Baş Ağrısı

Ba­şı­mız­daki her­hangi bir böl­ge­nin; alın, şakak, göz ar­kası, boy­nun üst kısmı vb. ya da ba­şı­mı­zın ta­ma­mında gö­rü­len sü­rekli, ge­çiçi, nöbet ha­linde ya da sık sık gö­rü­len ağrı ve ağrı çe­şit­le­ri­nin tü­müne baş ağ­rısı denir.

İn­san­la­rın %80’inde zaman zaman ilaç al­mayı ge­rek­ti­ren baş ağ­rı­ları olur. Baş ağ­rısı olan kli­şi­le­rin ancak %10’unda, baş ağ­rısı ki­şiyi iş ve gü­cün­den alı­ko­ya­cak de­re­cede şid­det­li­dir. Baş ağ­rısı ne­de­niyle he­kime baş­vu­ran has­ta­la­rın ancak %5-7’sinde baş ağ­rı­sına yol açan beyin uru, beyin damar has­ta­lığı (beyin ka­na­ması, beyin da­marı tı­ka­nık­lığı), beyin veya yüz ya­pı­la­rında il­ti­hap hali gibi ya­pı­sal bir bo­zuk­luk var­dır. Bir diğer ifa­deyle baş ağ­rısı şi­kâ­ye­tiyle he­kime baş­vu­ran has­ta­la­rın %90’ında, ya­pı­lan in­ce­le­me­ler so­nucu başta ya da be­dende baş ağ­rı­sına yol aça­cak her­hangi bir bo­zuk­luk bu­lun­maz. Ya­pı­sal bir bo­zuk­luğa bağlı ol­ma­yan bu tür baş ağ­rı­la­rı­nın belli baş­lı­ları aşa­ğıda özet ola­rak ve­ril­miş­tir:

MİGREN

Nö­bet­ler ha­linde gelen, sa­at­lerce bazen gün­lerce süren, has­tayı işin­den alı­ko­yan, bu­lantı bazen kusma yapan, ışık­tan ve ses­ten ra­hat­sız­lığa yol açan, başın bir ya­rı­sını tutan, zonk­la­yıcı, şid­detli baş ağ­rı­sı­dır. Ka­dın­la­rın or­ta­lama %15-20’si, er­kek­le­rin %10’unda gö­rül­mek­te­dir. 10 ile 40 yaş­ları ara­sında gö­rü­lür. 50 ya­şın­dan sonra baş ağ­rı­ları kıs­men ya da ta­ma­men or­ta­dan kal­kar.

GERİLİM BAŞ AĞRISI

Başın tü­münü tutar. Ço­ğun­lukla boyun ense kas­la­rı­nın ka­sıl­ma­sıyla gider. Hasta ta­ra­fın­dan ağır­lık, yanma, sı­kışma, ba­sınç şek­linde tarif edi­lir. Bu­lantı ve kusma yap­maz, ha­re­ketle art­maz ço­ğun­lukla has­ta­nın ak­ti­vi­te­le­rini en­gell­le­mez. 5-10 da­kika kadar kısa ol­duğu gibi gün­lerce de sü­re­bi­lir. Atak­lar şek­linde tek­rar­lar veya hiç geç­mez, de­vam­lı­dır. Yıl­larca süren ve sık baş ağ­rısı olan in­san­la­rın %60’ında ge­ri­lim baş ağ­rısı var­dır.

KÜME BAŞ AĞRISI

Sık­lıkla bir saat ci­va­rında süren, günde bir ya da bir­kaç kez gelen, bir taraf göz, alın ve şa­kakta yer­le­şik, ani baş­la­yıp, ani sona eren şid­detli baş ağ­rısı ile ka­rek­te­ri­ze­dir. Baş ağ­rı­sına gözde kan­lanma, göz­yaşı ak­ması, burun ak­ması, bu­runda şişme, alın ve yüzde ter­leme, göz ka­pağı şiş­mesi, göz ka­pağı düş­mesi ve o taraf göz be­be­ğinde kü­çülme gibi be­lir­ti­ler eşlik eder. Ağrı günde bir kaç kere veya gün aşırı sık­lı­ğında gelir ve ge­nel­likle aynı sa­at­lerde, ço­ğun­lukla ge­ce­leri or­taya çıkar. Bu tür ağrı nö­bet­leri haf­ta­lar ya da aylar boyu sür­dük­ten sonra ken­di­li­ğin­den kay­bo­lur.

KRONİK GÜNLÜK BAŞ AĞRISI

Has­ta­larda yıl­lar­dan beri her gün gelen, sa­bah­tan ak­şama kadar devam eden, zaman zaman has­tayı ya­tı­ra­cak kadar şid­det­le­nen sü­rekli baş ağ­rısı var­dır. Has­ta­la­rın ço­ğunda baş­lan­gıçta mig­ren, bir kıs­mında da ge­ri­lim tipi baş ağ­rısı bu­lu­nur. Bun­lar gi­de­rek sık­la­şır ve her gün gelen baş ağ­rı­sına dö­nü­şür. Bir kısım has­tada ise mig­ren ya da ge­ri­lim tipi baş ağ­rısı ol­mak­sı­zın doğ­ru­dan kro­nik gün­lük baş ağ­rısı ge­li­şir. Kro­nik gün­lük baş ağ­rısı olan has­ta­la­rın çoğu sü­rekli ağrı ke­sici ilaç alır. Ağrı ke­sici ilaç­lar, baş ağ­rı­sını ge­çir­me­diği halde hasta ağrı ilacı al­maya devam eder; çünkü ağrı ilacı al­ma­dığı zaman baş ağ­rı­ları şid­det­le­nir. Bu ne­denle has­tada bir çeşit ağrı ke­sici ilaç ba­ğım­lı­lığı ge­li­şir.

RUHSAL NEDENLİ AĞRI VE BAŞ AĞRILARI

Ağrı, ruh­sal ne­denli ağrı bo­zuk­lu­ğunda ana şi­kâ­yeti oluş­tu­rur veya başka çe­şitli ruh­sal has­ta­lık­ları be­lir­ti­le­rin­den biri ola­rak or­taya çıkar. Ruh­sal ne­denle ağrı bo­zuk­lu­ğunda be­lirli bir be­den­sel ne­dene bağlı ol­ma­yan, psi­ko­lo­jik et­ken­lerle il­gili ola­bi­len ve ki­şi­nin bi­rey­sel, top­lum­sal ve mes­lekî ola­rak iş­lev­le­rini önemli de­re­cede bozan ağrı şi­kâ­yeti var­dır.

De­ği­şik ruh­sal ne­denle ağ­rı­lar be­lirli bir ana­to­mik ya­pıya uymaz, be­de­nin bir­bi­riyle il­gi­siz bir­den çok ye­rinde or­taya çı­ka­bi­lir. Ağ­rı­nın yeri zaman içinde de­ği­şik­lik gös­te­rir. Te­davi ile bir böl­ge­deki ağrı ge­çerse bir başka böl­gede tek­rar or­taya çıkar. Ağrı ilaç­la­rı­nın ya­rarı olmaz. Ağrı şi­kâ­yeti ge­nel­likle de­vam­lı­dır. Ağ­rıyla il­gili bil­gi­ler çok güç alı­nır; has­ta­lar çoğu kez be­lir­siz, bir­bi­riyle çe­li­şik ya da uyum­suz ce­vap­lar verir. Ağrı ruh­sal ne­den­lerle or­taya çık­ma­sına rağ­men has­ta­lar ge­nel­likle duy­gu­sal so­run­ları ve ça­tış­ma­ları ol­du­ğunu kabul etmez, ruh­sal du­rum­ları ile ağrı ara­sında bağ­lantı ku­ra­maz ve ağ­rı­la­rı­nın ger­çek­li­ğini ve ağır şe­kilde hasta ol­duk­la­rını is­pata yö­ne­lik abar­tılı du­rum­lar ser­gi­ler­ler. Ruh­sal ne­denli ağ­rı­larda te­davi esas ola­rak ilaç ve psi­ko­te­ra­pi­dir.

YAPISAL BOZUKLUKLARA BAĞLI OLMAYAN ÇEŞİTLİ BAŞ AĞRILARI

Çoğu zaman fi­zik­sel et­ki­lerle or­taya çıkan, na­di­ren te­davi ge­rek­ti­ren baş ağ­rı­la­rı­dır. Başın dış­tan ba­sı­sına bağlı baş ağ­rısı, başın so­ğukta kal­ma­sına bağlı baş ağ­rısı, soğuk gıda ye­ni­lip içil­me­sine bağlı baş ağ­rısı, ök­sü­rük sı­ra­sında or­taya çıkan baş ağ­rısı, eg­zer­siz sı­ra­sında or­taya çıkan baş ağ­rısı gibi ağ­rı­lar bu grupta sa­yı­la­bi­lir.

Hangi du­rum­larda baş ağ­rısı kaygı uyan­dır­malı ve dok­tora mü­ra­caat edil­me­li­dir?

Sık ol­ma­makla bir­likte baş ağ­rı­ları ciddi ra­hat­sız­lık­la­rın ha­ber­cisi ola­bi­lir. Baş ağ­rı­la­rı­nız aşa­ğı­daki öze­lik­lere sahip ise in­ce­len­mesi ge­re­kir; do­na­nımlı bir has­ta­ne­nin Nö­ro­loji bö­lü­müne mü­a­ca­a­tı­nız öne­ri­lir:

• Ağrı aniden ve çok şiddetli olarak ortaya çıkıyorsa
• Yeni ortaya çıkmış ve giderek daha fazla rahatsız eden baş ağrısı varsa
• Ağrı olduğunda çift görme, elinde ayağında tutmama veya konuşma bozukluğu gibi sorunlar da oluyorsa
• Baş ağrısı öksürmek, ıkınmak gibi aktivitelerle artıyorsa
• Baş ağrısı kullanılan ağrı kesicilere yanıt vermiyorsa
• Baş ağrısı ile birlikte fışkırır tarzda kusma ve ateş olmuşsa
• Geceleri ağrı ile uyanılıp tekrar uyumakta zorlanıyorsa
• İlk kez 50 yaşından sonra ortaya çıkmışsa
• Ağrı baş bölgesine alınmış bir darbe veya kaza sonrası ortaya çıkmışsa
• Her sabah baş ağrısı ile uyanılıyorsa
• Şu ana kadar başınızın hiç böyle ağırmadığını düşünüyorsanız.

Hangi fak­tör­ler mig­ren atak­la­rını te­tik­le­ye­rek baş ağ­rı­sına neden olur­lar?

Açlık: Diyet, öğün ka­çırma vb.

Yi­ye­cek­ler: Çi­ko­lata, süt, pey­nir, balık ürün­leri, buğ­day, ma­yalı ürün­ler ve alkol.

Si­gara: Ni­ko­tin.

Uyku: Çok veya az uyku, uyku sa­at­le­rini de­ğiş­tirme, jet lag.¹

Hor­mo­nal den­gede de­ği­şik­lik: Me­no­poz dö­nemi, menstru­as­yon dö­nemi veya ön­cesi, ha­mi­le­lik, doğum kont­rol hap­ları.

Çevre Ko­şul­ları: Sıcak, soğuk, ışık, gü­rültü, ha­va­lan­dırma, çe­şitli ko­ku­lar, kuru hava, du­manlı or­tam­lar (özel­likle si­gara).

Fi­zik­sel Ak­ti­vite: Eg­zer­siz.

Stres: Stresli ortam veya bu or­tam­dan ay­rılma.

Baş ağ­rısı ne­de­niyle ağrı ke­sici kul­la­nı­mında ne­lere dik­kat edil­me­li­dir?

Ağrı ke­si­ci­ler, baş ağ­rı­sını gi­de­rir; ancak ağ­rı­nın ne­de­nini or­ta­dan kal­dır­maz. En iyi et­kiyi, ağrı ilk or­taya çık­tı­ğında alın­dık­la­rında gös­te­rir­ler. Ağrı ke­si­ci­ler söz ko­nusu ol­du­ğunda, “daha çok ilaç iç­me­nin daha çok ra­hat­lama sağ­la­ma­ya­cağı” bi­lin­meli; ak­sine bu du­rum­larda yan etki ola­sı­lığı art­mak­ta­dır. Ay­rıca bu durum, ila­cın ge­re­ğin­den fazla kul­la­nı­mına bağlı baş ağ­rı­la­rına da neden ola­bi­lir. Ağrı ke­sici ilaç­larla baş ağ­rı­ları or­ta­dan kal­kı­yor ol­sa­lar bile, eğer ağrı ke­sici kul­la­nım doz ve sık­lığı fazla ise mut­laka dok­to­ru­nuzla gö­rüş­me­li­si­niz.

Bi­lin­me­li­dir ki ağrı te­da­vi­sinde temel olan, ağ­rı­nın or­taya çık­ma­sı­nın en­gel­len­mesi; bunun için de ne­de­ni­nin bi­lin­me­si­dir.

Ağrı Kesiciler

• Hafif derecedeki baş ağrılarını tedavi etmekte kullanılabilir.
• Bazı ağrı kesicilerin yüksek dozlarda kullanılabilmesi için doktor tarafından tavsiye edilmiş olması gereklidir.
• Ağrı ilk ortaya çıktığı sırada alınırlarsa en fazla etkiyi gösterirler.
• Doktorunuz aksini tavsiye etmediği sürece ağrı kesici ilaçlar prospektüsünde yazılandan daha sık veya daha yüksek dozda alınmamalıdır.
• Bu ilaçların midenizi rahatsız etmesini önlemek için tok olarak kullanılmaları önerilir.
• Bazı ağrı kesiciler uyku veya dalgınlık durumu yaratabilecekleri için araba kullanılmaması veya tehlikeli olabilecek faaliyetlerde bulunulmaması gerekir.
• Bu ilaçlarla birlikte alkol, alerji ilaçları ve uyku ilaçları alınmamalıdır.
• İlaçlar, doktorunuzun belirttiği şekilde alınmalıdır.
• Belirtildiği şekilde almanıza rağmen ilaç baş ağrınızı gidermiyorsa doktorunuza başvurun.
• Bazı baş ağrısı ilaçlarının etkili olmaya başlaması zaman almaktadır. Bu sebeple doktorununzun onayını almadan ilaç kullanımına son vermeyin.
• Hiçbir zaman dozu arttırmayın veya tavsiye edilenden fazla almayın.
• Kalıcı yan etkiler farkederserniz hemen doktorunuza başvurun.
• Yeni bir tedaviye başlamadan önce doktorunuza aldığınız diğer ilaçları ve varsa rahatsızlıklarınızı belirtin.

Baş ağ­rı­sını ön­le­meye yö­ne­lik ilaç­lar (pro­fi­lak­tik (ko­ru­yucu) ilaç­lar) ko­nu­sunda bi­lin­mesi ge­re­ken­ler ne­ler­dir?

Ağ­rıyı ön­le­meye yö­ne­lik ilaç­lar, bazı du­rum­larda baş ağ­rı­la­rı­nı­zın sık­lı­ğını gi­der­mek için kul­la­nıl­mak­ta­dır. Ağrı ke­si­ci­ler­den farklı ola­rak ba­şı­nız ağ­rı­mı­yor bile olsa her gün alın­ma­ları ge­rek­mek­te­dir. Bu ilaç­lar tüm baş ağ­rı­la­rını ön­le­mese bile baş ağ­rısı sık­lı­ğını ve ağ­rı­la­rın şid­de­tini azalt­mak­ta­dır. As­lında baş ağ­rı­sı­nın daha az ya­şan­ması ilaç te­da­vi­si­nin işe ya­ra­dı­ğını gös­ter­mek­te­dir. Baş ağ­rı­ları şid­detli ol­du­ğun­dan ve ay içe­ri­sinde daha sık ya­şan­maya baş­lan­dı­ğında ön­le­yici te­da­viye baş­vu­ru­la­bi­lir. Baş ağ­rı­nı­zın du­ru­muna göre dok­to­ru­nuza bu ilaç­la­rın size uygun olup ol­ma­dı­ğını da­nı­şa­bi­lir­si­niz.

İleri Yaşlarda Görülen Baş Ağrıları

İleri yaş, bir­çok has­ta­lık ve be­lir­ti­nin or­taya çık­tığı bir dö­nem­dir. Fakat baş ağ­rısı bu ge­nel­le­me­nin dı­şında kal­mak­ta­dır ve farklı yaş grup­la­rında gö­rülme sık­lı­ğına ba­kıl­dı­ğında yaş ile be­ra­ber baş ağ­rı­sı­nın sık­lı­ğı­nın azal­dığı gö­rül­müş­tür. Yaşla be­ra­ber her iki cin­si­yette baş ağ­rı­sı­nın sık­lı­ğı­nın azal­ması ya­nında baş ağ­rısı ne­den­leri de genel po­pü­las­yona (nü­fûsa) göre fark­lı­lık gös­ter­meye baş­lar.

Ya­pı­lan ça­lış­ma­lar bu fark­lı­lı­ğın se­kon­der (ikin­cil) baş ağ­rı­ları le­hine art­tı­ğını gös­ter­miş­tir ve bu ne­denle ileri yaş­larda or­taya çıkan baş ağ­rı­ları ay­rın­tılı bir in­ce­leme ge­rek­tir­mek­te­dir. Nor­mal po­pu­las­yonda %5-15 olan mig­ren pre­ve­lansı² 50 ya­şın­dan sonra %2-3’lere kadar düş­mek­te­dir. Yine yaşla bir­likte au­ralı mig­ren yok de­ne­cek kadar azal­makta ve bazen au­ralı mig­ren³ au­ra­sız mig­rene dö­nüş­mek­te­dir.

Ge­ri­lim tipi baş ağ­rı­sı­nın gö­rülme sık­lığı da iler­le­yen yaşla bir­likte azal­mak­ta­dır. İleri yaş, bir­çok ila­cın bir­likte kull­la­nıl­ma­sını ge­rek­ti­ren bir dö­nem­dir. Yine bu yaş­larda kişi, ilaç ke­sil­mesi ve yan et­kisi gibi du­rum­lara daha yat­kın­dır. Ser­vi­kal spon­di­loz (boyun ki­reç­len­mesi), Tem­po­ral ar­te­rit (dev hüc­reli ar­te­rit), glo­kom (göz tan­si­yonu), tem­po­ro­man­di­bu­ler eklem ve çene bo­zuk­luk­ları ve kulak, burun, bo­ğaza ait ya­pı­sal bo­zuk­luk­lar daha bu yaş­larda baş ağ­rı­sına neden ola­bi­lir­ler.

Hafif veya orta de­re­cede hi­per­tan­si­yon, sa­nı­la­nın ak­sine mig­ren atak­la­rını pro­veke etmek dı­şında baş ağ­rı­sına neden olmaz. Di­as­to­lik ba­sıncı 130 mmHg’nin üs­tüne çık­tığı du­rum­larda ise ge­nelde sa­bah­ları, ok­si­bi­tale lo­ka­lize (başın arka kıs­mında), 1-2 saat süren künt bir ağrı his­se­ti­lir. Daha na­di­ren kan ba­sın­cı­nın ani ola­rak çok yük­sel­diği du­rum­larda pat­la­yıcı ve çok şid­detli baş ağ­rısı his­se­ti­le­bi­lir.

Gö­rül­düğü gibi ileri yaş­larda ikin­cil veya semp­to­ma­tik baş ağ­rı­la­rına rast­lama sık­lığı diğer yaş grup­la­rıyla kı­yas­la­nınca art­mak­ta­dır. Bu ne­denle bu yaş­larda yeni baş­lan­gıçlı bir ağrı ile kar­şı­la­şıl­dı­ğında veya daha ön­ce­den var olan ağ­rı­nın ka­rak­te­rinde de­ği­şik­lik sap­tan­dı­ğında kra­ni­yel BT veya MR, lom­ber ponk­si­yon ve bi­yopsi gibi daha ileri tet­kik­ler yö­nel­mek doğru ola­cak­tır.

1. Jet lag: Kısa zamanda uzun mesafeler kateden insanlarda farklı zaman dilimlerine ulaşılmasına bağlı olarak biyolojik ritmin bozulması. ↩︎
2. Prevalans: Belli bir zaman dilimi içinde genel nüfusta bir hastalığın ortaya çıkış sıklığı. ↩︎
3. Auralı migren (Migraineur): Baş ağrısı başlamadan hemen önce, kısa süreli olarak hissedilen bazı belirtiler. ↩︎