Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İlk İslam Şehri: Basra

57. Sayı · 2019/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İn­sa­noğlu için iç­ti­mai bir ha­ya­tın za­ruri oluşu dünya ha­ya­tı­nın temel ha­ki­kat­le­rin­den bi­ri­si­dir. İnsan üze­rine dü­şü­nen­ler bu ha­ki­kati tarih bo­yunca zik­ret­miş­ler ve “İnsan tab’an me­de­nî­dir.” cüm­le­siyle hü­lâsâ et­miş­ler­dir. Bu ha­ki­ka­tin bir te­şek­külü ola­rak be­lirli böl­ge­lerde küçük yer­le­şim­ler oluş­tur­maya baş­la­yan in­san­lar, za­manla sos­yal, eko­no­mik, as­keri vb. hu­sus­la­rın et­ki­siyle bu küçük yer­le­şim­leri gi­de­rek daha büyük hale ge­tir­miş ve ge­liş­tir­miş­ler­dir.

İslam ta­rihi in­ce­len­di­ğinde de Müs­lü­man­la­rın da erken dö­nem­ler­den iti­ba­ren şehir kur­maya baş­la­dık­ları gö­rü­lür. Mu­hak­kak ki bu hu­susta Kur’ân’ı Kerîm’in yer­le­şik hayat için yap­mış ol­duğu vur­gu­la­rın ve Pey­gam­ber Efen­di­miz’in (s.a.v) uy­gu­la­ma­la­rı­nın büyük payı var­dır. Kur’ân-ı Kerîm’de yer­le­şik hayat ile il­gili ola­rak pek çok kav­ram kul­la­nıl­mış­tır. Bun­lar karye, me­dine, belde, beyt, mes­ken, mısr, dâr, diyâr kav­ram­la­rı­dır. Kur’ân-ı Kerîm’de yer­le­şik hayat ile il­gili olan kav­ram­la­rın kul­la­nıl­ması şehir ha­ya­tı­nın te­mel­len­di­ril­mesi için önem­li­dir. Bun­larla bir­likte İslam’ın temel iba­det­leri ve ah­lakî pren­sip­leri in­san­la­rın bir arada ha­yat­la­rını idame et­tir­me­le­rini teş­vik et­mek­te­dir. Namaz, zekât, hac, cö­mert­lik, yar­dım­laşma gibi mev­zu­lar top­lum içe­ri­sinde ger­çek­leş­mesi ge­re­ken iba­det­ler ve ah­laki ka­i­de­ler­dir. Ay­rıca Pey­gam­ber Efen­di­miz’in (s.a.v) Me­dine’ye gel­mesi ile bir­likte ön­ce­likle mes­cit ya­pı­mına baş­la­ması, şehir hu­ku­kunu oluş­tur­ması, çar­şı­ları dü­zen­le­mesi, idari ve as­keri bir üs ola­rak Me­dine şeh­rini kul­lan­ması, ta­le­be­ler için mes­cit ke­na­rını eği­tim mü­es­se­sesi ola­rak kul­lan­ması vb. uy­gu­la­ma­ları İslam’ın şehir ha­ya­tını tas­vip et­ti­ğini gös­te­rir.

Şe­hir­le­rin ku­rul­ması hu­su­sunda Müs­lü­man­la­rın temel di­na­mik­leri olan Kur’ân-ı Kerîm ve Pey­gam­ber Efen­di­miz’in (s.a.v) uy­gu­la­ma­la­rı­nın ya­nında Müs­lü­man­la­rın içinde bu­lun­duk­ları şart­lar da et­kili ol­muş­tur. İslam fe­tih­leri, Hz. Ömer’in (r.a) hi­la­feti dö­ne­minde Su­riye, Mısır, Irak ve İran is­ti­ka­me­tine doğru büyük bir alana ya­yıl­mış­tır. Dev­le­tin mer­ke­zin­den uzak böl­ge­lerde as­keri fa­a­li­yet­le­rin yü­rü­tülme za­ru­ri­yeti as­ker­le­rin be­lirli böl­ge­lerde üs kur­ma­la­rına sebep teş­kil et­miş­tir. Or­du­lar ilk za­man­larda fet­het­tik­leri şe­hir­lerde ko­nak­la­mış­lar­dır. Ancak bazı se­bep­ler or­du­la­rın bu şe­hir­lerde ba­rın­ma­la­rını en­gel­le­miş­tir: Fet­he­di­len Bi­zans ve Sa­sani şe­hir­leri Müs­lü­man­la­rın hayat tarz­la­rına uy­ma­mak­ta­dır. Bu şe­hir­lerde hâkim olan kül­tür, Müs­lü­man­la­rın an­la­yış­ları ve hayat tarz­ları için teh­like arz ede­bi­le­cek­tir. Ay­rıca bu şe­hir­lere yer­leş­ti­ri­len as­ker­le­rin za­manla şehir ha­ya­tı­nın lük­süne alış­ma­ları ve bu se­beple ci­ha­dın unu­tu­la­bi­le­ceği en­di­şesi de önemli bir hu­sus­tur. Bu se­bep­ler esa­sen ilk dö­nem­ler için daha çok ge­çer­li­dir. Bu böl­ge­lerde Müs­lü­man nü­fu­sun art­ması ve hâkim ol­maya baş­la­ma­sıyla hem özgün şe­hir­ler ku­rul­muş hem de eski me­de­ni­yet­lere ait şe­hir­ler zaman içe­ri­sinde, tabii sey­rinde Müs­lü­man bir kim­liğe ka­vuş­muş­tur.

Müs­lü­man­lar ilk şe­hir­le­rini Hz. Ömer’in hi­la­feti dö­ne­minde, onun em­riyle kur­muş­lar­dır. Sı­ra­sıyla; Utbe b. Gaz­van’ın (r.a) te­mel­le­rini at­tığı Basra, Sa‘d b. Ebî Vak­kas’ın (r.a) gö­ze­timde ku­ru­lan Kûfe ve Amr b. As’ın (r.a), Mısır’ı fet­hiyle ku­rul­maya baş­la­yan Fus­tat, ümmet-i Mu­ham­med’in zik­re­di­len se­bep­ler­den ötürü kur­duk­ları ilk şe­hir­ler­dir. Fe­tih­le­rin yoğun bir şe­kilde devam et­mesi şe­hir­le­rin or­du­gâh şehir mo­de­liyle ku­rul­ma­sına sebep ol­muş­tur. Sa­habe nes­li­nin kur­duğu bu şe­hir­ler Müs­lü­man­la­rın ilk tec­rü­be­leri ol­duğu için ib­ti­dai mer­te­bede ol­duk­ları gö­rü­lür. Ancak iler­le­yen za­man­larda bu şe­hir­ler ge­li­şe­cek ve daha büyük ve ih­ti­şamlı şe­hir­lerde ku­ru­la­cak­tır. Bağ­dat şehri Müs­lü­man­la­rın şehir tec­rü­be­si­nin ileri mer­te­be­le­rini gös­ter­mesi açı­sın­dan büyük öneme sa­hip­tir. Ancak bu ya­zıda ilk İslam şehri olan Basra ele alı­na­cak­tır.

Basra (h.14 / m.635)

Basra şehri, Basra kör­fe­zi­nin 90 km yu­ka­rı­sında Dicle Nehri’nin ke­na­rında bu­lun­mak­ta­dır. İran kör­fe­zini, İran ve Irak yol­la­rını kont­rol al­tında tu­ta­bil­mek, stra­te­jik ko­numu iti­ba­riyle as­keri üs ola­rak kul­lan­mak, İslam Dev­leti’nin doğu se­fer­le­rinde ha­re­ket üssü yap­mak ve Irak top­rak­la­rına deniz yo­luyla girme te­şeb­büs­le­rini en­gel­le­mek bu şeh­rin ku­ru­lu­şunda te­siri olan ko­nu­lar­dır.

Bu böl­gede fe­tih­lere devam eden Utbe b. Gaz­van (r.a), Hz. Ömer’e (r.a) o sı­rada bu­lun­duğu Hu­reybe mev­ki­i­nin is­mini ve­re­rek Müs­lü­man­lar için kış mev­simi ge­lince kış­la­ya­cak­ları ve sa­vaş­lar­dan dön­dük­le­rinde ko­nak­la­ya­cak­ları bir yere ih­ti­yaç du­yul­du­ğunu an­la­tan bir mek­tup yaz­mış­tır. Hz. Ömer de bu mek­tuba ce­va­ben Müs­lü­man­ları bir yerde top­la­ma­sını, top­lan­dık­ları bu yerin suya ve otlak yer­le­rine yakın ol­ma­sını ve se­çi­len yerin an­la­tıl­dığı bir mek­tu­bun ken­di­sine gön­de­ril­me­sini is­tedi. Utbe (r.a) ve diğer Müs­lü­man­lar bu­rada fetih yap­ma­dan ay­larca ika­met et­ti­ler. Daha sonra Basra’nın bu­lun­duğu yere in­ti­kal et­ti­ler. Utbe b. Gaz­van (r.a), “Ben, sahra ta­ra­fında ekili yer­lere doğru uza­nan, çok ve­rimli, ya­kı­nında su ya­tak­ları ve ka­mış­lık bu­lu­nan bir yer bul­dum.” ifa­de­le­ri­nin yer al­dığı bir mek­tubu Hz. Ömer’e gön­derdi. Hz. Ömer an­la­tı­lan yeri be­ğendi ve Müs­lü­man­la­rın oraya yer­leş­me­sini is­tedi.

Utbe b. Gaz­van (r.a) şeh­rin te­mel­le­rini at­tık­tan sonra ka­bi­le­leri farklı ma­hal­le­lere tak­sim etti. Müs­lü­man­lar, ma­hal­le­le­rine tek katlı ve av­lulu ka­mış­tan evler inşa et­ti­ler. Utbe de şeh­rin orta kıs­mına ka­mış­tan bir cami inşa et­miş­tir. İlk baş­larda ka­mış­larla çev­rili bir top­rak par­ça­sın­dan iba­ret olan cami daha sonra çamur ve ker­piç ile bina edi­le­cek ve ta­vanı ot­larla kap­la­na­cak­tır. Ca­mi­nin ya­nında dâru’l-imâre, ha­pis­hane ve hamam gibi ya­pı­larda inşa edi­le­cek­tir. Daha çok as­kerî ha­re­kât için inşa edi­len bu şe­hirde Müs­lü­man­lar sa­vaşa git­tik­le­rinde ka­mış­tan yap­tık­ları ev­le­rini sö­kü­yor ve de­met­ler ha­linde bağ­lı­yor­lardı. Geri dön­dük­le­rinde bu ka­mış­lar­dan tek­rar ev­le­rini ku­ru­yor­lardı.

Basra’da h.17 se­ne­sinde büyük bir yan­gın çık­mış ve çoğu ev ka­mış­tan ya­pıl­dık­ları için ta­ma­men yan­mış­tır. Ebû Musa el-Eş’arî’nin (r.a) va­li­lik dö­ne­mine rast­la­yan bu ta­rihte şehir Âsım b. Ed-Dülef ta­ra­fın­dan ye­ni­den imar ve tan­zim edil­miş­tir. Bu tan­zim sı­ra­sında halk, ka­bi­le­le­rine göre farklı ma­hal­le­lere yer­leş­ti­ril­miş­tir. Ya­şa­nan yan­gın­la­rın ver­diği en­di­şeyle bir­likte evler artık ker­piç ve ça­murla ye­ni­len­miş­tir. Basra zaman içe­ri­sinde kışla gö­rü­nü­mün­den sıy­rı­lıp Müs­lü­man­lar için böl­gede stra­te­jik bir şehir ha­line gel­miş­tir. Özel­likle Fars böl­ge­si­nin fet­he­dil­mesi sü­re­cinde Basra’nın önemli fonk­si­yon­ları ol­muş­tur. Ku­ru­lu­şun­dan yirmi sene bile geç­me­den İslam coğ­raf­ya­sı­nın ti­ca­ret mer­kez­le­rin­den bi­risi olmuş ve özel­likle Hin­dis­tan ve Çin ile olan deniz ti­ca­re­tinde büyük rol oy­na­mış­tır.

Basra şeh­ri­nin ya­pı­sını, ge­çir­diği de­ği­şim­le­riyle bir­likte, genel hat­la­rıyla in­ce­le­ye­cek olur­sak ilk ku­ru­lan bir İslam şeh­ri­nin temel özel­lik­le­rini gö­re­bi­li­riz. Şeh­rin mer­ke­zinde cami ve va­li­nin ika­met et­tiği dâru’l-imâre yer al­mak­ta­dır. Ay­rıca bu mer­kezde dev­let iş­le­ri­nin yü­rü­tül­düğü di­van­lar, beyt’ül-mal, ha­pis­hane, emir­lik ha­mamı gibi ya­pı­lar da yer alır. Ca­mi­nin doğu kıs­mında ise Dehnâ is­miyle bi­li­nen bir mey­dan bu­lun­mak­ta­dır.

Dâr’ul-imâre Ebu Musa el-Eş’ari (r.a) dö­ne­min­deki ye­ni­leme sı­ra­sında ca­miye bi­tiş­ti­ril­miş ve kıble ci­he­tinde inşa edil­miş­tir. Emevî dö­ne­minde Basra va­lisi olan Ziyad ise ima­mın ce­ma­ati ra­hat­sız et­me­den ve gü­venli bir şe­kilde ca­miye gi­re­bil­mesi için kıble ci­he­tin­den dâr’ul-imâ­reye açı­lan bir kapı yap­tır­mış­tır.

Basra’da mer­kezde bu­lu­nan Cuma ca­misi dı­şında her ma­hal­le­nin ken­dine ait bir mes­cidi de var­dır. Bu mes­cit­lerde daha çok vakit na­maz­ları kı­lın­mak­ta­dır. Cuma ca­mi­inde ol­duğu gibi mes­cit­le­rin önünde de küçük mey­dan­lar bu­lun­mak­ta­dır. Şeh­rin çe­kir­de­ğini teş­kil eden cami ve dâr’ul-imâ­re­nin et­ra­fında çar­şı­lar top­lan­mış­tır. Özel­likle Dehnâ mey­da­nını ku­şa­tan böl­gede ve şehir mer­ke­zin­den ika­met ma­hal­le­rine uza­nan cadde ve so­kak­la­rın mer­keze yakın olan kı­sım­la­rında ti­cari ak­ti­vi­te­ler yo­ğun­dur. İlk baş­larda cami et­ra­fında Sûku’l-Kebîr de­ni­len tek bir çarşı mev­cut­ken şehir bü­yü­dükçe yeni çar­şı­lar ku­rul­maya baş­la­mış­tır. Yeni çar­şı­lar ku­rul­dukça ih­ti­sas­laşma da ken­dini gös­ter­miş­tir. Ashâb-ı kâ­i­diy­yûn, ashâb-ı var­rak, ashâb-ı sa­bu­niy­yûn, ashâb-ı ıt­riy­yin bu ih­ti­sas­laş­maya örnek ve­ri­le­bi­lir. Aynı ürü­nün be­lirli bir alanda sa­tı­lı­yor oluşu hem ürü­nün fahiş fi­yatla sa­tıl­ma­sını hem de in­san­la­rın al­da­tıl­ma­sını ön­leme hu­su­sunda büyük fayda sağ­la­mak­ta­dır. Bu usul ile esnaf kendi ara­sında adeta oto­kont­rol sağ­la­mak­ta­dır. Ay­rıca her mes­lek sa­hibi şeh­rin mer­ke­zinde yer ala­ma­mak­ta­dır. Mes­cide yakın olan yer­lerde et­rafa zarar ver­me­yen temiz mes­lek­ler icra edi­lirdi. Koku sa­tışı, kâğıt sa­tışı vb. mes­lek­ler mes­cit et­ra­fında yer ala­bil­mek­te­dir. Ancak şehri ra­hat­sız eden ve kötü ko­ku­la­rın oluş­ma­sına zemin ha­zır­la­yan deri ta­bak­lama, hay­van alım sa­tımı gibi mes­lek­ler şeh­rin dı­şın­daki Mir­bad mey­da­nında ya­pıl­mak­ta­dır.

Şeh­rin en önemli cad­desi, Mir­bad mey­da­nın­dan baş­la­yıp şehir mer­ke­zin­den ge­çe­rek doğu li­ma­nına kadar ula­şan Mir­bad cad­de­si­dir. Ti­carî fa­a­li­ye­tin aktif ol­duğu bu cadde de­ve­le­rin ge­çe­bil­mesi için ol­dukça geniş tu­tul­muş­tur. Bu cad­de­nin ge­niş­li­ği­nin 25 met­re­den az ol­ma­dığı söy­len­mek­te­dir. Şeh­rin ma­hal­le­le­rine ula­şan so­kak­lar ise yak­la­şık 3,5 metre ge­niş­li­ğin­de­dir.

Şehir, cami ve dâr’ul imâre et­ra­fında tan­zim edil­miş ma­hal­le­lere bö­lün­müş­tür. İn­san­lar bu ma­hal­le­ler de ka­bile ve ak­ra­ba­lık esa­sına da­yalı ola­rak ika­met et­mek­te­dir. Ehlü’l-Hicaz ola­rak isim­len­di­ri­len yö­ne­tici sı­nı­fın ait ol­duğu grup ise şehir mer­ke­zine yakın bir ko­numda yer­leş­miş­tir. Her ma­hal­lede orada ika­met eden ka­bi­leye ait olan bir mes­cit bu­lun­mak­ta­dır. Ay­rıca Mir­bad mey­danı ya­kı­nın­daki Ceb­ban isimli umumi me­zar­lı­ğın dı­şında her ka­bi­le­nin ma­hal­le­sinde özel me­zar­lığı bu­lun­mak­ta­dır.

Basra şeh­rinde evler de üç ana ya­pıda bu­lun­mak­ta­dır. Bun­lar kasr de­ni­len geniş ve lüks evler, dâr de­ni­len orta öl­çekte evler ve beyt de­ni­len küçük ve sa­dece 2-3 oda­dan olu­şan ev­ler­dir. İn­san­la­rın zen­gin­lik­le­rine göre ev­le­rin ya­pısı de­ğişse de zen­gin­leri veya fa­kir­le­rin be­lirli bir ma­halde top­lan­ma­ları söz ko­nusu ol­ma­mış­tır.

Basra şehri Müs­lü­man­la­rın baş­tan sona ken­di­le­ri­nin kur­duğu ilk şe­hir­dir. İlk baş­larda ip­ti­daî ola­rak ku­ru­lan şehir kısa süre sonra ilim, kül­tür ve ti­ca­ret şehri ol­mayı ba­şa­ra­cak­tır. Bir­çok fe­tihte büyük ro­lü­nün ol­ma­sı­nın ya­nında doğu ve batı ti­ca­re­ti­nin kav­şak nok­tası ha­line ge­le­cek­tir. Basra, Kûfe ve Fus­tat ile be­ra­ber daha sonra ku­ru­la­cak olan İslam şe­hir­le­rine temel teş­kil ede­ceği için önemli bir ko­numda bu­lun­mak­ta­dır.

KAYNAKÇA

Ka­ra­bu­lut, Ser­dar, “İlk İslam Şe­hir­le­rinde Çarşı ve Pa­zar­lar”, Siirt Üni­ver­si­tesi İla­hi­yat Fa­kül­tesi Der­gisi, Cilt: 5, Sayı: 1, s.147-165.

Koç­yi­ğit, Tah­sin, “Hu­lefa-yı Ra­şi­din Dö­ne­minde Ba­yın­dır­lık Hiz­met­leri”, İstem, Sayı: 24, 2014, s.13-41.

Can, Yıl­maz, “Hu­lefa-yı Ra­şi­din Dö­ne­minde Or­taya Çıkan Or­du­gâh Şehir Mo­deli Üze­rine Bir De­ğer­len­dirme”, İstem, Sayı: 6, 2005, s.215-235.Not: Basra şeh­ri­nin h.1.-2. / m.7.-8. asır­la­rı­nın fi­ziki ya­pı­sını gös­te­ren plan Yıl­maz Can’ın, “Hu­lefa-yı Ra­şi­din Dö­ne­minde Or­taya Çıkan Or­du­gâh Şehir Mo­deli Üze­rine Bir De­ğer­len­dirme” isimli ese­rin­den alın­mış­tır.