Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Bunca Nimetlerin Sahibini Tanımamak En Büyük Nankörlüktür

44. Sayı · 2016/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Şükür, söz­lükte “ya­pı­lan iyi­liği bil­mek ve onu yay­mak, iyi­lik edeni iyi­li­ğiyle övmek, ona min­net­tar olmak” de­mek­tir. Şükür ke­li­me­si­nin ıs­tı­lâhî ma­nası; “ve­ri­len her­hangi bir ni­met­ten do­layı bu ni­meti ve­rene karşı söz, fiil veya kalp ile saygı gös­terme, Allah’a itaat edip günah iş­le­mek­ten uzak dur­mak su­re­tiyle ni­me­tin ge­re­ğini ye­rine ge­tir­mek­tir.

Arapça bir ke­lime olan şükür, “ş-k-r” kö­kün­den gel­mekte ve isim ve fiil tü­rev­le­riyle be­ra­ber Kur’an-ı Kerim’de 75 yerde geç­mek­te­dir. Türk­çede kul­lan­dı­ğı­mız “te­şek­kür” ve “şük­ran” ke­li­me­leri de aynı kök­ten gel­mek­te­dir. Hamd ile medih ke­li­me­leri de şükür ke­li­me­sine yakın bir mana ifade eder. Bun­la­rın aynı ma­nada ol­du­ğunu beyan eden âlim­ler de var­dır. Şük­rün tam kar­şıtı kü­für­dür (Küf­rân-ı nimet, inkâr etme ve nankörlüktür).Şükür ve küfür nok­ta­sında in­san­la­rın ira­desi ta­ma­men hür ve ser­best bı­ra­kıl­mış­tır. Allah (c.c), küf­rün kö­tü­lüğü ve şük­rün fa­zi­leti hak­kında şöyle bu­yu­ru­yor: “Şük­re­den, ancak ken­disi için şük­ret­miş olur; küf­re­den de bil­sin ki Allah müs­tağ­ni­dir (hiç kim­se­nin şük­rüne muh­taç de­ğil­dir), ha­mid­dir (her türlü methe ve öv­güye la­yık­tır).1

İbn Kesir, bu ayeti tef­sir eder­ken şu açık­la­mayı ya­pı­yor: “Küf­re­den in­sa­nın kö­tü­lüğü kendi şah­sına ve şük­re­de­nin fay­dası da kendi şah­sı­na­dır. Ki­şi­nin küf­rü­nün de şük­rü­nün de kar­şı­lığı sa­dece ken­di­sine rucû eder.”

“Gör­me­di­niz mi (bil­me­di­niz mi)? Allah gök­ler­de­ki­leri ve yer­de­ki­leri em­ri­nize verdi; size zâ­hirî ve bâ­tınî (açık ve gizli) ni­met­le­rini ta­mam­ladı (bol bol ni­met­ler verdi).”2 Gök­yü­zü­nün ni­met­leri, yağ­muru, ha­vası, gü­ne­şin ısı ve ışığı, ayın ve yıl­dız­la­rın ışığı ve bun­la­rın za­ma­nı­mızı tayin et­me­deki fay­da­ları; yer­yü­zün­deki top­rak, de­niz­ler, sular ve de­niz­deki mah­lû­kat, or­man­lar, say­makla bi­ti­re­me­ye­ce­ği­miz hay­van tür­leri ve nice nice mey­veli ve mey­ve­siz ağaç tür­leri, ekin, otlar ve çi­çek­ler, say­makla bi­ti­re­me­ye­ce­ği­miz ve bil­me­di­ği­miz daha nice ni­met­ler… Bütün bun­lar, zâ­hirî (gö­re­bil­di­ği­miz) ni­met­ler­dir. Bir de bâ­tınî (gö­re­me­di­ği­miz, gizli) ve far­kına var­ma­dan is­ti­fade et­ti­ği­miz ni­met­ler var­dır ki bun­lar, zâ­hirî ni­met­ler­den çok daha faz­la­dır. Me­sela; nefis, ruh, akıl, fikir, dü­şünce, kalp, iman, ilim, ihlas, ahlak-ı ha­sene… Bun­lar, gö­rül­me­yen ni­met­le­rin sa­dece bir kaç ta­nesi. Hiç far­kına va­ra­ma­dı­ğı­mız ve he­saba kat­ma­dı­ğı­mız bir nimet daha var­dır ki o da al­dı­ğı­mız so­luk­tur. Nefes ni­me­ti­nin ye­rini tu­ta­bi­le­cek bir dünya ni­me­ti­nin daha olup ol­ma­dı­ğını hiç dü­şün­dü­nüz mü? Acaba aç ve susuz bir şe­kilde bir müd­det ka­la­bil­di­ği­miz gibi ağ­zı­mızı ve bur­nu­muzu ka­pa­ta­rak hiç nefes al­ma­dan kaç da­kika du­ra­bi­li­riz? Demek ki in­sa­nın en çok muh­taç ol­duğu nimet bu imiş. Şeyh Sâdî Şî­râzî, “Her ne­feste iki nimet var­dır, her nimet için de şükür ge­re­kir.” diyor

Şük­rey­le­ye­mem bir ne­fe­sin ni­me­tine

Her bir nefes etsem sana bin hamd ü senâ

Acaba bu kadar önemli olan bu nefes ni­me­tini neden hiç he­saba kat­mı­yor, ha­tır­la­mı­yo­ruz; her­halde para ile satın alın­ma­dı­ğın­dan veya kim­se­nin te­ke­line ve­ril­me­di­ğin­den olsa gerek.

Halk içinde mu­te­ber bir nesne yok dev­let gibi

Ol­maya dev­let ci­handa bir nefes sıh­hat gibi

Ba­zı­la­rına göre nimet de­nince tabiî ki akla hemen ekmek ve sair yi­ye­cek­ler ge­li­yor. Fazla uzağa git­me­den ken­dini şöyle bir düşün. Göz, kulak, dil, iç or­gan­ları… Vü­cudu baş­tan sona bir in­cele; dün­ya­ları sana ver­se­ler bun­la­rın han­gi­sini ve­rir­din? As­lında var olan her şey ni­met­tir. Bu ni­met­leri de Allah, hep insan için var etti. Peki, in­sanı niçin var etti? Ni­me­tin sa­hi­bini ta­nı­mak ve Onun koy­duğu ilâhî ni­zama ka­yıt­sız-şart­sız tes­lim olup ferdî, ai­levî ve top­lum­sal ha­ya­tını bu ni­zama göre dü­zen­le­mek için.

Şükür Üç Şekilde İcra Edilir

  • Lisânen (dil ile) şükür: Nimetin sahibini (nimeti vereni) zikretmek (anmak), meth u senâ etmek ve bu hususta dil ile yapılabilecek rıza-i Bâri’ye uygun şeyleri yapmakla olur. Allah (c.c), Efendimiz (s.a.v)’e ve Onun şahsında bütün ümmete şöyle buyuruyor: “Rabbinin nimetine (in‘âm u ihsânına) gelince, Onu (Allah’ı) minnet ve şükranla an.”3

Nu‘man bin Beşir (r.a)’in nak­let­tiği bir hadis-i şe­rifte Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yu­ru­yor: “Ni­meti anmak (gün­demde tut­mak) şü­kür­dür. Bunu yap­ma­mak ise kü­für­dür (nan­kör­lük­tür). Aza şük­ret­me­yen çoğa da şük­ret­mez. İn­san­lara te­şek­kür et­me­yen Allah’a da şük­ret­mez. Ce­maat (bir­lik ve be­ra­ber­lik), rah­met ve be­re­ket­tir. Ay­rı­lık, tef­rika ise azap­tır.”

Hasan-ı Basrî (r.a) der ki: “Allah’ın size olan ni­met­le­rini çokça anın, zira bu da bir şü­kür­dür. Lüks ve is­rafa var­ma­dan, Allah, ku­luna ver­diği ni­me­ti­nin ese­rini, ye­me­sinde, iç­me­sinde, gi­yi­nip ku­şan­ma­sında gör­mek ister. Tabi ki yok­sul ve muh­taç kim­se­lerle de pay­laş­mak su­re­tiyle. Çünkü Allah (c.c), “On­la­rın mal­la­rında, is­te­yen­le­rin ve mah­rum kim­se­le­rin hakkı var­dır”4 bu­yu­ru­yor.

  • Kalp ile şükür: Bütün yaratılmışlar için hep iyilik düşünmek, muhabetullah (Allah’ı sevmek), marifetullah (Allah’ı tanımak), haşyetullah (Allah’tan lâyık-ı vech ile korkmak), nimetin sahibini tanımak ve Onu tastik etmektir. Kişi, Allah’ı tanıyınca artık nimete değil de o nimetin sahibine şükretmiş oluyor. Kuşeyrî’ye göre şükür, derin bir sevgi ile nimet sahibinin iyiliğini anlamaktır, onu tanımaktır. Şükrün hakikatini anlayabilmek için öncelikle, var olan her şeyin istisnasız nimet olduğunu ve bütün nimetlerin Allah’tan geldiğini bilmek gerekir. Bu aynı zamanda bir tevhit bilgisidir. Nimeti başkasından bilmek ise bir nevi şirktir. Şükrün hâl düzeyinde nimeti ve nimete kavuşması sebebiyle bizzat nimet sahibinden dolayı sevinmek gerekir. Bu durumda şükrün amacı; nimetin kendisi değil, onu veren olduğundan dolayı kul, elindeki varlığını Allah’ın rızası uğruna, Onun istediği şekilde, seve seve harcamakta hiç de zorlanmaz. Ahmet ibn Hanbel’in, Muğîra ibn Uyeyne’den naklettiğine göre, Davut aleyisselam, Allah Teâlâ’ya şöyle niyazda bulundu: “Ey Rabbim! Bütün yarattıklarının içinde, gece boyunca benden daha çok seni zikr u tesbih eden biri var mı?” Allah (c.c), “Evet, Kurbağa, Beni, senden daha çok zikrediyor.” diye vahyen bildirir ve Ona şu hükmü indirir: “Ey Davut ailesi! Allah’ın nimetlerine şükretmeye çalışın. Kullarımdan hakkıyla şükreden pek azdır. Şükredenlerin de şükrü azdır.”5 Davut aleyhisselam, “Ya Rabbi! Sana şükretmeye nasıl güç yetireyim ki Sen, bana sonsuz nimetleri sundun. Sonra da (en büyük nimet olan) şükretme nimetini ihsan ettin. Daha sonra şükrün karşılığı olarak nimetini artırdın ve yine bana şükür nimetini lütfettin. Böylece ardı arkası kesilmeyen nimetleri ve şükür nimetini devam ederken gördüm ve anladım ki nimet de senden şükür de senden. Bu durumda Sana şükretmeye nasıl güç yettireyim?” deyip şükürdeki acziyetini anlayınca, Allah, şöyle buyurdu: “Ey Davut! İşte şimdi Beni tanıdın. Benim, kulumdan istediğim budur, kulumun, acziyetini itiraf etmesidir.”

Yine Davut aley­his­se­la­mın, şük­ret­me­deki ac­zi­ye­tini şu veciz söz­le­riyle nasıl iti­raf et­ti­ğine bir ba­kı­nız: “Ey Allah’ım! Vü­cu­dumda bu­lu­nan bütün kıl­la­rın be­he­ri­nin (her bi­ri­nin) iki li­sanı (dili) olsa ve yıl­larca gece gün­düz ara­lık­sız Seni zikr u tes­bih et­se­ler, bana ver­di­ğin sa­dece bir ni­me­tin hak­kını (şük­rünü dahi) eda ede­mem.”

Musa (a.s) da şükür nok­ta­sın­daki ac­zi­ye­tini, “Ya Rabbi! Bütün ame­lim, rı­zana uygun ola­rak yap­tı­ğım tüm salih amel­le­rim, en küçük bir ni­mete dahi denk ola­ma­yınca, nâ­mü­te­nâhi ni­met­le­rine karşı şük­rümü nasıl eda ede­yim?” ifa­de­le­riyle or­taya ko­yunca Allah (c.c), ona şöyle vah­yetti: “Ey Musa! İşte bu ha­linle şu an Bana şük­ret­tin.”

İmam Ahmet ibn Han­bel’in, Hz. Ömer (r.a)’den nak­let­tiği bir olayı is­ti­fa­de­nize sun­mak is­ti­yo­rum: Hz. Ömer (r.a), Me­dine so­kak­la­rında dev­riye do­la­şır­ken bir ada­mın mı­rıl­dan­dı­ğını du­yu­yor. Adama, “Ne deyip du­ru­yor­sun?” diye sorar. O da “Allah’ım beni az olan kul­la­rın­dan eyle.” diye Allah’a yal­va­rıp ya­ka­rı­yo­rum.” de­yince Hz. Ömer (r.a), “İyi de o ne demek?” diye sorar. Adam, “Ey mü’min­le­rin emiri! Allah, Nuh (a.s) hak­kında şöyle bu­yurdu: “Zaten onunla (Nuh (a.s) ile) be­ra­ber ancak pek azı iman et­miş­tir.”6 Sa‘d Su­resi 24. aye­tinde “Ger­çek­ten or­tak­la­rın pek çoğu bir­bir­le­rine hak­sız­lık ya­par­lar, ancak iman edip salih amel­ler iş­le­yen­ler müs­tesna. Onlar da çok azdır.”; Sebe Su­resi’nin 13. aye­tinde ise “Kul­la­rım­dan şük­re­den pek azdır. Şük­re­den­le­rin de şükrü azdır.” Bu­yu­rur.” diye cevap ve­rince Hz. Ömer, “Doğru söy­lü­yor­sun, benim için de dua et, iyi mi?” der.

  • Fiilî şükür: Bilfiil Allah’a şükretmektir. Bu da vücudun bütün organlarıyla yapılan şükürdür. Her türlü nimeti veren Allah’ın emir ve yasakları, vücudun hangi organını ilgilendiriyorsa o organın, Allah’ın emir ve yasaklarına uygun hareket etmesini sağlamak fiilî şükürdür. Bu da bütün uzuvların şükrü manasına gelmektedir. Çünkü şükür, Allah’ın koymuş olduğu yasakların bütününü terk etmektir. Allah’ın verdiği nimetleri Onun rızası uğrunda kullanmaktır. Eğer bir nimet, kişiyi Allah’a yaklaştırmıyorsa o, nimet değil nikmettir, afettir, musibettir.

Bu ko­nuda İmam-ı Ku­şeyrî şöyle der: “Gözün şükrü; gözü ha­ram­dan ko­ru­mak, baş­ka­la­rında gö­rü­len ku­suru ört­mek­tir. Ku­la­ğın şükrü; ku­lağı haram ve ya­sak­lar­dan ko­ru­yup duy­duğu ayıp ve ku­sur­ları ifşa et­me­mek­tir.” Ebû Hâzim’e göre, gözün şükrü, bir hayrı gö­rünce her­kes ondan fay­da­lan­sın diye onu et­rafa yay­mak; şerri gö­rünce de onu ört­mek­tir. Ku­la­ğın şükrü, ki­şi­nin hayır ve fay­dalı bir şey duy­duğu zaman on­ları mu­ha­faza et­mesi ve ha­ya­tına tat­bik et­me­si­dir; şer bir şey duy­duğu zaman onu da de­fet­me­si­dir. El­le­rin şükrü, aleyhte olan şey­ler­den uzak dur­ma­sı­dır. Lehte olan şey­lere ise sım­sıkı sa­rıl­ma­sı­dır. Te­na­sül uz­vu­nun şükrü, onu ha­ram­dan ko­ru­mak­tır. Mi­de­nin-kar­nın şükrü, helal gıda ile bes­le­ne­rek elde edi­len ener­jiyi ilim ve salih amel uğ­runa har­ca­mak­tır.

Ya Rabbi! Sabrı çok, şükrü de bol olan kul­la­rına biz­leri refîk eyle. Âmîn.

  1. Lokman, 31/12. ↩︎
  2. Lokman, 31/20. ↩︎
  3. Duhâ, 93/11. ↩︎
  4. Zâriyât, 51/19. ↩︎
  5. Sebe, 34/13. ↩︎
  6. Hûd, 11/40. ↩︎