ku­rum­la­rın­dan biri olan Sahn-ı Semân² Med­re­sesi’ne mü­der­ris ola­rak ata­nan Yahyâ Efendi, Sul­tan ile ara­la­rın­daki sa­mi­mi­yete bi­naen yaz­dığı bir mek­tup se­be­biyle 962/1554-55’te bu va­zi­fe­sin­den az­le­di­lir. (Fakat bu olay­dan sonra Sul­tan ile sık sık gö­rüş­müş ol­ma­ları ara­la­rın­daki sa­mi­mi­ye­tin devam et­ti­ğine bir işa­ret­tir.)

Sahn-ı Semân Med­re­sesi’nden ay­rıl­dık­tan sonra pa­di­şa­hın ken­di­sine bağ­la­dığı maaş ile Be­şik­taş’ta bir der­gâh kuran Yahyâ Efendi, öm­rü­nün geri ka­la­nını bu der­gâhta in­san­lığa hiz­met ile ge­çi­rir.

Hiç­bir zaman yan­lışa ses­siz kal­ma­yan, kim­se­den sö­zünü esir­ge­me­yen; fakat söz söy­le­meyi de iyi bilen Yahyâ Efendi, dev­let ri­câ­lin­den saygı gören, halk ta­ra­fın­dan soh­bet­le­rine il­ti­fat du­yu­lan bir âlim idi. Der­gâ­hına uğ­ra­yan ih­ti­yaç sa­hip­le­rine il­ti­fat edip, ikram da bu­lu­nur, müs­lim olsun gayr-i müs­lim olsun ma’rû­zâ­tını din­le­yip, elin­den gel­diği kadar yar­dımcı ol­maya ça­lı­şırdı. Bu dav­ra­nışı ile bir­çok gayr-i müs­li­min İslâm ile şe­ref­len­me­sine de ve­sile ol­muş­tur.

Yahya Efendi Der­gâhı’nı zi­ya­ret eden­ler zi­yade idi, bil­hassa Ka­ra­de­niz’e çıkan ge­mi­ci­ler üs­tâ­dın hayır du­a­sını al­ma­dan yola ko­yul­maz­lardı. Zira onlar Yahyâ Efendi’yi İs­tan­bul’un dört ma­nevî bek­çi­sin­den biri ola­rak kabul eder­lerdi.

Dev­ri­nin ulemâ sı­nı­fın­dan olan ve aynı za­manda ma­ri­fet eh­lin­den sa­yı­lan Be­şik­taşlı Yahyâ Efendi, 978/1570 se­ne­si­nin Kur­ban Bay­ramı ge­ce­sinde ir­ti­hâl-i dâr-ı bekâ ey­le­miş­tir.

Şey­hü­lis­lâm Müfti’l-enâm Ebus­suud Efendi’nin Sü­ley­ma­niye Camii’nde bin­lerce in­sana kıl­dır­dığı ce­naze na­ma­zı­nın ar­dın­dan Be­şik­taş’a defn edi­len Yahyâ Efendi, Sul­tan II. Selim’in Mimar Sinan’a yap­tır­dığı tür­bede yat­mak­ta­dır.

Ve­fatı üze­rine hak­kında “İr­ti­hal ey­ledi kutbu’l-ulemâ” cüm­le­siyle tarih dü­şü­len Yahyâ Efendi, tıp ilmi ya­nında ast­ro­nomi, hen­dese³ ve ri­yâ­zi­yât⁴ gibi fennî ilim­lere de vâ­kıftı.

Yûşa (as)‘ın ma­kâ­mını Yahyâ Efendi’nin keşf et­tiği söy­len­mek­te­dir. Ay­rıca ken­di­si­nin, her­hangi bir ta­rî­kata men­sup ol­ma­yıp üveysî⁵ tarîk ile feyz al­dığı bi­lin­mek­te­dir. Ken­di­sin­den sonra tek­ke­sinde Nakşî ge­le­neği üzere hiz­met sür­müş­tür.

Dev­le­tin si­yasî iş­leri hak­kında zaman zaman görüş bil­dir­miş, özel­likle şarkta ya­pı­lan Şiî fa­a­li­yet­le­rine dik­kat çe­ke­rek me­se­le­nin ehem­mi­ye­tine vurgu yap­mış­tır. İran Şah’ının fa­a­li­yet­le­rine karşı Sul­tan’ı ikaz eden Yahyâ Efendi, bu ko­nuda ge­re­ken şid­dete baş­vu­ru­la­bi­le­ce­ğini dile ge­tir­miş­tir.

Dev­rin Şey­hü­lis­lâmı Ebus­suud Efendi’nin “Sey­yâh-ı sıhâr-ı hik­met ve seb­bâh-ı bihâr-ı ma’rifet, hâzık-ı mu­hâ­zık, me­â­rif-i ilâhî ve hâfız-ı esrâr-ı ke­mâ­lât-ı nâ­mü­te­nâhî, ulemâ ve hü­ke­mâ­nın mer­cii ve mes­nedi” ifa­de­leri ile vas­fet­tiği Mol­la­şeyh­zâde Yahyâ Efendi, der­gâ­hına gelen her­kese ik­ramda bu­lu­na­cak kadar cö­mert, şar­kın ve gar­bın önünde tir tir tit­re­diği cihan pa­di­şahı Sul­tan Sü­ley­man’a karşı dahi sö­zünü esir­ge­me­ye­cek kadar cesur ve dü­rüst, sul­tan­la­rın hür­met ve saygı gös­ter­me­sine rağ­men her türlü ziy­net­ten uzak ya­şa­ya­cak kadar mü­te­vazı idi.

“Mü­der­ris” mah­la­sıyla yaz­dığı şi­ir­ler ile in­san­la­rın gön­lüne ses­le­nen Yahyâ Efendi, mu­ha­tap­la­rına “Âşık” diye hitap ederdi. Ev­liya Çe­lebi’nin ifade et­ti­ğine göre bir­çok kez Hızır (as) ile gö­rüş­müş ve ondan feyz al­mış­tır.

İn­san­lara hem maddî hem de ma­nevî açı­dan hiz­mette bu­lun­muş bu kıy­metli âli­mi­mi­zin kabr-i şe­rîfi Be­şik­taş’tan Or­ta­köy’e giden sahil yolu üze­rin­deki Çı­ra­ğan Sa­rayı’nın kar­şı­sında dar ve dik bir yo­ku­şun zir­ve­sin­deki der­gâ­hı­nın ha­zî­re­sinde bu­lun­mak­ta­dır.

Allah Teâlâ ken­di­sine rah­met, biz­leri de şe­fa­at­le­rine nâil ey­leye.

1. Bügünkü tabirle stajyerlik. ↩︎
2. Fatih Medreseleri. ↩︎
3. Geometri. ↩︎
4. Matematik. ↩︎
5. Zâhirde herhangi bir mürşide/şeyhe bağlı olmaksızın, daha önce yaşamış ve vefât etmiş kâmil ve mükemmil bir mürşidin rûhâniyeti tarafından irşad ve terbiye edilmiş. ↩︎