Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Osmanlı’da Edebin Güzellikleri

44. Sayı · 2016/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İlim meclislerinde eyledim kıldım taleb,

Dediler ki ilim geride kaldı; illâ edeb, illâ edeb!..

Yunus Emre

Edeb bir tâc imiş nûr-i Hudâ’dan,

Giy ol tâcı, emîn ol her belâdan…

Lâedrî

Os­manlı’da tekke ve zâ­vi­ye­ler başta olmak üzere bir­çok me­kâ­nın du­va­rını “Edeb Ya Hû!” lev­ha­ları süs­lerdi. Os­manlı de­nince ak­lı­mıza ilk gelen özel­lik­ler­den bi­risi pa­di­şa­hın­dan hal­kına güzel âdâb ve in­ce­lik­tir. Bun­la­rın ör­nek­leri sa­yı­la­ma­ya­cak kadar çok­tur. Ba­zı­ları şöy­le­dir:

Tren raylarına keçe döşeniyor

Sul­tan II. Ab­dül­ha­mid Han, Hicaz De­mir­yo­lu­nun in­şa­sında Me­dine-i Mü­nev­vere’nin 20 km’lik ya­kı­nına ge­lin­di­ğinde Pey­gam­ber Efen­di­miz (sav) ra­hat­sız ol­ma­sın diye Me­dine’nin mer­ke­zine kadar ray­lara keçe dö­şet­miş ve tre­nin ray­lar üze­rin­den geç­mesi ile çı­ka­cak ses­leri en­gel­let­mişti.

Tren garına hamam yapılıyor

Sul­tan II. Ab­dül­ha­mid Han, Me­dine-i Mü­nev­vere’deki tren ga­rına hamam yap­tır­mış­tır. Bunun da se­bebi zi­ya­rete ge­len­le­rin önce yı­kan­ması, sonra da ter­te­miz ola­rak Efen­di­miz (sav)’in hu­zura çık­ması dü­şün­ce­si­dir.

Hâdim’ül-harameyni’ş- şerîfeyn

Yavuz Sul­tan Selim Han mu­zaf­fer bir ko­mu­tan ola­rak Ka­hire’ye girer. 20 Şubat’ta ilk Cuma na­ma­zını eda etmek üzere şeh­rin en mühim ca­mi­le­rin­den biri olan Melik Mü­ey­yet Camii’ne gelir. Hutbe oku­yan ha­ti­bin ken­di­sini “hâ­kimü’l-ha­ra­meyni’ş-şe­rî­feyn” (iki şe­refli belde olan Mekke ve Me­dine’nin hâ­kimi) diye zik­ret­mesi üze­rine sul­tan, hemen ha­tibe mü­da­hale eder ve ağ­la­ya­rak: “Hayır, hayır! Bi­la­kis “hâdim’ül-ha­ra­meyni’ş- şe­rî­feyn”, (iki şe­refli belde olan Mekke ve Me­dine’nin hiz­met­çisi) der, “hâkim” ke­li­me­sini, “hâdim” (hiz­metçi) şek­linde dü­zel­tir. Daha sonra da iki şe­refli belde olan Mekke ve Me­dine’nin hiz­met­çisi ol­du­ğunu ifade etmek için sa­rı­ğı­nın üze­rine sü­pürge bi­çi­minde bir sor­guç takar. Yavuz Sul­tan Selim’den sonra diğer Os­manlı pa­di­şah­ları da sa­rık­la­rına sü­pürge sor­gucu tak­maya baş­lar­lar.

Mekke ve Medine’ye Osmanlı bayrağı asılmıyor

Os­manlı’da, mu­kad­des top­rak­lara ve Pey­gam­ber Efen­di­miz (sav)’in nes­lin­den gelen emir ai­le­sine say­gı­nın bir ni­şa­nesi ola­rak Mekke ve Me­dine’nin ka­le­le­rine Os­manlı bay­rağı asıl­ma­mış ve bu ge­le­nek, Sul­tan Ab­dü­la­ziz za­ma­nına kadar Me­dine’de; Sul­tan II. Ab­dül­ha­mid za­ma­nına kadar da Mekke’de sür­dü­rül­müş­tür. Bu iki sul­tan dö­ne­minde za­ru­ret ne­ti­ce­sinde mü­bâ­rek bel­de­lere Os­manlı bay­rağı asıl­mış­tır.

Evlerin kapısında çift tokmak

Ev­le­rin kapı tok­mak­la­rında çift halka vardı. Bun­lar­dan, aslan başı mo­tifli ve büyük olanı kalın ses, çiçek mo­tifli ve küçük olanı da ince ses çı­kar­tırdı. Eğer eve bir erkek mi­sa­fir gel­mişse, kalın sesli tok­mağı tık­la­tır, ge­le­nin erkek ol­duğu an­la­şı­lır, ka­pıyı evin beyi açar, bey yoksa mah­re­mi­yete uygun ola­rak kapı açı­lırdı. İnce sesli tok­ma­ğın sesi du­yul­muş ise, ge­le­nin bir hanım ol­duğu an­la­şı­lır, ka­pıyı evin ha­nımı açardı.

Medine’den gelen mektup

Bir gün hasta ya­ta­ğında bay­gın ve sa­rar­mış bir va­zi­yette ya­tar­ken Sul­tan Ab­dü­la­ziz’e:

“Me­dine-i Mü­nev­vere mü­ca­vir­le­rin­den mek­tup var!” de­ni­lir. Ya­nın­da­ki­lere:

“Der­hal beni ayağa kal­dı­rı­nız! Ha­ra­meyn’den gelen ta­lep­leri ayakta din­le­ye­yim! Allâh Ra­sûlü’ne komşu olan­la­rın ta­lep­leri, böyle ayak uza­tı­la­rak edebe mu­gâ­yir (ay­kırı) bir şe­kilde din­len­mez!..” di­ye­rek Me­dîne’ye ve Pey­gam­ber Efen­di­miz (sav)’e olan mu­hab­be­tini en güzel bir şe­kilde izhâr et­miş­tir.

Her Me­dîne-i Mü­nev­vere pos­tası gel­di­ğinde ab­dest ta­ze­ler, mek­tup­ları «Bun­larda Me­dine-i Mü­nev­vere’nin tozu var!» diye öpüp al­nına gö­tü­rür, ondan sonra baş­kâ­tibe uza­tır ve «Aç, oku!» derdi.

Yatağın başındaki tuğla

Ha­nımı, II. Ab­dül­ha­mit Han’la il­gili ola­rak şöyle an­lat­mış­tır:

O, ya­ta­ğı­nın ba­şında daima temiz bir tuğla bu­lun­du­rurdu. Ya­ta­ğın­dan kalk­tı­ğında çeşme ma­hal­line kadar ab­dest­siz yere bas­ma­mak için te­yem­müm alırdı. Se­be­bini sor­du­ğumda şöyle dedi:

“Bunca Müs­lü­man­la­rın ha­li­fesi ola­rak, biz sün­net öl­çü­le­rine dik­kat et­mez­sek, ümmet-i Mu­ham­med bun­dan zarar görür!..”

Bu­rada Os­manlı’yı Os­manlı yapan edep ve in­ce­lik­ler­den bir­kaç ta­ne­sini ele aldık. Bu de­ğer­leri an­la­tıp ya­şat­ma­mız ge­re­kir ki biz­ler de on­la­rın ulaş­tığı yü­ce­lik­lere ula­şa­lım. Şa­i­rin de de­diği gibi:

مَا نَــــالَ مَنْ نَــــالَ إلاَّ بِالتَّـــعْــظِـــــيمِ

ومَا حَرُمَ مَنْ حَرُمَ إِلاَّ بِتَرْكِ التَّعْظِيمِ

Maddî ma­nevî bir üs­tün­lük ka­za­nan, bunu ancak edebi sa­ye­sinde elde et­miş­tir.

Bun­dan mah­rum olan da, ancak edebi terk et­tiği için mah­rum ol­muş­tur.

(Kay­nakça: Top­baş, Osman Nuri, Ta­rih­ten Gü­nü­müze İbret Işık­ları, Erkam Ya­yın­ları, İs­tan­bul 1430/2009; Gün­cel Sanat Not­ları, Not­lar 24, Bilim ve Sanat Vakfı, Ha­zi­ran-Tem­muz 2011, s. 36-37; Mus­tafa Sabri Kü­çü­kaşçı, “Mekke”, DİA, XXVIII, 565)