Şeker Hastaları Oruç Tutabilir mi?

As­lında baş­lı­ğı­mız­daki soru, bütün has­ta­lık­lar için ayrı ayrı so­ru­la­rak tar­tı­şıl­ması ge­re­ken bir me­sele. Çünkü gerek has­ta­dan, ge­rekse he­kim­den kay­nak­la­nan ne­den­lerle oruç-has­ta­lık iliş­kisi çoğu zaman sağ­lıklı ola­rak ku­ru­la­mı­yor ve bazen oruç tu­ta­bi­le­cek has­ta­lara oruç tutma izni ve­ril­mez­ken bazen ise bu du­ru­mun tam tersi gö­rü­le­bi­li­yor.

Şeker has­ta­lığı ve oruç iliş­ki­sini diğer pek çok has­ta­lığa göre daha önemli kılan husus ise bu has­ta­lı­ğın top­lumda çok sık gö­rü­len bir has­ta­lık ol­ması. Çünkü son ya­pı­lan ça­lış­ma­lar, top­lu­mu­muzda 20 yaş üs­tün­deki her yüz ki­şi­den yak­la­şık on­be­şinde şeker veya gizli şeker de­di­ği­miz bo­zuk­luk­la­rın ol­du­ğunu gös­te­ri­yor. Yani çev­re­mizde gör­dü­ğü­müz her yedi ki­şi­den biri baş­lıkta sor­du­ğu­muz so­ru­nun bir türlü mu­ha­tabı olmuş du­rumda.

Şeker has­ta­lı­ğı­nın top­lumda sık gö­rül­me­si­nin ya­nında so­ru­muzla il­gili bir başka önemli hu­su­si­yeti ise “he­te­ro­jen” yani çok farklı şe­kil­lerde te­za­hür ede­bi­len bir has­ta­lık ol­ması. Has­ta­lık tip 1 ve tip 2 diye iki ana baş­lık al­tında in­ce­len­mekle be­ra­ber; sü­resi, has­ta­nın ki­losu, kul­lan­dığı ilaç­lar, pank­reas ye­de­ği­nin du­rumu, eşlik eden diğer has­ta­lık­lar v.s. gibi on­larca fak­tör göz önüne alın­dı­ğında her hasta kar­şı­mıza de­ği­şik bir şe­kilde ge­le­bil­mekte. As­lında tıb­bın pek çok ala­nında var olan bu çe­şit­li­lik, kla­sik ola­rak “Has­ta­lık yok­tur, hasta var­dır.” öz­de­yi­şiyle ifade edil­mekte. Yani he­kim­lik pra­ti­ğinde has­ta­lık­lar bir şab­lon ola­rak değil her hasta için ayrı ayrı de­ğer­len­di­ril­mek zo­runda.

Bu genel gi­riş­ten sonra baş­lık­taki so­ru­nun ce­vabı da mut­laka her hasta için bi­rey­sel ola­rak de­ğer­len­di­ri­le­rek ancak ve­ri­le­bi­lir. Oysa bun­dan yakın zaman ön­ce­sine kadar kla­sik ola­rak öğ­re­ti­len bilgi şeker has­ta­la­rı­nın asla oruç tut­ma­ması idi. Öyle ki halk ara­sında “gizli şeker” tabir edi­len ve yal­nızca diyet veya eg­zer­sizle nor­mal bir şeker dü­ze­yine sahip olan­larda bile pek çok hekim, has­ta­nın oruç tut­ma­ma­sını tav­siye edi­yordu. Bu söy­le­min al­tında da şeker has­ta­la­rı­nın sık yemek yi­ye­rek in­sü­lin dü­zey­le­rini art­tır­ma­ma­ları ve uzun süren aç­lık­ları kal­dı­ra­ma­ya­cak­ları dü­şün­cesi vardı.

Bu dü­şün­cede olan­la­rın at­la­dığı ger­çek ise oruç sı­ra­sın­daki niyet ola­yı­nın tıp­taki kar­şı­lı­ğıydı. İn­sü­lin sa­lı­nımı bütün ça­lış­ma­lara göre se­fa­lik fazda yani hasta ye­meği dü­şü­nünce, gö­rünce baş­lar. Oysa oruca ni­yet­le­nen bi­reyde -eğer ger­çek an­lamda niyet et­tiyse- bu se­fa­lik faz ger­çek­leş­me­ye­ceği için fiz­yo­lo­jik olay­lar çok daha farklı şe­kilde ge­li­şe­bil­mek­te­dir. Ni­te­kim nor­mal za­man­larda uzun süre aç ka­la­ma­yan pek çok insan, oruç tu­tar­ken önemli bir prob­lem ya­şa­ma­dan 16-17 saat aç ka­la­bil­mek­te­dir.

Şeker has­ta­la­rı­nın oruç tutup tu­ta­ma­ya­ca­ğını be­lir­le­yen bir başka fak­tör ise has­ta­nın o an­daki me­ta­bo­lik kont­rol du­ru­mu­dur. Şöyle ki yeni tes­pit edil­miş ve üç aylık kan şe­keri or­ta­la­ma­sını gös­te­ren HbA1c dü­zeyi yük­sek olan bir has­ta­nın oruç tut­ması zor­dur. Oysa aynı hasta 3-6 aylık diyet-eg­zer­siz ve ilaç te­da­visi üç­lüsü ile nor­mal kan şe­keri ve HbA1c dü­zey­le­rine sahip hale gel­di­ğinde rahat bir şe­kilde iba­de­tini ye­rine ge­ti­re­bi­lir. Ni­te­kim son za­man­larda ulus­la­ra­rası bi­lim­sel der­gi­lerde oruç tutan di­ya­bet hasta grup­ları ile ya­pı­lan çok sa­yıda ça­lışma ya­yın­lan­maya baş­la­mış­tır.

Özet­le­mek ge­re­kirse:

• Oruç tutmak isteyen şeker hastası öncelikle hâzık (işin ehli/uzman) ve dinî kuralları bilen bir hekime başvurmalıdır.
• Bu başvuru metabolik kontrolün sağlanması açısından Ramazan’dan hemen önce Şaban ayında değil, yeterli zaman kazanmak açısından tercihen Ramazan’dan hemen sonra Şevval ayında olmalıdır.
• Yaklaşık 11 aylık dönem içinde diyet-egzersiz-ilaç üçlüsüne uyan hasta Ramazan öncesi kontrolde hekimi ile birlikte tartışarak, oruç tutup tutmama kararını istişare sonucu kendisi vermelidir.
• Bu karara göre hastanın kullandığı ilaçlar hekim tarafından Ramazan ayına göre düzenlenerek tehlikeli olabilecek hipoglisemi ve hiperglisemiler (kan şekeri oynamaları) engellenmelidir.
• Oruç sırasında hasta ağır eforlardan (güç sarfiyatından) kaçmalı, iftar sonrası yeterli sıvı almalı ve ilaçlarını düzenlenmiş şekliyle düzgün kullanmalıdır.
• En önemlisi de beslenme uzmanı ile istişare ederek iftar-sahur arası diyet düzenlenmeli ve hasta, normal şahısların oruç ayında sıklıkla yaptıkları hataları yapmamalıdır. Ben hastalarımın bir kısmına şakayla karışık “Oruç tutabilirsin; ama sakın diğer insanlar gibi iftar etmeye kalkışma!” diyorum.

Bu ya­zıyı, şeker has­ta­la­rı­mızı bir son­raki Ra­ma­zan ayına ha­zır­la­mak açı­sın­dan özel­likle Şev­val ayında ya­zı­yo­ruz.

Rab­bi­miz iba­det­le­ri­mizi şim­di­den kabul ey­le­sin.