Şükür

Bis­mil­la­hir­rah­ma­nir­ra­him

El­hamdü lil­lâhi Rab­bil âle­min. Ves­sa­lâtü ves­se­lâmü alâ Ra­sû­linâ Mu­ham­me­din ve âlihî ve sah­bihî ec­maîn.

“Rab­bi­niz şunu ilan etti. Eğer şük­re­der­se­niz ar­tı­rı­rım. Şayet nan­kör­lük ya­par­sa­nız aza­bım şid­det­li­dir.”¹

Nimet hangi cins­ten olursa olsun o ni­mete karşı önce hamd edi­lir, yani –El­ham­dü­lil­lah – denir. Hadis-i şe­rifte, “El­hamdü lil­lâh demek şük­rün ba­şı­dır. Hamd et­me­yen kul Allah Teâlâ’ya şük­ret­me­miş olur.”² buy­ru­lu­yor. Sonra ni­me­tin kendi cin­sin­den şükrü eda edi­lirse, Allah Teâlâ ver­diği ni­meti ar­tı­rır. O kula daha faz­la­sını verir. Allah Teâlâ’nın, ni­mete şük­ret­me­yen­ler için “aza­bım şid­det­li­dir” ifa­desi, dün­yada o ni­meti ku­lu­mun elin­den alı­rım, kı­ya­mette de ce­hen­nem aza­bına ata­rım, de­mek­tir.

Şük­rün lügat ma­nası, izhar etmek, ifşa etmek de­mek­tir. Bunun zıddı olan küf­rân-ı nimet ise, ni­meti set­ret­mek, ört­mek de­mek­tir.

Şükür için bir­çok tarif ya­pıl­mış­tır. Onu tarif eden­ler­den her biri, kendi ha­line, kendi ir­fa­nına göre tarif yap­mış­lar­dır. On­lar­dan ba­zı­ları şöy­le­dir.

Şükür, Allah Teâlâ’nın ver­diği ni­met­leri kul­la­na­rak ona asi ol­ma­mak­tır.

Şükür, Allah Teâlâ’nın ver­diği bütün ni­met­leri, kişi niçin ya­ra­tıl­dıysa o yöne sarf et­me­si­dir.

Şükür, ni­meti değil ni­meti ve­reni gör­mek­tir.

Şükür, ihsan ede­nin ih­sa­nını bil­mek ve o ni­meti söy­le­yip an­lat­mak­tır.

Ni­mete şük­ret­mek, o ni­me­tin Allah Teâlâ’dan gel­di­ğini bil­mekle ve kar­şı­lı­ğını ye­rine ge­tir­mekle olur. “Ni­meti ifşa etmek o ni­me­tin şük­rü­dür.”³ “Rab­bi­nin ni­met­le­rine ge­lince sen on­ları say, dök, her­kese anlat.”⁴ Ni­mete şük­ret­me­mek ise, o ni­meti ve­reni an­la­ma­mak ve o ni­meti gör­me­mek de­mek­tir. Bu ifade di­li­mize nan­kör­lük diye geç­miş­tir.

Âlemde İnsan İçin Nimet Olmayan Şey Yoktur

“Allah’ın gök­lerde ve yer­deki bütün var­lık ve im­kân­ları sizin em­ri­nize ver­di­ğini, âşi­kâr ve gizli ni­met­le­rini size ta­mam­la­dı­ğını gör­me­di­niz mi?”⁵ Bir defa bu âlem, bütün zerre ve kü­re­le­riyle bir nimet yu­ma­ğı­dır. Kâ­i­natta, nimet ol­ma­yan tek bir zerre dahi yok­tur. Bu ni­met­le­rin bir kısmı müs­pet yol­dan hayır su­re­tinde gelip in­sana ula­şır ve bunu bir­çok insan fark ede­bi­lir. Kimi nimet ise menfi yol­dan şer su­re­tinde gelir. Bunu fark eden ise azın azı­dır. Hik­met ile ba­kıl­dı­ğında, şer gibi gö­rü­nen­ler so­nunda nimet ola­rak kar­şı­mıza çıkar.

İn­sa­nın ken­disi de kül­li­ye­tiyle ta­ma­men bir ni­met­tir. Vü­cu­du­nun her or­ganı, her zer­resi, vü­cu­dun­daki kim­ya­sal bi­le­şen­le­rin ta­mamı, ha­re­ket­leri, duygu ve dü­şün­ce­leri, ha­yal­leri, iba­det­leri, zi­kir­leri, nefes al­ma­sın­dan ne­fesi ve­re­bil­me­sine kadar, ye­mesi, iç­mesi, tu­va­lete gi­de­bil­mesi, vel­ha­sıl her şey insan için ve­ril­miş birer nimet-i uz­mâ­dır. Sâdi Şi­râzî, “Bir ne­feste iki nimet var­dır. Biri ne­fe­sin alın­ması, di­ğeri de ve­ril­me­si­dir, bun­dan do­layı bir nefes için iki şükür va­cip­tir.” der. Hatta in­sa­nın nefsi dahi ken­disi için bu­lun­maz bir ni­met­tir. Ri­va­yet edi­lir ki, Musa (as), “Ey Rab­bim! Kul­la­rına en gizli ni­me­tin nedir?” diye sorar. Ce­nabı Hak da, “On­lara en gizli ni­me­tim ne­fis­le­ri­dir.” diye bu­yu­rur. Bahru’l-Medîd tef­si­ri­nin sa­hibi İbn Acîbe, “Ne­fisle mü­câ­hede ile sa­a­det­le­rin en bü­yüğü or­taya çıkar. O sa­a­dete ulaş­mak için ne­fisle mü­câ­he­de­nin dı­şında başka bir yol yok­tur.” der.⁶

Bize şer gibi gö­rünse de yine o bir ni­met­tir. İb­ra­him Hakkı Haz­ret­le­ri­nin de­diği gibi:

Hak şerleri hayr eyler.

Zannetme ki, gayr eyler.

Ârif anı seyreyler.

Mevlâ görelim neyler.

Neylerse güzel eyler.

Nimetler Gibi O Nimetlere Şükür de Sayılamayacak Kadar Fazladır

Şükür, ni­met­lere karşı ya­pıl­dı­ğına göre, o da bu ni­met­leri bil­mekle olur. Hâl­buki bu ni­met­ler sa­yıl­ma­ya­cak kadar faz­la­dır. “Eğer Allah Teâlâ’nın ni­met­le­rini sa­ya­cak ol­sa­nız sa­ya­maz­sı­nız. Mu­hak­kak ki Allah çok mağ­fi­ret ve mer­ha­met eden­dir.”⁷

Allah Teâlâ’nın ni­met­le­rini say­mak nasıl müm­kün de­ğilse, o ni­met­le­rin ta­ma­mı­nın şük­rünü eda etmek de aynen öyle müm­kün de­ğil­dir. Cü­neyd-i Bağ­dâdî’nin, Sırrı-yi Sa­katî’den nak­let­tiği gibi, “Şükür bir ni­met­tir, ni­mete şük­ret­mek de başka bir ni­met­tir. Ta ki şükür bir nok­tada ni­ha­yet bu­lun­caya kadar bu böyle devam eder.” Onun için bu va­zi­feyi ye­rine ge­ti­ren­le­rin az ol­du­ğunu Cenâb-ı Hak “Benim kul­la­rım­dan şük­re­den­ler azdır.”⁸ di­ye­rek beyan et­miş­tir.

Allah Teâlâ, gö­rü­nen ve gö­rün­me­yen, bi­li­nen ve bi­lin­me­yen her ne kadar nimet varsa on­la­rın hep­sini biz in­sa­noğlu için ya­rat­mış ve di­le­di­ğine di­le­diği kadar ihsan et­miş­tir. Eğer Allah Teâlâ, bütün ni­met­le­rin şük­rünü biz­den arzu et­seydi bu ni­met­le­rin hep­si­nin şük­rünü değil, tek bir ta­ne­si­nin şük­rünü dahi ye­rine ge­tir­mek­ten aciz ka­lır­dık. Şayet bütün ni­met­le­rin şük­rünü ye­rine ge­tir­me­mizi bize em­ret­seydi, bunda da za­fi­yet gös­te­rir ve terk eder­dik. Em­re­di­leni terk et­ti­ği­miz­den do­layı da azaba müs­ta­hak olur­duk. Allah Teâlâ bize çok nimet verdi ama bun­la­rın şük­rünü, ver­diği kadar değil, gü­cü­müz yet­tiği kadar biz­den is­tedi. Var­lı­ğı­mızı ve et­ra­fı­mız­daki ni­met­leri bize verdi ama günde sa­dece beş vakit na­mazı, se­nede bir ay orucu, mal varsa sa­dece kırkta bi­rini zekât ola­rak ver­meyi ve git­meye güç ye­terse ömürde bir defa haccı farz kıldı. Bunun dı­şında bir de kifâ-i farz­lar var­dır ki, Müs­lü­man­lar­dan bir kısmı bun­ları ye­rine ge­ti­re­cek olursa di­ğer­le­rin­den bu va­zife düşer. Cihad, ce­naze na­mazı gibi. Mec­buri ol­du­ğu­muz şükür va­zi­fe­si­nin hepsi bu ka­dar­dır. Bir de kulun Allah Teâlâ’ya he­di­yesi olan na­file iba­det­ler var­dır ki, kul bu­rada kendi im­kâ­nıyla ne kadar ya­pa­bi­lirse o ka­da­rını yapar. Bun­lar mec­buri değil ni­met­le­rin ih­ti­yârî olan şük­ra­ne­le­ri­dir. “Allah her­kesi ancak gü­cü­nün yet­tiği ka­da­rıyla so­rumlu tutar.”⁹

Azab-ı İlâhî’nin İnsanlara Geliş Sebebi

“Eğer siz iman eder ve şük­re­der­se­niz, Allah size neden azap etsin. Allah ima­nı­nızı ve şük­rü­nüzü bilen, buna göre mü­kâ­fat ve­ren­dir.”¹⁰ Azab-ı İlâhî, in­san­lara iki se­bep­ten gelir. Bi­rin­cisi; iman et­me­mek­ten, ikin­cisi de şük­ret­me­mek­ten. Bu ikisi ye­rine ge­ti­ri­lirse kul­lar hem dünya hem de ahi­rette azap­tan kur­tu­lur­lar. İma­nın ve şük­rün fay­dası sa­dece sa­hi­bine ait­tir. Nan­kör­lü­ğün za­rarı da yine sa­dece nan­kör olana ait­tir.

İman et­me­yen ya da iman edip şük­ret­me­yen­lere ya­pı­lan aza­bın fay­dası, Allah Teâlâ’ya dönük bir mas­la­hata mebni de­ğil­dir. Mü­kel­lef olan şahsı imana ve ita­ate sevk etmek, çir­kin şey­ler­den ko­ru­mak, mün­ke­râtı terk et­meye zor­la­mak için­dir. Allah Teâlâ’nın, bazı is­yan­kâr mü’min­leri ce­hen­neme sok­ma­sı­nın se­bebi ise cen­net ni­me­ti­nin kad­rini bil­me­leri için­dir. Bu, has­tayı acı ilaçla te­davi et­meye ben­zer. “Musa şöyle dedi. “Eğer siz ve yer­yü­zünde olan­la­rın ta­mamı küf­ret­se­niz de mu­hak­kak ki Allah çok övü­len ve hiç­bir şeye muh­taç ol­ma­yan zen­gin­dir.”¹¹ Ni­meti veren ma‘bu­du­muz, şü­kürle fay­da­lan­mak ve küf­ran-ı nimet ile zarar gör­mek­ten mü­nez­zeh­tir.

Ni­met­le­rin Şük­rü­nün Edası Nasıl Ol­malı?

İmam Rab­bani Hz., bu hu­susta şu iza­hatı ver­miş­tir: “Şükür, ni­meti ihsan edene karşı, ni­meti ala­nın ve­re­ceği en kıy­metli be­del­dir. Ni­meti ve­rene, ni­meti alan ki­şi­nin şük­ret­mesi aklen ve şer‘an va­cip­tir. Bu ni­met­leri veren Allah Teâlâ’ya karşı şükür, ni­meti alana ula­şan nimet mik­ta­rın­ca­dır. Nimet ne kadar fazla olursa şükür de o nis­pette çok ve fazla ol­ması icap eder. Fa­kir­lere vacip olan şükür, zen­gin­lere göre daha azdır. Zen­gin­lere ise zen­gin­lik­leri de­re­ce­sine göre daha faz­la­dır. Bun­dan do­layı hadis-i şe­rifte vârid ol­muş­tur ki, “Üm­me­tin fa­kir­leri, zen­gin­le­rin­den beş yüz yıl önce cen­nete gi­re­cek­ler­dir.”¹² Buna göre şük­rün öl­çüsü, ki­şiye ula­şan nimet nis­pe­tin­de­dir.

Ni­met­leri veren Allah Teâlâ’ya karşı ya­pı­la­cak şük­rün ba­şında, ehl-i sün­net imam­la­rı­nın gö­rüş­leri is­ti­ka­me­tinde, aka­i­din ve inanç­la­rın ıs­lahı, ikinci ola­rak da şe­riat ah­kâ­mına göre, yine bu fır­ka­nın müç­te­hit imam­la­rı­nın iç­ti­hat­ları is­ti­ka­me­tinde, amel­le­rin tas­hih edi­lip dü­zel­til­mesi gelir. Üçüncü ola­rak da ehl-i sün­net üzere olan sû­fî­le­rin me­to­duyla nef­sin tez­kiye ve tas­fiye edil­mesi gel­mek­te­dir. Bu üç er­kâna zıt olan amel­ler, tez­kiye ve tas­fi­ye­ler, zor ve çetin ri­yâ­zet­ler, mü­câ­he­de­ler cin­sin­den olsa da, bun­lar ni­meti veren Allah Teâlâ’ya şükür değil, Ona karşı is­yan­dan ve tuğ­yan­dan iba­ret­tir. Hint Breh­men ve Yunan fi­lo­zof­ları bu ri­yâ­zât ve mü­câ­he­de­ler­den en ufak bir şeyi dahi ka­çır­ma­dan hep­sini ye­rine ge­tir­di­ler ama bu ri­yâ­zât ve mü­câ­he­de­leri, En­biya-yı İzâm’ın yo­luna mu­va­fık ol­ma­dığı için, ni­mete şü­kür­den sa­yıl­madı ve red­do­lu­nan­lar­dan ol­du­lar. El­le­rine de mah­ru­mi­yet­ten başka bir şey geç­medi.”¹³

Hz. Ömer (r.a) bir gün, dün­ya­dan el etek çek­miş, üstü başı yır­tıl­mış pe­ri­şan bir halde bir Ya­hudi der­vi­şini gö­rünce ağ­la­maya baş­lar. Se­be­bini sor­duk­la­rında şöyle der: “Bu adam bu ha­liyle cen­neti ka­za­na­ca­ğını zan­ne­di­yor. Hâl­buki bu hem dün­ya­sını hem de ahi­re­tini pe­ri­şan et­miş­tir.” Demek olu­yor ki ya­pı­lan kul­luk­lar İslam’a uy­ma­yınca bir işe ya­ra­mı­yor ve ni­me­tin şük­rünü eda­dan sa­yıl­mı­yor.

Her Nimetin Şükrü Kendi Cinsinden Olmalı

Vücut âzâ­ları hangi iş için ya­ra­tıl­dıysa, on­ları ya­ra­tıl­dığı mak­sat için kul­lan­mak şük­rün en güzel ola­nı­dır. Dilin şükrü, onu meşru olan ih­ti­yaç­la­rında kul­lan­mak ve zi­kirle meş­gul et­mek­tir. Gözün şükrü, ih­ti­yaç­la­rına ve kâ­i­nata ibret na­za­rıyla bakıp ha­rama bak­mak­tan sa­kın­mak­tır. Elin şükrü, Müs­lü­mana yar­dım edip ha­rama el uzat­ma­mak­tır. Aya­ğın şükrü, hayra yü­rü­mek­tir.

Aynı şe­kilde malın şükrü, ze­kâ­tını ver­mek ve onu helal ve mubah olan yer­lere sarf et­mekle; ilmin şükrü, onu Allah Teâlâ’nın rı­zası yo­lunda fay­dalı yer­lerde yay­makla; kuv­ve­tin şükrü, zayıf ve ça­re­siz­lere arka çık­makla; zen­gin­li­ğin şükrü, sa­daka ver­mekle; hâ­ki­min şükrü, ada­letle hük­met­mekle; sul­ta­nın şükrü, te­vazu ve yö­ne­timi al­tın­da­ki­lere şef­kat duy­mak­la­dır. Hü­lasa hangi nimet hangi işte kul­la­nı­lı­yorsa o ni­me­tin şük­rü­nün kendi cin­sin­den eda edil­mesi esas­tır.

İnsanın Tuvalet İhtiyacını Giderebilmesi Dahi Bir Nimettir

Bir gün Ha­life Harun Reşit’i, âlim bir zât zi­ya­rete gelir. O anda Harun da bir kâse su ister ve suyu içer. Sonra Harun Reşit, âlime dö­ne­rek, “Bana bir na­si­hatte bu­lu­nur musun?” der. Âlim, Harun’a, “Ya Harun, o iç­ti­ğin suyu bu­la­ma­say­dın, ona kar­şı­lık sal­ta­na­tını ver­men ge­rek­seydi bunu yapar mıy­dın?” diye sorar. O da “Evet, ve­rir­dim.” der. Bu na­si­hat­ten hoş­la­nan Harun, âlime, bir na­si­hat daha yap­ma­sını rica eder. O zaman o âlim der ki, “Ya Harun, o iç­ti­ğin suyu çı­ka­ra­ma­say­dın, ona kar­şı­lık sal­ta­na­tını sen­den is­te­sey­di­ler bunu yapar mıy­dın?” de­yince, o da “Evet, ya­par­dım.” der. Bunun üze­rine o âlim, “Başı ve sonu bir kâse su kıy­me­tinde ol­ma­yan bu sal­ta­na­tınla neden mağ­rur olur­sun ey Harun?” der. Evet, hepsi bir bar­dak su ama bakın onda dahi ne kadar nimet bu­lun­mak­ta­dır.

Bize ders olsun diye Rasûl-i Zîşân Efen­di­miz’den şun­ları da nak­le­de­lim: Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz gaza-i ha­cete gi­rer­ken “Eûzü bil­lâhi mine’l-hubsi ve’l-ha­bâis, ve’r-ricsi ve’r-re­câis” (Pis olan­lar ve şey­tan­dan sana sı­ğı­nı­rım Allah’ım) der girer, çık­tı­ğında ise, “El­hamdü lil­lâ­hil­lezî ezâ­ganî lez­ze­tehû ve ebga fiyye kuv­ve­tehû ve ‘afâ annî ezâhû” (O Allah’a hamd olsun ki, bu ni­me­tin ta­dını bana tat­tırdı. Kuv­ve­tini be­de­nimde bı­raktı. Ezi­yet ve­re­nini de ben­den gi­derdi.) derdi. Bu bizim için de bir sün­ne­tin ye­rine ge­ti­ril­mesi ve böyle bir ni­me­tin şük­ra­nesi ol­ması ba­kı­mın­dan önem­li­dir. Gaf­let edil­meye!

Ya­pa­ca­ğı­mız bütün iş­le­ri­mizde nu­mune ala­ca­ğı­mız kişi Ra­sû­lul­lah (s.a.v) ol­duğu gibi şükür ko­nu­sunda da bize en büyük örnek yine Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz­dir.

Ayşe va­li­de­mi­zin an­lat­tı­ğına göre, bir gece Ra­sû­lul­lah (s.a.v) eve gelir, ya­tağa girer. İba­det için Ayşe va­li­de­miz­den mü­sa­ade ister, kal­kıp ab­dest alır, sonra na­maza durur. Kı­yamda, rü­kûda sec­dede ağ­la­maya baş­lar. Bilal (r.a), sabah na­ma­zına ezan için mü­sa­ade is­te­yin­ceye kadar bu hal böyle devam eder. Ayşe va­li­de­miz, “Allah senin geç­miş ve ge­le­cek gü­nah­la­rını ba­ğış­ladı, neden ağ­lı­yor­sun ey Allah’ın Ra­sûlü?” de­yince O da, “Şük­re­den bir kul ol­ma­ya­yım mı?” der.¹⁴

Ki­tap­larda şükrü bir kaç kısma ayır­mış­lar­dır:

1. Beden ile yapılan şükür: Bu, vücut organlarını Hakk’a itaatte kullanıp günah olan işlerde kullanmamaktır.
2. Kalp ile olan şükür: Bu, kalbi Allah Teâlâ’nın zikri ve marifeti dışında bir şey ile meşgul etmemektir.
3. Dil ile şükür: Bu da lisanı Allah Teâlâ’yı övmenin dışında bir şey ile meşgul etmemektir.
4. Mal ile şükür: Bu da Hakk’ın rızası dışında malı harcamamaktır.

Şükürle İlgili Birkaç Hadis-i Şerif ve Onlardan Bazısının Kısa İzahı

“Musa (a.s), “Ya Rabbi! Âde­moğlu sana nasıl şük­re­de­cek?” diye sorar. Cenab-ı Hak da “Kişi, ni­me­tin ben­den ol­du­ğunu bi­lirse, ni­mete şük­ret­miş olur.” der. ¹⁵

“İn­san­lara te­şek­kür et­me­yen Allah Teâlâ’ya şük­ret­me­miş olur.”¹⁶ İnsan, bi­ri­sin­den bir iyi­lik gör­dü­ğünde o iyi­liği ken­di­sine yapan adama te­şek­kür eder ve o ni­meti asıl ihsan ede­nin de Allah Teâlâ ol­du­ğunu bi­lirse hem kula te­şek­kür etmiş hem de Allah Teâlâ’ya şük­ret­miş olur.

“Za­manı geç­miş olsa da, kul ken­di­sine ön­ce­den ihsan edil­miş olan her­hangi bir ni­meti ha­tır­lar ve o nimet için ye­ni­den hamd ederse, Allah Teâlâ o ni­mete şük­ret­me­nin se­va­bını tek­rar verir. Yine za­manı geç­miş olsa da, kul ken­di­sine ön­ce­den gel­miş olan her­hangi bir be­layı ha­tır­lar ve o geç­miş olan bela için ye­ni­den is­tircâ ederse (İnnâ lil­lâhi ve innâ ileyhi râ­ciûn) derse, Allah Teâlâ da onun is­tir­ca­sı­nın ec­rini ve se­va­bını tek­rar verir.¹⁷

“Allah Teâlâ şöyle bu­yurdu: Ey Âde­moğlu! Beni zik­re­der­sen bana şük­ret­miş olur­sun. Eğer beni unu­tur­san nan­kör­lük etmiş olur­sun.”¹⁸

“Ve­ri­len ni­mete hamd etmek, o ni­me­tin elden çık­ma­sına karşı si­gor­ta­dır.”¹⁹

“Ey insan! Kâ­i­nat­taki bütün ni­met­ler senin için, sen de Rab­bin için ya­ra­tıl­dın. Onun için kendi kadr u kıy­me­tini bil ki, bu nimet-i uz­mâ­nın da şük­rünü eda etmiş ola­sın.”

Ve sal­lal­lâhu alâ Sey­yi­dinâ Mu­ham­me­din ve âlihî ve sah­bihî ec­maîn. Ve âhiru da‘vânâ ani’l-hamdü lil­lâhi rabbi’l-âle­mîn.

1. İbrâhîm, 14/7. ↩︎
2. Beyhaki, Şuabu’l-İman, 4-97 ↩︎
3. El-Câmi Ma’mer ibn Râşid, 10-425 ↩︎
4. Duhâ, 93/11. ↩︎
5. Lokman, 31/20. ↩︎
6. Bahru’l-Medîd, 4-374. ↩︎
7. Nahl, 16/18. ↩︎
8. Sebe, 34/13. ↩︎
9. Bakara, 2/286. ↩︎
10. Nisâ, 4/47. ↩︎
11. İbrâhîm, 14/8. ↩︎
12. -Müsnedi Ahmed, 2-296 ↩︎
13. -İmam rabbani Mektubat, 1-117 ↩︎
14. İbn Hibbân, 2-386; el-Muğnî an Hamli’l-Esfâr,1-1422. ↩︎
15. Kenzu’l-Ummâl, 3-257. ↩︎
16. a.g.e, 3-258. ↩︎
17. Nevâdiru’l-Usûl, 2-203. ↩︎
18. Hilyetü’l-Evliyâ, 4-337. ↩︎
19. Kenzül Ummâl, 3-255. ↩︎