İnsan-⁠ı Kâmil Olmanın On Temel Şartı

Hamd ü se­nâ­lar, kâ­i­natı yok­luk âle­min­den var­lık âle­mine çı­ka­ra­rak, kud­re­tine delil kılıp bir­li­ğini izhâr eden Allah Zül­ce­lâl Teâlâ ve Te­kad­des Haz­ret­le­ri­nin üze­rine olsun. Salât ü se­lâm­la­rı­mız Allah Teâlâ’nın, in­san­lık âle­mine in­sa­nın öl­çü­sünü ta­nıt­mak için bütün pey­gam­ber­leri gön­der­diği gibi, son pey­gam­ber, Pey­gam­be­ri­miz Hz. Mu­ham­med Mus­tafa (s.a.v.)’yı gön­de­re­rek O (s.a.v.)’na Yâsîn (ya insan) diye ses­le­nen ve in­san­lığa, insan ör­neği ola­rak gön­der­diği Ha­bibi üze­rine olsun. Ve yine O (s.a.v.)’nu ha­yat­la­rı­nın ör­neği kabul edip, bü­tünü ile O (s.a.v.)’na it­tiba eden hu­lefa-i ra­şi­din, sa­ha­bî­ler, ta­bi­în­ler ve tebe-i ta­bi­în­ler üze­rine olsun.

Biz­ler de Allah Teâlâ’dan; in­san­lığa, insan öl­çüsü ola­rak gön­der­diği Ha­bi­bine tâbi olup, insan-ı kâmil ol­mayı cüm­le­mize nasip et­me­sini ta­zarru ve niyâz ede­riz.

Ka­yıt­lara alın­mış ki­tap­larda bil­hassa ta­sav­vuf ko­nu­sunda kâmil in­san­dan bah­se­dil­mişse de in­sa­nın nasıl kâmil ola­cağı ek­se­ri­yetle araş­tı­rıl­ma­dan, kâmil insan ismi bir­çok kişi için kul­la­nıl­mış­tır.

Bil­me­li­yiz ki bir insan, Sün­net-i Se­niyye’yi ne kadar ha­ya­tına uy­gu­la­mışsa in­san­lı­ğın ke­mâ­lâ­tın­dan o kadar his­se­len­miş­tir. Bir insan Sün­net-i Se­niyye’yi ta­mamı ile ha­ya­tına uy­gu­la­mış, di­ğeri de sün­ne­tin bi­ri­sini dahi ha­ya­tına uy­gu­la­ma­mışsa, in­san­lık­taki farkı, di­ğeri ile kendi ara­sında izah ede­ce­ği­miz­den çok daha büyük bir fark­tır. İn­san­lık­taki ke­mâ­lâ­tı­mız, sün­net-i se­niy­yeye bağlı ol­du­ğun­dan do­layı Allah Teâlâ “Mu­hak­kak sizin için Ra­sû­lul­lah’ın ha­ya­tında en güzel ör­nek­leri bu­lur­su­nuz.” bu­yur­muş­tur. Bun­lar da insan ol­ma­nın örnek ve öl­çü­le­ri­dir­ler.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v.)’a tabi ol­ma­dan, in­san­lıkta ke­mâ­lât ola­ca­ğını bir an bile dü­şün­mek çok büyük yan­lış ol­duğu gibi bu durum, in­san­lı­ğın bir­lik be­ra­ber­li­ğine de mâ­ni­dir.

Geçen sa­yı­daki ya­zı­mızda be­lirt­ti­ği­miz üzere ta­sav­vuf adı ile isim­len­miş olan ve in­san­lı­ğın ke­mâ­lâ­tı­nın buna bağlı ol­du­ğu­nun is­pa­tına dair bazı hu­sus­lar kay­de­dil­mişse de on­lara da ih­ti­yaç his­set­me­den, Allah Zül­ce­lâl’in gön­der­miş ol­duğu Âyet-i Ce­lî­le­leri araş­tı­rıp öğ­ren­meyi va­zife bil­me­li­yiz. Çünkü in­san­lar, bazı ya­zı­ları, in­san­lara mal et­tik­leri için bir­bir­le­rini ve ya­zı­la­rını kü­çüm­se­ye­bi­lir­ler. Ancak Kur’an-ı Kerim’de Cenâb-ı Hak bir Âyeti ile bu ha­ki­kati bütün kâ­i­nata ilan etmek üzere “Ey Ha­bi­bim sen en güzel, en büyük ahlâk üze­rin­de­sin.” ayeti ile hem ih­ti­laf­ları kal­dır­mış hem de bütün var­lığı sus­tur­muş­tur.

Ta­sav­vu­fun baş­lan­gıç ta­ri­hini geçen sa­yı­daki ya­zı­mız­dan tek­rar oku­ya­rak, Ehl-i Ta­sav­vuf’un Ra­sû­lul­lah’a bü­tünü ile aynı yönde tâbi ol­duk­la­rını ve son ta­rihe kadar da aynen bu şe­kilde devam ede­ce­ğini öğ­re­ne­bi­lir­si­niz.

Bir sün­net­ten ay­rı­lınca in­san­lık­tan eksik ka­la­cak­la­rını ger­çek­ten bilen, in­san­lığa örnek ola­rak ya­şa­yan­la­rın temel şart­la­rı­nın hiç­bi­ri­si­nin di­ğe­rin­den ayrı ol­ma­dı­ğını ve sün­net ha­ya­tın­dan ay­rı­lınca kâmil insan olu­na­ma­ya­ca­ğını temel kay­nak­lar­dan oku­ya­bi­lir­si­niz.

Ehl-i Ta­sav­vuf’un insan-ı kâmil ol­ma­nın temel şart­la­rı­nın on tane ol­du­ğunu tes­pit et­tik­le­rini ve bütün Ehl-i Ta­sav­vuf’un bu hu­susta it­ti­fakta ol­duk­la­rını da araş­tı­rınca gö­rür­sü­nüz:

• Şeytanı düşman bilip, şeytandan kendilerini muhafazaya devam etmek. Şeytan hiçbir an aldatmasından gâfil olmadığından kâmil insan olmak için de her an kendini muhafazaya devam etmeyi tavsiye etmişlerdir. Bir an da olsa şeytanın iğvasına düşen insanın çok büyük bir helâk içinde olduğunu ispat etmek için Âdem babamızla Havva annemizin bir anki gafletinin sonuçlarını düşünmeyi tavsiye etmişlerdir.
• Her yapacağı işi âyet ve hadis-i şeriflerin ışığında yapmayı tavsiye etmişler ve Sünnet-i Seniyye’yi terk etmenin zararının ne kadar büyük olduğunu bildirmek için Uhud Savaşında Rasûlullah’ın tavsiyesini terk etmiş olan nöbetçilerin kendilerine, sahabilere ve Rasûl-i Ekrem (s.a.v) Efendimize verdikleri büyük zararı örnek göstermişlerdir. Sünnet-i Seniyye’den fertlerin uzak kalışı ile Rasûl-i Ekrem Efendimizin müptelâ olduğu mihnet ve meşakkati unutmamayı tavsiye etmişlerdir.
• Ölüme her zaman hazır bulunmayı tavsiye etmişler ve Rasûl-i Ekrem Efendimiz’in “Ecelinizi iki kaşınız arasında yazınız, sağa bakarken ölümü, sola bakarken de ölümü hatırlayınız ve arkasından lezzetleri kesen ölümü unutmayınız.” Hadis-i Şerif’i gereğince, ölümü düşünmenin güzün ağaçların yapraklarının dökülmesi gibi günahlarının dökülmesine vesile olduğunu tavsiye edip bütün talebelerini ve insanlığı uyarmışlardır.
• En çok Allah ve Rasûlü’nü sevmek. Bunun imanın sıhhat şartlarından biri olduğunu ifade ederek “Allah ve Rasûlü’nün sevdiklerini Allah için seviniz Allah ve Rasûlü’nün sevmediklerini Allah için sevmeyiniz”. buyurmuşlardır.
• Allah’ın emri ile emretmeyi, nehyi ile nehyetmeyi ve bu vazifenin devamını tavsiye etmişlerdir. Rasûl-i Ekrem Efendimiz (s.a.v)’e bu hususta tam tâbi olup Allahın emri ve bütün Peygamberlerin sünneti olduğu için bir kişiye emri bil maruf ve nehyi anil münker yapacak olan insanın evvela kendi hayatı ile örnek olması gerektiğini bizzat yaşamışlar sonra başkalarına tavsiyede bulunmuşlardır.

Ya­şa­ma­dan baş­ka­la­rına ya­pı­lan emri bi’l-maruf ve nehyi ani’l-mün­ker ile in­sa­nın kur­tu­luşa ere­me­ye­ceği ve bu gö­revi ile Hakk’a ya­kın­lık ye­rine, Hak’tan uzak­la­şa­ca­ğını bil­dir­miş­ler­dir. Zaten ta­sav­vu­fun eği­tim mer­kez­leri olan ve tekke, der­gâh gibi isim­ler ve­ril­miş olan mü­es­se­se­ler, bunun için ku­rul­muş­tur. Bu­ra­larda ev­vela ki­şiye ya­şa­mayı öğ­re­tir­ler ve ya­şa­tır­lardı. Ondan sonra bu kim­se­ler baş­ka­la­rına teb­liğ için gön­de­ri­lirdi. Allah Zül­ce­lâl’in İsa aley­his­sa­lâtü ve ne­biy­yina Haz­ret­le­rine tav­si­ye­leri ara­sında şu da var­dır: “Ya İsa ev­vela ken­dine vâz-ü na­si­hat et sonra baş­ka­la­rına. Ken­dine vâz-ü na­si­hat et­me­den baş­ka­la­rına na­si­hat eder­ken ben­den utan­maz mı­sı­nız?” (Yani iyi ise sen neden yap­mı­yor­sun, kötü ise sen neden terk et­mi­yor­sun mâ­nâ­sında.)

6- Ehl-i Ta­sav­vuf’un ta­le­be­le­rine yine tav­si­ye­le­ri­nin ba­şında;

Sü­kû­tu­nuz, fikir olsun. Yani bir şey dü­şün­mem ge­re­ki­yor ama dü­şün­meye ne­re­den baş­la­ya­yım dü­şün­cesi içi­nizde bir ağaç fi­danı gibi yer­leş­sin de o doğru dü­şünce ağa­cı­nın dal­la­rında fikir mey­ve­le­rini ye­tiş­ti­rip o mey­ve­ler­den fay­da­la­nıp dünya ve âhi­ret sa­a­de­tine ere­si­niz.

Ba­kı­şı­nız, ibret olsun. Dış gö­rü­nüşte şu dün­ya­mı­zın olay­la­rını ser­gi­le­yip Âdem ba­ba­dan beri var­lı­ğın hayat sa­tır­la­rında kay­de­dil­miş olan uya­rıcı, ibret ve­rici hal­leri dü­şü­nün de siz de ha­ya­tı­nızı pe­ri­şan ola­rak devam et­ti­re­rek yü­zü­nüz kara, zelil, hor, hakir ola­rak Allah’ın hu­zu­runa git­mek­ten sa­kı­nı­nız.

Ko­nuş­ma­nız ise hik­met olsun. Hik­met kı­saca Allah Zül­ce­lâl’in ya­sak­la­dığı bir şeyin kar­şı­sında in­san­lı­ğın uğ­ra­dığı ve uğ­ra­ya­cağı büyük fe­la­ket­leri an­la­yıp an­lat­mak­ta­dır. Kı­sa­cası şey­ta­nın Al­la­hın bir em­rine im­ti­sâl et­me­me­si­nin kar­şı­lı­ğın­daki za­ra­rın bü­yük­lü­ğü­nün ne ol­du­ğunu dü­şü­nün de ya­sa­ğın hik­me­tini an­la­yın ve an­la­tın.

İlahi emrin kar­şı­lı­ğın­daki hik­met­leri de dü­şü­nün, an­la­yın ve an­la­tın.

Ha­ya­tı­nın bü­tü­nünü is­yan­larla ge­çi­ren bir in­sa­nın son anında “Allah’a ve Ra­sûlü’ne iman edin” em­rine im­ti­sâl edip, ima­nı­nın kar­şı­lı­ğın­daki ni­met­le­rin hik­met­le­rini de ha­tır­la­yın.

• Kalbinizi muhafaza ediniz. Çünkü iman mevki, merkezi kalptir. Kalbinizi muhafaza ederseniz aklınız, kalbinizin sultanı olur. Ama kalbinizi Allah ve Rasûlü’nden başkalarının sevgisi ile doldurursanız o vakitte nefsiniz, kalbinize muhabbeti ile sızar ve sizi aldatır. Çünkü bir hâneye, hâne sahibi çok sevdiği bir hanımı hizmetçi alınca onu sevdiği için gâfil olur. Hânenin eşyasını her şeyini alıp götürdüğü gibi, nefis sevgisi de insanı aldatır, kalbinizi harap eder. Kalbimizin muhafazasına bütün dikkatimizle devam ederek inkâr edilmesi lüzumlu olan her şeye hayır demek gerekir. Kelime-i tevhidin evvelindeki Lâ gibi. Yani inkâr edilmesi Allah tarafından lüzumlu kılınmış olan her şeye hayır demek. İnkârından Allah Teâlâ’nın yasakladığı her şeye de evet demeye devam edip, bunlardan hiçbirisinin yerini asla değiştirmemeye gayret etmek gerekir.
• Allah gafûrdur, rahîmdir, kerîmdir diyerek yalnız bu esmâları düşünüp de Allah’ın Kahır sıfatlarını unutarak Allah’ın kahrından emin olmayınız. Çünkü Allah’ın azabından, mekrinden emin olanların fâsıklar ve hüsrana uğrayanlar olduğunu Allah Zülcelâl Kitâb-ı İlâhîsinde bildirmiştir.
• Allah Teâlâ’nın rahmetinden de ümit kesmeyiniz. Bir kanadınız ümit kanadı, bir kanadınız da Allah’a karşı saygı kanadınız olsun. Bu iki kanadınız ile çırpınarak Allah Teâlânın “Gel ey kulum.” davetine kavuşuncaya kadar yolunuza devam ediniz. İlminizle mağrur olmayın, amelinizle de ucuplanmayınız.
• Dünya hususunda Allah’ın size verdikleri ile sevinmeyiniz. Kendinize bir makam, mevki, servet kapıları açılınca sevinmeyiniz. Çünkü Allah verir imtihan eder, alır imtihan eder. Veren de, alan da Allah’tır. Alınca kişinin Allah’a saygısının daha çok artması gerekir. Bayezid-i Bistamî Hazretlerinin; küçük yaşlarda (beş yaşlarında) medreseden geldiğinde annesinin O’na sofrada çeşitli yemekler hazırladığını görünce; “Yarabbi bu nimetlerinle beni imtihan mı ediyorsun?” diye ağladığı, ne zaman ki evine gelip te başka bir şey olmaması sebebiyle annesini sofrada kuru ekmek hazırlamış bulunca “Ey Rabbim; Rasûlullah (s.a.v)’ın sofrası gibi bir sofraya oturmayı bana nasip ettin.” diyerek şükrettiği rivayet edilmiştir.

As­lında bu on temel esas “Ey Ha­bi­bim şüp­he­siz­lik ara­dan kal­kın­caya kadar Rab­bi­nize kul­luk gö­re­vinde devam edin.” (Hicr 15/99) aye­tinde top­lan­mış­tır.

Ehl-i Ta­sav­vuf bu on temel me­se­leyi taf­si­lat­ları ile öğ­ren­meyi tav­siye et­miş­ler­dir. Bun­lar kul­luk ve ta­sav­vu­fun temel on şartı diye ka­yıt­lara alın­mış­tır. Her ne kadar Hak ta­ri­kat­larda ya­zı­lış şe­kil­leri, ifa­de­leri ayrı gö­rü­lü­yorsa da mak­sat­ları bir ve ay­nı­dır. Bun­lar, sün­net ha­ya­tı­nın temel şart­la­rı­dır. Ta­ri­kat ve ta­sav­vu­fun da temel on şartı ola­rak ya­şan­mış ve ya­şan­ması tav­siye edil­miş­tir. Allah Zül­ce­lâl biz­lere de bu on şar­tın içinde ya­şama im­kân­la­rını nasip ve mü­yes­ser bu­yur­sun da hem sa­lih­lere ve hu­lefa-i ra­şi­dîne hem de sa­hâ­bî­lere ve Ra­sûlü (s.a.v)’ne it­tiba ede­rek, cen­net âle­minde on­lara komşu ol­mayı Allah’tan ta­zarru ve niyâz ede­rek, in­san­lı­ğın ke­mâ­lâ­tı­nın bu ifa­de­le­rin içinde ol­du­ğunu dü­şü­ne­rek yola devam et­meyi biz­lere nasip bu­yur­sun.

Kışın yap­rağı dö­kü­len ve mü­na­fık­lara ben­ze­ti­len ağaç­lar gibi değil de yazın da kışın da yap­rağı dö­kül­me­yen ve mü’min­lere ben­ze­ti­len ağaç­lar gibi olup, dâ­reynde Allah’ın se­lâ­mıyla se­lâm­lan­mayı arı­yor­sak, buna ka­vuş­mak için Rasûl-i Ekrem Efen­di­mi­zin Sün­net-i Se­niy­ye­sini hakkı ile ya­şa­ma­lı­yız.

Allah Teâlâ sün­net ha­ya­tını ya­şa­mayı he­pi­mize ihsân ve nasip etsin.

Selâm, in­san­lı­ğın ke­mâ­lâ­tına ka­vuş­mak için gay­ret eden­le­rin üze­rine olsun.