Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Dilin Âfetleri

31. Sayı · 2013/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Tende can, dilde söz ya­ra­tan Allah’a hamd, Efen­di­miz Mu­ham­med Mus­tafa’ya salât ve selâm olsun.

Söz, Allah Teâlâ’nın kelâm sı­fa­tı­nın in­san­daki bir te­cel­lî­si­dir. Sözün aracı ise dil­dir. Dil de Allah Teâlâ’nın in­sa­noğ­luna bah­şet­tiği en büyük ni­met­ler­den­dir.

Dil; ko­nuşma fonk­si­yo­nunu yük­le­nen, han­çe­re­den gelen ses­leri insan ira­de­si­nin doğ­rul­tu­sunda an­la­şı­lır ke­li­me­lere, cüm­le­lere çe­vi­ren; insan ira­de­si­nin, ak­lı­nın ve gön­lü­nün ter­cü­mânı, hayra ve şerre alet ola­bi­len pek mühim bir or­gan­dır. İnsan “ko­nu­şan” dili sa­ye­sinde diğer can­lı­lar­dan ay­rı­lır.

Dilin cirmi küçük; ama onu kul­lan­mak­tan mey­dana gelen kâr ve za­rar­lar ol­dukça bü­yük­tür. İmâm Gaz­zâlî (rh)’nin de­diği gibi, “Küfür ve iman, dilin be­yânı ile or­taya çıkar.” Allah’ın ke­lâmı onunla oku­nur. Zikir, tes­bîh, tah­mîd, emr bil-maruf nehy anil-mün­ker onunla ya­pı­lır. Yine kü­für­ler, la­net­ler, gıy­bet­ler, söz ta­şı­ma­lar, yalan ve do­lan­lar, yalan yere şa­hâ­det­ler, em­sâli bir­çok günah hep dilin kötü söz­leri kul­lan­ma­sı­nın ne­ti­ce­si­dir.

Bu hu­susa işa­ret eden Ra­sû­lul­lah (sav) şöyle bu­yur­muş­tur:

“Âde­moğlu sa­bah­la­dı­ğında, bütün or­gan­lar hâl li­sanı ile ona şöyle yal­va­rır: ‘Bizim hak­kı­mızda Allah’tan kork. Zira biz se­ninle bir­lik­te­yiz. Sen doğru olur­san biz de doğru olu­ruz. Eğer sen sa­par­san biz de sa­pa­rız.’”1

“Siz­den bi­ri­niz, ne­reye va­ra­ca­ğını kes­ti­re­me­diği Allah’ın rı­zâ­sına ait öyle ha­yırlı bir söz söy­ler ki, Allah Teâlâ ona, ka­vuşma günü olan kı­ya­met gü­nüne kadar rı­zâ­sını yazar. Yine siz­den bi­ri­niz ne­reye va­ra­ca­ğını kes­ti­re­me­diği Allah’ın ga­za­bına ait öyle şerli bir söz söy­ler ki, Allah Teâlâ ona, ka­vuşma günü olan kı­ya­met gü­nüne kadar ga­za­bını yazar.”2

“Kim bana iki du­dağı ara­sını gü­nah­tan ko­ru­ya­ca­ğına ve iki ba­cağı ara­sını (zi­na­dan) ko­ru­ya­ca­ğına kefil olursa ben de ona cen­nete kefil olu­rum.”3

“İn­san­ları en çok cen­nete so­ka­cak olan, takvâ ve güzel ah­lâk­tır. İn­san­ları en çok ateşe so­ka­cak olan ise iki boş­luk­tur. Onlar da, ağız ve edep ye­ri­dir.”4

İnsan, dile emir veren gönül ve akıl me­ka­niz­ma­sını çok dik­katli bir va­zi­yette kont­rol etmek, dili kul­la­nır­ken de çok dik­katli kul­lan­mak zo­run­da­dır. Çünkü in­sa­nın sa­a­det ve şe­kâ­veti buna bağ­lı­dır.

Dilin âfet­le­rine ge­lince onlar da üç kı­sım­dır.

a- Haram Olanlar

  1. Küfrü gerektiren sözleri söylemek. Allah Teâlâ’ya, peygamberimize ve İslam dinine karşı insanı dinden çıkaran sözleri söylemektir.
  2. İffetli kadınlara zinâ iftirasında bulunmak, onlara “fâhişe” demek, çocuklara “veled-i zinâ” gibi sözleri söylemek. Bu şekil yapılan iftiralar hem günahtır hem de dünya hukûku noktasından had cezasını gerektirir.
  3. Yalancı şahitlik yapmak. Bu hem bir yalan olur hem de Müslümanların zararına sebeptir.
  4. Yalan yere Allah Teâlâ’nın adını, “vallâhi, billâhi, tellâhi” diye anarak yemin etmek. Nitekim bir rivayette Efendimiz (sav): “Yalan yere yemin etmek malı telef, memleketleri harab eder.”5 Başka bir rivayette ise: “Yalan yere yemin taşı taş üstünde koymaz, memleketleri harap eder, kadın rahimlerini düğümler, nüfus sayısını azaltır.6 diye buyurmuştur.”
  5. Allah Teâlâ’ya ve Rasûlullah’a karşı iftirada, yalan isnadında bulunmak. Allah Teâlâ’ya ait olmayanları, ona ait olarak göstermek ve Rasûlullah’ın söylemediği sözü “hadîs(-i şerîf)” diye nakletmek. Bunlar yalanların en kötüsüdür.

Ayet-i Ke­rime’de: “Di­li­ni­zin yalan yan­lış va­sıf­lan­dır­ma­sıyla ‘Şu he­lal­dir, bu ha­ram­dır.’ de­me­yin. Böyle ya­par­sa­nız Allah’a if­tira etmiş olur­su­nuz. Çünkü Allah adına yalan söy­le­yen­ler asla iflâh ol­maz­lar.”7 buy­ru­lur­ken, Ra­sû­lul­lah (sav) Efen­di­miz de: “Kim bana kas­den yalan uy­du­rursa ateş­teki ye­rine ha­zır­lan­sın.”8 bu­yur­muş­tur.

  1. Rasûlullah (sav)‘ın ashâbına sövmek. Onlara lanet okumak da çok çirkin bir âfettir. Zira Rasûlullah (s.a.v): “Ashâbıma sövmeyin. Ashâbıma sövene Allah lanet etsin.”9 buyurmuştur. Hz. Âişe vâlidemize, Ebubekir ve Ömer Efendimize sövmek ise küfür sayılmıştır.”10
  2. Emr bil-maruf ve nehy anil-münkerin tersini yapmak. Yani iyilikleri yasaklamak, kötülükleri emretmek.
  3. Söz taşımak (nemîme). Onun sözünü buna, bunun sözünü ona götürmek suretiyle insanların arasını bozmaya çalışmak. Rasûlullah (s.a.v): “Söz taşıyan nemmâmlar cennete giremez.”11 buyurmuştur.
  4. Kadın ve erkeklerin başkaları dinlesin diye şarkı türkü söylemeleri.
  5. Müslüman bir kişiye “kâfir” veya “imansız” demek.
  6. Kötülüğü ortaya çıkmamış birisinin gıybetini yapmak, onun arkasından hoşuna gitmeyeceği şekilde konuşmak. Efendimiz (sav): “Gıybet nedir bilir misiniz? diye sorunca, ashâb: “Allah ve Rasûlü bilir.” dediler. Rasûlullah da: “Hoşuna gitmeyeceği şekilde kardeşini anmandır.” diye buyurdu. Denildi ki: “Dediğimiz şey, kardeşimizde varsa nasıl olur? Peygamber Efendimiz de: “Eğer dediğiniz onda varsa, onu gıybet etmiş olursun. Eğer dediğiniz onda yoksa onu karalamış olursun.”12 buyurdu.
  7. İnsanları alaya almak, onları küçük düşürecek sözler söylemek.
  8. Allah’tan başkası adına yemin etmek.
  9. Namazda az veya çok konuşmak. Bu namazı da bozar.
  10. Müslümana bedduada bulunmak. Şayet “kâfir” olarak ölmesi için beddua ederse bu küfür olur.
  11. Kâfir ve zalimlerin bekâsı için ve onların istekleri yerine gelsin diye duada bulunmak.
  12. Günah olmayan hususlarda yöneticilerin, kadıların, babaların, hocaların, kocaların, âlimlerin sözlerini reddetmek onlara muhalefet etmek ve karşılık vermek.13
  13. Masum insanlara lanet etmek (icmâ ile haramdır). Kâfir ve âsilere, zâlimlere, Yahudi ve Hıristiyanlara, fâsıklara, sûret yapanlara, şahıs tayin etmeden umumî olarak lanet etmek müstesnâdır.”14 “Mümine “Lanet olsun!” demek, onu öldürmek gibidir. Mümin ayıplamayı, lanet etmeyi, müstehcenliği ve şımarıklığı ahlâk edinemez.”15
  14. Hakkı/hakikati iptal etmek için yanlışta ısrar ederek münakaşa ve cidâl yapmak.

b- Küçük Günah Olanlar

  1. Musibet anında ve dünya menfaati için sesli ağlamak.
  2. İtikâflı olmayanların camii ve mescitlerde alış veriş yapmaları ve konuşmaları.
  3. Kâfir, zındık ve mürtetlere, onlar selâm vermeden selâm vermek.
  4. Cuma günü hutbe okunurken konuşmak (tesbih etmek, salâvat getirmek, emr bil-maruf yapmak da buna dâhildir).
  5. Ezan okunurken ve kâmet alınırken konuşmak.
  6. Aileyle ilişki halindeyken konuşmak ve gülmek.
  7. Kur’ân okunurken konuşmak. Ancak başkalarının meşguliyet alanlarında, evde, iş yerinde başkaları çalışırken onların dinlemeleri mümkün değilse aşikâre Kur’ân okuyanın kendisi günahkâr olur.
  8. Büyük ve küçük abdest bozana selâm vermek.
  9. Üçüncü bir kişinin yanında iki kişinin gizlice konuşmaları veya üçüncü kişinin anlamadığı bir dilde konuşmaları.
  10. Makamı düşük olanların ondan üstün olanların yanında, talebenin hocalarının yanında söze önce başlamaları.
  11. Kişinin kendine bedduada bulunması. “Allah belâmı versin!”, “Canımı, elimdekini avucumdakini alsın!”, “Beni yerlerde süründürsün!” gibi.
  12. Müslüman kardeşinin özrünü kabul etmeyip reddetmek.
  13. Günah olan şeylere izin vermek.

c- Mekruh Olanlar

  1. Büyük ve küçük abdest bozarken ve tuvalette konuşmak.
  2. Zarûretsiz başkasının sözünü kesmek.
  3. İmsak başladıktan sonra namaz kılıncaya kadar zaruret olmadan konuşmak.
  4. Yatsı namazını kıldıktan sonra zaruret olmadıkça konuşmak. Zaruret/hâcet varsa konuşulabilir.
  5. Üstüne lazım olmayan sözleri (mâlâya’nî) konuşmak. Rasûlullah (sav): “Kişinin kendine lazım olmayanları (söz ve fiiliyâtı) terk etmesi İslâm’ının güzelliğindendir.”16 diye buyurmuştur.

Bu­raya kadar sa­yı­lan­la­rın her biri dil afet­le­rin­den­dir ki ki­mi­si­nin za­rarı daha az, ki­mi­si­nin ise daha faz­la­dır. Bize dü­şense, bun­la­rın ta­ma­mın­dan dili ko­ru­mak­tır. İn­sa­noğlu, di­lini iyi şey­lere kul­lan­mak­tan daha güzel bir iş; kötü şey­lere kul­lan­mak­tan daha za­rarlı bir iş yap­ma­mış­tır. Yazı da aynı hü­küm­de­dir. Dilin ne­ler­den ko­run­ması ge­re­ki­yorsa, ya­zı­nın da on­lar­dan ko­run­ması ge­re­kir.

Dili yan­lış olan şey­ler­den mu­hâ­faza etmek için, in­sa­nın daima Allah Teâlâ’nın kont­rolü ve gö­ze­timi al­tında ol­du­ğunu bil­mesi, amel­le­ri­nin ve söz­le­ri­nin me­lek­ler ta­ra­fın­dan tes­pit edil­di­ği­nin şu­u­runda ol­ması la­zım­dır.

Kur’ân-ı Kerim’de: “Onun sa­ğında ve so­lunda otu­ran, söz ve iş­le­rini yaz­maya memur iki alıcı melek bu­lun­mak­ta­dır. (İnsan) hiç­bir söz söy­le­mez ki ya­nında ken­di­sini gö­zet­le­yen söz­le­rini yazan (melek) bu­lun­ma­sın.”17 buy­rul­mak­ta­dır. İn­sa­nın hayır ve şer, hangi sözü ve hangi işi olursa olsun me­lek­ler on­ları ya­zar­lar. Allah Teâlâ, me­lek­le­rin yaz­ma­sına ih­ti­yaç ol­ma­dan kulun bütün amel­le­rini bil­diği halde on­ları uya­ra­rak ve kor­ku­ta­rak, dil­le­rine sahip ol­sun­lar, dü­şü­nüp ta­şın­sın da ona göre ko­nuş­sun­lar diye iki me­le­ğin hazır ol­du­ğunu bil­dir­miş­tir.

İnsan, emek çe­ke­rek iş­le­diği güzel amel­le­rin se­va­bını di­lini kö­tüye kul­la­na­rak hebâ et­me­me­li­dir. Se­vabı ka­zan­mak zor­dur; ama onu ko­ru­mak, ka­zan­mak­tan daha da zor­dur.

Yunus ne güzel demiş:

“Söz ola kese sa­vaşı, söz ola kes­tire başı

Söz ola ze­hirli aşı, bal ile yağ ede bir söz.”

Ves­sâ­latü ves­se­lâmü alâ ra­sû­linâ Mu­ham­me­din ve âlihî ve sah­bihî ec­maîn. Ve âhiru da­vânâ eni’l-hamdü lil­lâhi rabbi’l-âle­mîn.

  1. Tirmizî, Zühd, 60. ↩︎
  2. Tirmizî, 4-559. ↩︎
  3. Buhârî, 5-2376. ↩︎
  4. Suyûtî, el-Camiu’l- Kebîr, 1-4590. ↩︎
  5. Beyhakî, 10-35. ↩︎
  6. Suyûtî, el-Camiu’l- Kebîr, 1-25647. ↩︎
  7. Nahl; 16/116. ↩︎
  8. Ahmed b. Hanbel, 1-165. ↩︎
  9. Taberânî, el-Mucemu’l-evsat, 5 94. ↩︎
  10. Gümüşhânevî, Necâtü’l-ğâfilîn, 4. ↩︎
  11. Müslim, 1-70. ↩︎
  12. Müslim, 8-21. ↩︎
  13. Gümüşhânevî, Necâtü’l-ğâfilîn, 25. Metin ve hâmiş. ↩︎
  14. Âfâtü’l-lisân fî da’vi’l-Kitâb ve’s-Sünne, 4-17. ↩︎
  15. Taberânî, el-Mucemü’l-kebîr, 10-207. ↩︎
  16. Tirmizî, Zühd, 11. ↩︎
  17. Kâf; 50/17-18. ↩︎