Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Şifâ-⁠i Şerîf

57. Sayı · 2019/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Pey­gam­ber Efen­di­miz Me­dine’de iken bir be­devî, hu­zu­runa gelir ve kı­ya­me­tin ne zaman ko­pa­ca­ğını öğ­ren­mek ister. Efen­di­miz o be­de­vîye kı­ya­me­tin vak­tin­den daha mühim olan şeyi, o gün için ne ha­zır­la­dı­ğını sorar. “Allah ve Ra­sû­lü­nün sev­gi­sini ha­zır­la­dım.” ce­va­bını alınca Pey­gam­ber Efen­di­miz, o sa­ha­bîye eğer sev­gi­sinde sa­mimi ise cen­nette sev­dik­leri ile be­ra­ber ola­ca­ğı­nın müj­de­sini verir.

Akl-ı selîm sa­hibi her­kes tak­dir eder ki sa­dece “Ra­sû­lul­lah’ı sev­dim.” de­mekle bu sevgi kal­bi­mize yer­leş­mez. Onu ta­nı­mak, an­la­mak, hal-ha­re­ket­le­rinde, şahsî ve ic­ti­mâî ya­şan­tı­sında Onu örnek almak ge­re­kir. Ni­te­kim bir hadîs-i şe­rîfte Efen­di­miz “Kim sün­ne­timi ya­şa­tırsa o kişi beni sev­miş olur, beni seven de cen­nette be­nimle be­ra­ber­dir.” bu­yur­muş­tur.

Fahr-i kâ­i­nat Efen­di­miz’i ne kadar çok ta­nır­sak o kadar çok se­ve­ce­ği­mi­zin far­kında olan kadîm ule­ma­mız, mec­lis­le­rinde Rasûl-i Ekrem’den bah­set­meyi, eser­le­rinde Onu an­lat­mayı gaye edin­miş­tir. Eser­le­ri­nin bazı kı­sım­la­rını bu ga­yeye ayı­ran­lar ol­duğu gibi ta­ma­mını bu ko­nuya has­re­den­ler de ol­muş­tur. Bu eser­le­rin ba­şında siyer ki­tap­ları gel­mek­te­dir. Her ne kadar diğer pey­gam­ber­lere, on­la­rın ha­yat­la­rına yer ve­rilse de bu ki­tap­la­rın asıl ga­yesi Efen­di­miz’ in ha­ya­tını, mü­ca­de­le­sini, mu­ci­ze­le­rini ve ken­di­sin­den sonra gelen Hu­lefâ-i Râ­şi­dîn’i an­lat­mak­tır. Bu tarz eser­le­rin te­li­finde göz önünde tu­tu­lan temel saik Pey­gam­ber Efen­di­miz’in ha­ya­tı­nın doğru bir şe­kilde ak­ta­rıl­ma­sı­dır. Ta­rihî hâ­di­se­lere ışık tut­ması, ya­şa­nan zor­luk­ları yan­sıt­ması üs­te­lik bunu ya­par­ken doğ­ruyu yan­lışı ayır­maya gay­ret et­mesi se­be­biyle bu eser­ler her de­virde çok önemli gö­rül­müş, elden dü­şü­rül­me­miş­tir.

Onlar ara­sın­dan ba­zı­ları Pey­gam­be­ri­miz’in ha­ya­tına odak­lan­makla bir­likte ta­rihî olay­ları ön plana almak, Efen­di­miz’in ri­sa­le­tini ispat edip mu­a­rız­lara cevap ver­mek ye­rine doğ­ru­dan Onun ah­la­kına, güzel ör­nek­li­ğine, mu­hab­be­tine dik­kat çek­miş­ler­dir. İslam dün­ya­sı­nın hemen her ye­rinde asır­lar­dır oku­nan Şifâ-i Şerîf bu grupta yer alan eser­le­rin ba­şında zik­re­di­le­bi­lir. Kâtip Çe­lebi’nin Keşfü’z-Zunûn’da, “Fay­dası çok, ya­rarı pek, daha önce İslam [ta­ri­hinde] ben­zeri telif edil­me­miş­tir.” diye bah­set­tiği bu ese­rin mü­el­lifi Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yah­subî yani Kâdî İyâz’dır.

Hicrî 476 se­ne­sinde Sebte’de dün­yaya gelen mü­el­li­fi­miz ilk eği­ti­mini bu­rada al­dık­tan sonra En­dü­lüs, Mür­siye ve Kur­tuba’ya git­miş, bu­ra­larda çe­şitli ilim­ler­deki bil­gi­sini iler­let­miş­tir. Ara­la­rında İbn Rüşd’ün büyük ba­bası İbn Rüşd ve Ebû Bekir İbnü’l-Arabî’nin de ol­duğu ho­ca­lar­dan ders oku­muş­tur. Daha sonra Sebte ve Gır­nata ka­dı­lığı da yapan Kâdî İyâz bah­si­miz olan ki­ta­bını ka­leme almış ve onu eş-Şifâ bi-Ta‘rîfi Hu­kûki’l-Mus­tafâ ola­rak isim­len­dir­miş­tir.

Ki­ta­bını dört bö­lüme ayı­ran Kâdî İyâz, bi­rinci bö­lümü, “Yü­ce­ler­den yüce Cenâb-ı Hakk’ın Rasûl-i Ekrem’in şan ve şe­re­fini yü­celt­mesi” ola­rak isim­len­dir­miş­tir. Bu bölüm;

[1] Allah Teâlâ’nın sev­gili Pey­gam­be­rini öv­mesi ve Onun kendi ka­tın­daki üstün ye­rini be­lirt­mesi,

[2] Cenâb-ı Mevlâ’nın Onu hem ya­ra­tı­lış hem huy gü­zel­liği ba­kı­mın­dan mü­kem­mel şe­kilde ya­ra­tıp dinî ve dün­yevî er­dem­le­rin ta­ma­mını ona ver­mesi,

[3] Pey­gam­ber Efen­di­miz’in Allah ka­tın­daki yüce de­ğe­rini or­taya koyan ve iki ci­handa Ona su­nu­la­cak olan ik­ram­lara dâir sahih ve meş­hur ha­dis­le­rin zik­re­dil­mesi ile

[4] Allah Teâlâ’nın Onun eliyle ger­çek­leş­tir­diği mu­ci­ze­le­rin ve Ona lüt­fet­tiği özel­lik­le­rin açık­lan­ması şek­linde dört ana baş­lık­tan olu­şur.

İkinci bö­lümü “Rasûl-i Ekrem’in var­lık­lar üze­rin­deki hak­ları” ola­rak be­lir­le­yen mü­el­li­fi­miz bu ba­histe

[1] Rasûl-i Ekrem’e inan­ma­nın farz, Ona ita­a­tin ve sün­ne­tine uy­ma­nın şart ol­duğu,

[2] Onu sev­me­nin ve Ona bütün gön­lüyle bağ­lan­ma­nın ge­rekli ol­duğu,

[3] Emir­le­rine say­gı­nın, şah­sına hür­me­tin vaz­ge­çil­mez ol­duğu ve

[4] Ona salât u selâm ge­tir­me­nin hükmü, önemi ve se­vabı ko­nu­ları üze­rinde durur.

Daha sonra ki­ta­bın özü, esası olan üçüncü bö­lüme baş­lar. “Rasûl-i Ekrem’de ke­sin­likle bu­lun­ma­ya­cak ve bu­lu­na­bi­le­cek hu­sus­lar, dün­yevî iş­ler­den ona nis­bet edi­le­bi­le­cek veya edi­le­me­ye­cek ko­nu­lar” baş­lı­ğını ta­şı­yan bu bö­lü­mün bi­rinci kısmı Allah Teâlâ’nın Pey­gam­ber Efen­di­miz’i günah iş­le­mek­ten ko­ru­ması ve diğer dini me­se­le­ler ikinci kısmı ise Rasûl-i Ekrem’in dünya ile il­gili hal­leri ve insan ol­ması ha­se­biyle yap­tığı iş­ler­dir. Son bölüm ise Rasûl-i Ekrem’e dil uza­tan veya onu küçük dü­şür­meye kal­kan kim­seye uy­gu­la­na­cak hü­küm­lerle il­gi­li­dir.

Ter­ti­bi­nin gü­zel­liği ya­nında muh­te­va­sı­nın sıh­hati açı­sın­dan da âlim­le­rin tak­di­rini ka­za­nan bu eser, ya­zıl­dığı dö­nem­den iti­ba­ren el­ler­den düş­me­yen bir kitap ha­line gel­miş­tir. Os­manlı Dev­leti öze­linde ko­nu­şa­cak olur­sak mü­der­ris­ler ara­sın­dan özel ola­rak se­çi­len bazı ho­ca­e­fen­di­ler halka Şifâ-i Şerîf okut­mak için çe­şitli ku­rum­lar ta­ra­fın­dan hu­sû­sen gö­rev­len­di­ril­miş ve tayin edi­len va­kitte ak­sat­ma­dan bu gö­rev­le­rini ifa et­miş­ler­dir. “Şi­fâ­hân” ola­rak isim­len­di­ri­len bu kim­se­lere va­kıf­lar ta­ra­fın­dan ücret de tah­sis edil­miş, kadr u kıy­met­leri pek yük­sek ad­de­dil­miş­tir.

Şifâ-i Şerîf oku­nan me­kân­la­rın ba­şında şüp­he­siz ca­mi­ler gel­mek­te­dir. Başta Mes­cid-i Haram ve Mes­cid-i Ne­bevî olmak üzere Aya­sofya, Fatih, Sü­ley­ma­niye, Ba­ye­zid, Eyüp Sul­tan, Hırka-i Şerif, La­leli, Or­ta­köy, Kas­ta­monu Nas­rul­lah, Bursa Ulu Camii gibi bir­çok yerde Şifâ-i Şerîf oku­tul­muş, bu ders­ler havas ve avam ta­ra­fın­dan il­giyle takip edil­miş­tir.

Şifâ-i Şerîf oku­nan yer­ler ara­sında za­ma­nın eği­tim ku­rumu olan med­rese ve daru’l-ha­dis­ler ile tek­ke­ler, za­vi­ye­ler, tür­be­ler ve dev­let ku­rum­ları da bu­lun­mak­ta­dır. Bun­lara ila­ve­ten saray da Şifâ-i Şerîf okun­du­ğunu bil­di­ği­miz me­kân­lar­dan­dır. Sa­ra­yın En­de­run ve Hırka-i Sa­a­det da­i­resi bu bö­lüm­le­rin ba­şında gel­mek­te­dir. Os­manlı pa­di­şah­ları da Şifâ-i Şerîf okun­ma­sına daima ih­ti­mam gös­ter­miş, te­ba­a­sını teş­vik et­miş­ler­dir. Sul­tan III. Selim, ken­di­sine arz edi­len şifa hat­miyle il­gili bir bel­ge­nin üst ta­ra­fına “Böyle şey­lere dik­kat olun­sun, Hakk Teâlâ se­lâ­met ve nus­ret ver­sün, hay­rol­sun” kay­dını düş­müş, bu ko­nu­daki has­sa­si­ye­tini gös­ter­miş­tir.

Şifâ-i Şerîf oku­nan en önemli yer­ler­den bi­risi de as­kerî ku­rum­lar­dır. Bâb-ı Se­ras­kerî’de ve Mek­teb-i Har­biye’de Şifâ-i Şerîf okun­duğu arşiv bel­ge­leri ile sa­bit­tir. Özel­likle harp­le­rin çetin geç­tiği va­kit­lerde kara ve deniz or­du­la­rında ke­lime-i tev­hid zikri ile Sahîh-i Bu­hârî ve Şifâ-i Şerîf ha­tim­le­rine özen gös­te­ril­miş­tir. Ör­ne­ğin harpte bu­lu­nan Ye­ni­şe­hir or­du­suna şi­fâ­hân atan­ması için Bâb-ı âlî ta­ra­fın­dan dö­ne­min pa­di­şahı II. Mah­mut’a arz edi­len bir bel­gede “…öte­den berû or­du­larda asâ­kîr-i mu­vah­hi­dî­nin nus­ret ve se­lâ­met­leri içün Bu­hârî-i Şerîf ve Şifâ-i Şerîf kı­râ­atı mü­cer­rebü’t-te’sîr ha­vâss-ı ce­lî­le­den ol­du­ğuna bi­nâen…” ifa­desi yer al­mak­ta­dır. Bu ve diğer arşiv bel­ge­leri gös­ter­mek­te­dir ki as­ker­le­rin mu­zaf­fe­ri­yeti için Şifâ-i Şerîf kı­ra­a­tine önem ve­ril­miş­tir.

Bu kadar çok oku­nan Şifâ-i Şerîf, Türk­çeye de bir­çok defa ter­cüme edil­miş, ge­liş­mekte olan mat­ba­ada hem as­lı­nın hem de ter­cü­me­le­ri­nin bir­çok bas­kısı ya­pıl­mış­tır. Os­manlı dev­rinde ya­pı­lan ter­cü­me­leri ara­sında Şey­hü­lis­lâm Ebû­is­hak­zâde İshak Efendi ile Hanîf İb­ra­him Efendi’nin eser­leri özel­likle zik­re­dil­me­li­dir. İshak Efendi’nin el-İs­tişfâ fî Ter­ce­meti’ş-Şifâ adını ver­diği ter­cü­mesi Şifâ-i Şerîf’in ilk Türkçe ter­cü­me­le­rin­den­dir ve yazma nüs­ha­ları kü­tüp­ha­ne­le­ri­mizde bu­lun­mak­ta­dır. Hanîf İb­ra­him Efendi’nin Hu­lâ­satü’l-Vefâ fî Şerhi’ş-Şifâ adını ver­diği ter­cü­mesi ise hicri 1257 ta­ri­hinde Ka­hire Bulak Mat­ba­ası’nda ve 1317 se­ne­sinde İs­tan­bul Cemal Efendi Mat­ba­ası’nda tab` olun­muş­tur. Bu iki ter­cü­me­nin diğer bir hu­su­si­yeti ise çok önemli kim­se­le­rin tak­riz­le­rini içer­me­si­dir. Hanîf İb­ra­him Efendi’nin ter­cü­me­sine ken­disi de Şifâ-i Şerîf’i ter­cüme eden Şey­hü­lis­lâm İshak Efendi, İs­tan­bul ka­dısı Meh­med Esad ve Ana­dolu Ka­zas­keri Mir­za­zâde Ahmed Neylî Efen­di­ler tak­riz yaz­mış­lar­dır. İshak Efendi’nin ter­cü­me­sinde de başta Şey­hü­lis­lâm Ye­ni­şe­hirli Ab­dul­lah Efendi olmak üzere za­ma­nın bir­çok bü­yü­ğü­nün tak­rizi bu­lun­mak­ta­dır. Diğer ter­cü­me­leri ara­sında Sey­yid Mu­ham­med Lübbî’nin Ter­ce­metü’ş-Şifâ fî şe­mâ­ili sâ­hibi’l-ıs­tıfâ’sı ile Tâlib Ho­ca­zâde İshak Necib Karsî’nin Ter­cüme-i Şifâ-i Şerîf’i zik­re­di­le­bi­lir. Cum­hu­ri­yet yıl­la­rında da bir­kaç defa ter­cü­mesi ya­pı­lan Şifâ-i Şerîf’in Prof. Dr. Yaşar Kan­de­mir ta­ra­fın­dan ha­zır­la­nan izahlı ter­cü­mesi de kayda de­ğer­dir.

Şifâ-i Şerîf ders­leri bir dönem zor­lukla devam et­ti­ril­miş, bir­çok ders hal­kası ke­sin­tiye uğ­ra­mış­tır. Hiç ak­sa­ma­dan gü­nü­müze kadar Şifâ-i Şerîf oku­nan nadir me­kân­lar­dan bi­risi Fatih Camii’dir. Muh­te­rem M. Emin Saraç Ho­ca­e­fendi, Fatih Camii’nde ho­ca­la­rın­dan oku­duğu bu ki­tabı yine aynı yerde on kere hat­met­miş, ke­sin­tiye uğ­ra­ma­dan bu ge­le­ne­ğin gü­nü­müze kadar gel­me­sine ve­sile ol­muş­tur. Pazar gün­leri sabah na­ma­zın­dan sonra Fatih Camii’nde ders ola­rak okun­maya devam edil­mek­te­dir.


DİPNOTLAR

1-Alın­tı­la­dı­ğı­mız arşiv bel­ge­leri, şi­fa­han­lık uy­gu­la­ması ve şifa oku­tu­lan me­kân­lar ile il­gili daha geniş bilgi için Ahmet Yıl­maz’ın “Kâdî İyâz’ın Ki­tâbü’ş-şifâ adlı eseri ve Os­manlı’da şi­fâ­hân­lık ge­le­neği” adlı te­zine ba­kı­la­bi­lir.

[bu dip­not ya­zı­nın so­nuna ko­nu­lursa güzel olur]

2-“ Ki­ta­bını dört bö­lüme ayı­ran Kādî İyâz bi­rinci bö­lümü…” şek­linde baş­la­yan pa­rag­ra­fın so­nuna şu dip­not ko­nu­la­bi­lir.

“Ya­zı­mı­zın ese­rin bö­lüm­le­rin­den bah­se­den bu kıs­mında Prof. Dr. Yaşar Kan­de­mir’in Şifâ-i Şerif Şerhi’nden ya­rar­la­nıl­mış­tır.”