“Hâl-⁠i Lisân”

“An­dol­sun, in­sanı biz ya­rat­tık ve nef­si­nin ona ver­diği ves­ve­seyi de biz bi­li­riz. Çünkü biz, ona şah da­ma­rın­dan daha ya­kı­nız. Üs­te­lik, biri in­sa­nın sağ ta­ra­fında, biri sol ta­ra­fında otur­muş iki alıcı melek de (onun yap­tık­la­rını) alıp kay­det­mek­te­dir. İnsan hiç­bir söz söy­le­mez ki onun ya­nında (yap­tık­la­rını) gö­zet­le­yen (ve kay­de­den) hazır bir melek bu­lun­ma­sın.”¹

“Âde­moğlu sa­baha erdi mi, bütün aza­ları dile te­mennâ edip: “Bizim hak­kı­mızda Allah’tan kork. Zira biz sana tâ­bî­yiz. Sen is­ti­kâ­mette olur­san biz de is­ti­ka­mette olu­ruz, sen sa­pı­tır­san biz de sa­pı­tı­rız.” der­ler.”²

Eşref-i mah­lû­kât³ olan in­sa­noğ­lunu diğer ya­ra­tıl­mış­lar­dan ayı­ran en bâriz vasfı hiç şüp­he­siz “nutk”u yani te­fek­kürü (ak­let­mesi) ne­ti­cesi (irâdî ola­rak) ko­nu­şa­bil­me­si­dir. Bu hu­su­si­ye­tini or­taya ko­ya­bil­mesi de ken­di­sine bah­şo­lun­muş en büyük ni­met­ler­den biri olan “lisân”ı ile­dir.

Kalp gibi, vü­cütta küçük bir et par­çası olan dilin ehem­miy­yeti ondan aşa­ğıda de­ğil­dir. Nasıl ki kalp; istek ve ar­zu­la­rında, ni­yette sağ­lam (is­ti­kâ­met üzere) olunca bütün beden huzur ve fe­lâha ka­vu­şu­yorsa, bir nevi kal­bin hâ­rice ak­se­den ta­rafı, pen­ce­resi olan dil de düz­gün olursa yine bütün beden em­ni­yette ve kur­tu­luşta olur.

Her şeyin öl­çü­sünü be­lir­le­yen Allah Teâlâ, li­sâ­nın da va­zife ve mev­kini bil­dir­miş­tir. Li­sâ­nın en başta gelen va­zi­fesi: kalpte olan imanı ik­râr­dır. Ar­dın­dan da bu imâ­nına halel ge­ti­re­cek bir (küfür) söz(ü) söy­le­mek­ten ken­dini sa­kın­mak ve dâimî bir şuur hâ­linde ol­mak­tır. Böy­lece kişi hem ken­dine hem et­ra­fın­daki in­san­lara ha­kikî mev­zi­ini bil­dir­miş olur.

Di­line hâkim olma ve onu mu­ha­faza ede­bil­mek pek mühim bir iştir. Zaten as­lo­lan ki­şi­nin ih­ti­yaç hâ­linde ko­nuş­ması bunun dı­şında ise sükût et­me­si­dir. İki kulak bir dil ile ya­ra­tıl­ma­nın hik­met­le­rin­den biri de bu olsa gerek. Aksi tak­dirde lisan, sa­hibi için çoğu defa âfet olur.

İman ile mü­şer­ref olmuş bir kal­bin en mühim va­zi­fesi bu ima­nını mu­ha­faza iken bu hu­susta kal­bin­den sonra mu­ha­fa­zası ge­re­ken âzâsı da ki­şi­nin li­sa­nı­dır. Esa­sen ara­la­rında lâzım-mel­zûm mü­na­se­beti var­dır:

“Kulun kalbi dos­doğru ol­ma­dıkça imanı dos­doğru olmaz, li­sanı dos­doğru ol­ma­dıkça da kalbi dos­doğru olmaz.”⁴

“Kul, di­lini ha­zine gibi (mu­ha­faza) et­me­dikçe ima­nın ha­ki­ka­tine (ke­mâ­line) va­ra­maz.”⁵

Li­sanı mu­ha­faza ancak çok ko­nuş­mak­tan sa­kın­mak, dü­şü­ne­rek ih­ti­yaç mik­ta­rınca ye­rinde ve za­ma­nında ko­nuş­mak ile olur. İşte he­pi­mizce malum olup, çoğu defa ihmal et­ti­ği­miz ha­ki­kat:

“Allah’a ve âhi­ret gü­nüne iman eden ya hayır söy­le­sin ya da sus­sun.”⁶

Hal böy­ley­ken sa­kın­ma­dan, per­vâ­sızca ve faz­la­dan sarf edi­len ke­li­me­ler as­lında aley­hi­mize olup, rızâ-yı Bârî’den mah­rum kal­ma­mıza sebep ol­makta:

“Allah Teâla’yı zik­ret­me­nin dı­şında çok ko­nuş­ma­yın. Zira Allah Teâlâ’nın zik­ri­nin dı­şında (O’nu ha­tır­la­mak­sı­zın) çokça ko­nuş­mak kalp ka­tı­lı­ğına işa­ret­tir. İn­san­la­rın Allah Teâlâ’ya en uzak olan­ları ise kalbi katı (ima­nı­nın nuru sön­müş) olan­lar­dır.”⁷

Kul, hayra da şerre de mey­yâl ya­ra­tıl­mış­tır.⁸ Hata etmek fıt­ra­tında var­dır. Ha­ta­sız kul olmaz; ancak ha­ta­sı­nın ça­resi de tev­be­dir.⁹ Şöyle bir dü­şü­ne­cek olur­sak, bir­çok hata ve ku­su­ru­mu­zun se­bebi ola­rak kar­şı­mıza “di­li­miz” çıkar:

“İn­sa­noğ­lu­nun ha­ta­sı­nın çoğu di­lin­den­dir.”¹⁰

Ağız­dan çıkan kelime/sözlerin ifade et­tiği mâ­nâ­lar pek mü­him­dir. Bazen ciddi bazen şaka yollu, bi­le­rek yahut far­kına var­ma­dan sarf et­ti­ği­miz cüm­le­ler ne­ti­cede bizi bağ­lar, mes’ûl kılar:

“Kişi sa­kınca gör­me­diği bir kelime/söz ko­nu­şur da o söz se­be­biyle yet­miş sene ce­hen­nem­den aşağı yu­var­la­nır.”¹¹

“Kişi cen­nete öyle ya­kın­la­şır ki ken­di­siyle cen­net ara­sında ancak bir mız­rak boyu me­safe kalır. Sonra öyle bir kelime/söz söy­ler ki bu söz se­be­biyle cen­net­ten San’â’dan¹² da fazla uzak­la­şır.”¹³

Çok ko­nuş­mak, in­san­larca hoş kar­şı­lan­ma­dığı gibi ha­ta­dan ve ku­sur­dan da beri olmaz:

“Ko­nuş­ması çok ola­nın, ya­lın­ması da çok olur.”¹⁴

Hâ­sılı kur­tu­luş, diline/ağzına hâkim olup sükût et­mek­te­dir:

“Susan kur­tu­luşa erer.”¹⁵

Çünkü ağız­dan çıkan kelime/cümleler ya­yın­dan fır­la­yıp hız alan ok mi­sa­li­dir. Nasıl ki atı­lan ok geri gel­mezse, söy­len­ler de asla geri dönüş yap­maz. “Hata ettim.”, “Yan­lış söy­le­dim.”, “Benim kas­dım o de­ğildi.” gibi piş­man­lık bil­di­ren ifa­de­ler artık hâli kur­tar­maya kâfî gel­mez. O se­beple es­ki­ler: “Sözün senin esi­rin­dir, söy­le­dik­ten sonra artık sen onun esi­ri­sin.” de­miş­ler.

Dili mu­ha­fa­zaya dair yu­ka­rıda zik­ro­lu­nan hadîs-i şe­rif­ler­den sonra “dil âfet­leri” diye isim­len­di­ri­len ku­sur­ları da ha­tır­la­mak ye­rinde ola­cak­tır. Bir şeyin ha­ki­ka­tini iyice kav­ra­mak, kün­hüne vâkıf olmak için zıddını/nakîzını (da) bil­mek­le­dir.

“Âfât-ı lisân” diye de tabir olu­nan bu kötü vasıflar/ahlâklar ki­şiyi is­ti­ka­met­ten ayı­ra­rak çok farklı mec­râ­lara sü­rük­ler. İmâm Bir­givî (rh), et-Ta­rî­katü’l-Mu­ham­me­diyye isimli ese­rinde bun­ları alt­mış adet ola­rak tes­bit etmiş ver her­bi­rini tek tek izah ede­rek hük­münü be­lirt­miş­tir. Bu­rada ise on­lar­dan ba­zı­la­rına dik­kat çek­mekle ik­tifâ edi­le­cek­tir:¹⁶

En başta, ima­nın zıddı olan “küfür” kel­mesi gelir. Ar­dın­dan da küfre ih­ti­mali olan şüp­heli (çir­kin) ifa­de­ler yer alır. Hemen ar­dın­dan da günâh-ı ke­bâir¹⁷den olan yalan söy­le­mek gelir. Bir diğer âfet olan if­tira; Allah’a ve Ra­sû­lul­lah’a, na­muslu ve suç­suz kim­se­lere, şek­linde ay­rı­la­bi­lir. Ölü kar­de­şi­nin etini yemek olan gıy­bet, in­san­lar ara­sında söz ta­şıma, is­tihzâ (alay etme), lanet okuma, söv­mek, çir­kin söz­ler sarf etme, ayıp­lama, ölü­nün ar­dın­dan ba­ğı­rıp ça­ğı­ra­rak ağ­lama (ağıt yakma), tar­tışma (ce­del­leşme), sırrı ifşâ etme, di­len­ci­lik, iki dil­li­lik (yüz­lü­lük), hutbe es­nâ­sında ko­nuş­mak, he­lâda ko­nuş­mak, kâfire/zâlime dua etmek, Kur’ân oku­nur­ken ko­nuş­mak, Müs­lü­mana bed­duâ etmek, ca­mi­lerde se­bep­siz yere dünya ke­lâmı etmek, yalan yere yemin etmek, Allah’tan baş­kası adına yemin etmek, top­lu­luk içinde gizli gizli ko­nuş­mak, nâ­mah­rem ile ko­nuş­mak.

Biraz dü­şü­nü­le­cek olursa, gö­rü­rüz ki bun­lar­dan ba­zı­la­rını (belki bir­ço­ğunu) gün­lük ha­yatta kas­den yahut ya­nı­la­rak yahut da önem­se­me­ye­rek iş­le­mek­te­yiz, ma­a­le­sef. Hâl­buki mümin ve Müs­lü­ma­nın ah­lâ­kında bun­lara yer ol­ma­malı. Kimse, yu­ka­rıda sa­yı­lan ku­sur­lar için “Bu da mı günahmış/hataymış, bil­mi­yor­dum.” demez sa­nı­rım. Bu da gös­te­ri­yor ki as­lında müş­ki­li­miz bil­me­mek hu­su­sunda değil, bil­di­ği­mizle amel ede­me­mek hu­su­sunda. Bu sı­kın­tı­nın ça­resi, çö­zümü de şu­urlu ve ka­rarlı ha­re­kette ga­liba…

1. Kâf; 50/16-18. ↩︎
2. Tirmizî, Zühd, 60. ↩︎
3. Bkz. Tîn; 95/4. ↩︎
4. Ahmed b. Hanbel, Müsned, 12982. ↩︎
5. Taberânî, el-Evsat, 6563. ↩︎
6. Buhârî, Edeb, 31, 85; Rikâk, 23; Müslim, Îmân, 74, 75, 77; Tirmizî, Sıfetü’l-Kıyâme, 50, Birr ve Sıla, 43; Ebû Dâvûd, Edeb, 132. ↩︎
7. Tirmizî, Zühd, 62. ↩︎
8. Bkz. Şems, 91/8. ↩︎
9. Bkz. İbn Mâce, Zühd, 30. ↩︎
10. Taberânî, el-Kebîr, 10446. ↩︎
11. Tirmizî, Zühd, 10. ↩︎
12. Medine-i Münevvere ile Yemen’deki San’â şehri arasındaki mesafe. ↩︎
13. İbn Ebi’d-dünyâ, es-Samt, 430. ↩︎
14. Ebû Nuaym, Hilyetü’l-Evliyâ, 3/74. ↩︎
15. Tirmizî, Sıfetü’l-Kıyâme, 50. ↩︎
16. “Dil âfetleri”yle alâkalı tafsîlâtlı malumat için Tarîkat-ı Muhammediyye‘ye müracaat edilebilir. ↩︎
17. Büyük günahlar. Büyük-küçük günah meselesinde/ayrımında farklı izahlar olmakla birlikte, bu hususta şöyle bir kâide/ölçü de söylenmiştir: “Israrla devam edilen küçük günahlar, küçük olarak kalmaz; (samimi) tevbe edilen büyük günahlar da kalmaz (bağışlanır).” ↩︎