Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Kanaat Bakkaliyesi

70. Sayı · 2022/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

I.

Açgözlülükten sakın; çünkü açgözlülük peşin bir fakirliktir.

Hadis-i Şerif

Dünya bütün insanlığın ihtiyaçlarını karşılayabilir;

ama açgözlülüğünü (oburluğunu) asla.

Gandhi

Her­kes, far­kında ol­ma­dan, ço­cuk­luk yıl­la­rın­dan beri ya­şa­dığı olay­ları, tü­ket­tiği me­kân­ları ve ta­nı­dığı in­san­ları “beyin çatı katı1”nda bi­rik­ti­rir. Yıl­lar sonra ya­şa­dı­ğı­mız bazı olay­lar bu bi­rik­tir­dik­le­ri­miz­den ba­zı­la­rını gün ışı­ğına çı­ka­rır. Gün ışı­ğına çıkan bazen bir mekân, bazen bir olay, bazen bir insan, bazen de hep­sin­den bi­ra­zı­dır. Yıl­lar sonra fark edi­yo­rum ki, her insan gibi ben de ço­cuk­lu­ğumda ya­şa­dı­ğım bazı olay­ları, bu­lun­du­ğum bazı me­kân­ları ve ta­nı­dı­ğım bazı in­san­ları beyin çatı ka­tımda bi­rik­tir­mi­şim. Bi­rik­tir­di­ğim in­san­lar­dan bi­risi de Mak­sut Dayı, me­kânı ise Ka­naat Bak­ka­li­yesi idi. Ka­ra­de­niz’in bir il­çe­sinde geçen ço­cuk­lu­ğum, köy, okul ve ba­ba­mın iş­yeri ara­sın­daki üç­gende geçip gitti. Çay ha­sa­dında ai­leme yar­dım ve okul ha­ya­tım dı­şında, arta kalan za­ma­nımı ba­ba­mın dük­kâ­nında ge­çi­rir­dim. Ne­dense yıl­lar sonra dük­kâ­nı­mı­zın kar­şı­sın­daki bak­kal ve bak­ka­lın sa­hibi olan Mak­sut Dayı dü­şünce dün­yamda gün ışı­ğına çıktı. Demek ki bu­gün­lerde ya­şa­dı­ğım bazı olay­lar, beni o gün­lere, o me­kâna ve o ki­şiye ta­şıdı. Ya da ya­şa­dık­la­rım o yıl­ları, o ki­şiyi ve o me­kânı gü­nü­müze ta­şıdı. Mak­sut Dayı, Ka­naat Bak­ka­li­yesi’ni 1961 yı­lında açmış, 1981 yı­lında ise ka­pat­mıştı. Söz ko­nusu bu iki tarih Tür­kiye’nin planlı ve ser­best pi­yasa eko­no­mi­sine geçiş yap­tığı yıl­lara denk ge­li­yordu. Bu ta­rih­lerde Tür­kiye sos­yal, si­ya­sal, eko­no­mik ve top­lum­sal alan­larda farklı zih­ni­yet de­ği­şim­leri ya­şı­yor, Ka­naat Bak­ka­li­yesi de bu de­ği­şim­ler­den pa­yına dü­şeni alı­yordu.

Ka­naat Bak­ka­li­yesi’nin ve Mak­sut Dayı’nın zih­nimde yer et­mesi ise 1970’li yıl­la­rın başı ile sonu ara­sın­daki zaman di­li­min­deydi. Bizi ha­yata alış­tır­mak, ya­ra­maz­lık­la­rı­mızı ör­se­le­mek, so­rum­lu­luk sa­hibi kıl­mak, göz önünde bu­lun­ma­mızı sağ­la­mak gibi dür­tü­lerle, babam bizi her zaman dük­kâ­nında gör­mek is­terdi. Biz de hem ona yar­dım eder­dik hem de bazen simit sat­mak, ayak­kabı bo­ya­mak gibi işler ya­pa­rak harç­lı­ğı­mızı çı­ka­rır­dık. Do­la­yı­sıyla, bu sü­reçte çok küçük olan il­çe­mizde Mak­sut Dayı da ol­mazsa ol­maz­la­rı­mız­dandı. Mak­sut Dayı aynı za­manda ba­ba­mın da esnaf ar­ka­da­şıydı. Dük­kâ­nı­nın ismi Ka­naat Bak­ka­li­yesi idi. Eski bir bi­na­nın gi­ri­şinde, ilçe hal­kına gün­lük ih­ti­yaç­lar için çok sı­ra­dan şey­ler satan bir bak­kal ko­nu­mun­daydı. Mak­sut Dayı içi dı­şına yan­sı­yan, ses­siz ve sakin bir ki­şi­likti. Uzun beyaz sa­kal­ları, nurlu yüzü, bol ke­simli pan­to­lonu ve sakin ta­vır­ları hala gö­zü­mün önün­den git­me­mek­te­dir. Zaten dük­kâ­nı­nın ismi Ka­naat Bak­ka­li­yesi olan bir ki­şi­likte, dük­kâ­nın is­mine ay­kırı başka özel­lik­ler bu­lun­ması o ki­şi­nin ya­ra­tı­lı­şına ay­kırı olurdu. Hırs, tamah, re­ka­bet, aç­göz­lü­lük onun dük­kâ­nına uğ­ra­yan ve onun ki­şi­li­ğinde yer eden özel­lik­ler­den de­ğildi. Müş­te­risi olsa da ol­masa da mal sa­tışı yapsa da yap­masa da dük­kâ­nını her sabah na­ma­zın­dan sonra “be­re­ket” düs­turu ile açan, mal sa­tışı ya­nında, müş­te­ri­le­rine ta­şı­dığı inancı da es­naf­lığı ile sunan der­viş ruhlu bi­riydi. Her gün ilk müş­te­ri­sine “sif­tah sen­den be­re­ket Allah’tan (cc.)” inan­cıyla yak­la­şan, bir me­de­ni­ye­tin ina­nan ve inan­dığı gibi ya­şa­yan mü­ba­rek bir fer­diydi. 24 Ocak 1980 eko­no­mik ka­rar­la­rın­dan sonra Tür­kiye’de ya­şa­nan de­ği­şim yani dük­kân­dan sü­per­mar­kete, sü­per­mar­ket­ten AVM’ye dö­nü­şüm, sanki bir me­de­ni­yet de­ği­şi­mi­nin ilk ha­ber­cisi; bu ta­rih­ten sonra ya­şan­maya baş­la­nan­lar ise bu me­de­ni­yet de­ği­şi­mi­nin ilk san­cı­ları gi­biydi. 1960 dar­be­sin­den sonra (1961) fa­a­li­yete açı­lan Ka­naat Bak­ka­li­yesi de bu de­ği­şim­den pa­yına dü­şeni ala­cak, 1980 dar­be­sin­den sonra (1981) bak­ka­lın ke­penk­leri bir daha açıl­ma­mak üzere aşağı in­di­ri­le­cekti.

II.

Ka­na­at­ten güzel zühd, aç­göz­lü­lük­ten şid­detli yok­sul­luk yok­tur.

En­vâru’l-Âşı­kîn

Yok­sul­luk bir uy­gar­lık ica­dı­dır.

J. Zer­zan

Eği­tim sü­reci, her­ke­sin ha­ya­tında ger­çek­leş­mesi ge­re­ken önemli bir aşa­ma­dır. 1970’li yıl­la­rın başı ile 1980 yılı ara­sında, il­ko­kul ve or­ta­o­kul eği­ti­mimi il­çemde ta­mam­la­dım. Son­ra­sında, lise eği­ti­mim için ile gidip gel­meye baş­la­dım (1980-1983). Böy­lece or­ta­o­kul­dan li­seye, il­çe­den de ile terfi etmiş oldum. Ti­ca­ret mes­lek li­se­sinde oku­mam, belki de üni­ver­site ha­ya­tı­mın be­lir­len­me­sinde önemli bir role sa­hip­tir. Artık yaşam ala­nım ilçe sı­nır­ları ile sı­nırlı de­ğildi, ile taş­mıştı. Fakat bu ala­nın da bana yet­me­ye­ce­ğini bil­di­ğim­den, üni­ver­site eği­ti­mim için her­hangi bir bü­yük­şehre git­mek ol­mazsa ol­ma­zım oldu. Ve 1985 yı­lında, Rab­bi­min izni ile üni­ver­site giriş sı­na­vını ka­za­na­rak, üni­ver­site eği­ti­mime devam etmek için bir bü­yük­şehre git­mek nasip oldu. Rab­bi­min bana bir diğer na­sibi, mezun ol­du­ğum ti­ca­ret li­se­si­nin de­vamı ola­rak kabul et­ti­ğim ik­ti­sat bö­lü­münü ka­zan­mam oldu. Köy­den il­çeye, il­çe­den şehre ve sonra da bü­yük­şehre göç, her an­lamda benim için de büyük bir de­ği­şi­min ha­ber­ci­siydi. Tür­kiye, bir yan­dan 24 Ocak 1980 ka­rar­ları ile ser­best pi­yasa eko­no­mi­sine ge­çişi, diğer yan­dan ise 12 Eylül 1980 as­keri dar­besi ile sos­yal ve top­lum­sal de­ği­şimi ya­şar­ken, ben de bun­lara ila­ve­ten, bü­yük­şe­hirde üni­ver­site öğ­ren­cisi olmam ha­se­biyle, bazı de­ği­şim­ler ya­şa­dım. İk­ti­sat bö­lü­münde oku­mam, yeni bil­gi­ler öğ­ren­mem ya­nında, ha­ya­tımda bazı önemli kı­rıl­ma­lara da neden oldu. Bu kı­rıl­ma­la­rın iki­sini hala dün gibi ha­tır­la­mak­ta­yım. İk­ti­sa­dın on­larca ta­nımı ol­ma­sına rağ­men2 (Yi­yi­niz içi­niz; fakat israf et­me­yi­niz gibi), ne hik­metse, “Kıt kay­nak­lar ve son­suz ih­ti­yaç­lar ara­sında denge kur­maya ça­lı­şan sos­yal bir bi­lim­dir.” ta­nı­mı­nın mer­keze otur­tul­ması, ina­nan bir insan ola­rak beni faz­la­sıyla dü­şün­dürdü. Bu ta­nımı inanç dün­yamda her­hangi bir yere oturt­mam müm­kün de­ğildi. Hani her­kes rızkı ile do­ğu­yordu? Hani her­kese rızık vardı? Hiç kimse rız­kını elde et­me­den öl­me­ye­cekse kay­nak­la­rın kıt­lığı ne an­lama ge­li­yordu? Sonra, ik­ti­sat ta­nı­mında yer alan son­suz ih­ti­yaç­lar da ne demek olu­yordu? Ya da ömrü sonlu olan in­sa­nın ih­ti­yaç­ları nasıl olu­yordu da son­suz olu­yordu? “Allah di­le­di­ğine rızkı he­sap­sız verir.”3 ina­nı­şına, son­suz ih­ti­yaç­lar an­la­yı­şını ikame etmek nasıl müm­kün ola­caktı? Kı­saca, ik­ti­sat eği­ti­minde öğ­ren­di­ğim bu yeni bil­gi­ler, ya­şa­dı­ğım kı­rıl­ma­la­rın ana ne­de­nini oluş­tu­ru­yordu. Zira inan­cım ile ör­tüş­mü­yor­lardı. Bu kı­rıl­ma­lar belki de çok ar­zu­la­dı­ğım aka­de­mis­yen­liğe ge­çi­şimi -Rab­bi­min izni ile- te­tik­le­miş­tir. Bir diğer kı­rılma nok­tam ise, mezun ol­duk­tan sonra, bö­lü­mü­müzde asis­tan olan sınıf ar­ka­da­şımı zi­ya­rete git­ti­ğimde ger­çek­leşti. Ar­ka­da­şım beni ye­mek­ha­neye davet etti. O sı­rada ye­mek­ha­nede yemek ye­mekte olan ho­ca­la­rın çoğu ta­nı­dıktı. Bir yan­dan ye­me­ğimi yer­ken, diğer yan­dan da gayri ih­ti­yari bir şe­kilde, ye­me­ğini bi­ti­rip dı­şarı çıkan ho­ca­la­rı­mın tabl­dot­la­rına bak­tım. Gör­dük­le­rim kar­şı­sında adeta şok oldum. Çünkü ho­ca­la­rım ya bazı ye­mek­le­rine hiç do­kun­ma­mış ya da bazı ye­mek­le­rini hiç bi­tir­me­miş­lerdi. Bı­ra­kın yemek ta­ba­ğı­nın sün­net­len­me­sini, azını ye­dik­leri ve/veya hiç ye­me­dik­leri ye­mek­leri ma­a­le­sef çöpe dö­kü­yor­lardı. Bu du­rumu ne an­lam­lan­dı­ra­bil­dim ne de ka­bul­le­ne­bil­dim. Bir yanda ak­lımda bu ho­ca­la­rın bana öğ­ret­tiği “kıt kay­nak­lar, son­suz ih­ti­yaç­lar” kav­ramı, diğer yanda ise aynı ho­ca­la­rın gö­zü­mün önünde çöp ko­va­la­rına dök­tük­leri ye­mek­ler… Bir yer­lerde mu­hak­kak bir şey­ler yan­lış ol­ma­lıydı. Biz­lere kay­nak­la­rın kıt­lı­ğın­dan dem vuran ho­ca­la­rı­mız, bu kıt kay­nak­ları nasıl heba eder­lerdi, üs­te­lik yer­yü­zünde bu kadar aç insan var­ken. Ya an­lat­tık­la­rında ya da ya­şa­dık­la­rında bir ters­lik, yan­lış­lık vardı.

Yıl­lar yıl­ları ko­va­ladı… Li­sans, yük­sek li­sans ve dok­tora eği­timi der­ken, daha çok oku­dukça, kı­rılma ve sor­gu­la­ma­la­rım daha da arttı. Esa­sen çok daha önce Ti­ca­ret li­se­sinde okur­ken, coğ­rafya der­sinde ata­la­rı­mı­zın “Homo sa­pi­ens” ol­du­ğunu öğ­ren­di­ğimde ilk şoku ya­şa­mış­tım. İnan­cı­mın eşref-i mah­lû­kât4 yak­la­şımı bu öğ­re­ti­nin ne­re­sin­deydi! Do­la­yı­sıyla gerek lise ve ge­rekse üni­ver­site eği­ti­minde ya­şa­dık­la­rı­mın top­lamı, eği­tim ha­ya­tı­mı­zın inan­cı­mızla ör­tüş­me­yen bir seyir takip et­ti­ğiydi. İna­nıp ya­şa­maya gay­ret sarf et­ti­ği­miz de­ğer­ler, ma­a­le­sef kar­şı­mıza bir eği­tim mo­deli ola­rak çık­mı­yordu. Eği­tim sis­te­mi­mi­zin in­sa­nın ya­ra­tı­lışı ve ya­şa­yışı (İk­ti­sat) nok­ta­sında ye­ter­siz kal­ma­sı­nın ya­nında, bize su­nu­lan bil­gi­ler inan­cı­mızla da çe­li­şi­yordu. Gü­nü­müzde artık inan­cı­mızda ka­naat, ya­şa­yı­şı­mızda ise ik­ti­sat kav­ram­ları bir­bir­le­rini ta­mam­la­ma­dı­ğın­dan, hatta bir­bir­le­ri­nin tam aksi kav­ram­lar ol­duk­la­rın­dan, ma­a­le­sef men­zi­li­mizi şa­şır­mış du­rum­da­yız. Oysa me­de­ni­yet­ler her şey­den önce kav­ram­larla ku­ru­lur. Her me­de­ni­ye­tin üret­tiği kav­ram­lar, o me­de­ni­ye­tin te­mel­le­rini oluş­tu­rur. Kav­ram­ları ya­şa­ma­yan me­de­ni­yet­le­rin ken­disi de ya­şa­ya­maz. Çünkü li­sa­nı­mı­zın sı­nırı, dün­ya­mı­zın da sı­nı­rı­dır.5 Di­li­miz kim­li­ği­miz­dir. Yani dün­ya­mız ve sı­nır­la­rı­mız kul­lan­dı­ğı­mız kav­ram­la­rı­mız ka­dar­dır. Do­la­yı­sıyla in­sa­noğlu başka bir me­de­ni­ye­tin kav­ram­la­rını ya­şar­ken, o kav­ram­larla inan­cı­nın ge­rek­le­rini ye­rine ge­tir­mesi ve yeni bir me­de­ni­yet inşa et­mesi müm­kün de­ğil­dir.

Ön­ce­likle in­sa­nın beş duyu or­ga­nına hitap eden, sa­dece maddî un­sur­ları önem­se­yen bir zih­ni­yet olan ka­pi­ta­lizm6 ile mo­dern tıb­bın ta­nım­la­dığı duyu or­gan­ları ya­nında, duyu or­gan­la­rı­nın öte­sine de hitap eden inan­cı­mızı ka­rış­tır­ma­ma­mız ge­re­ki­yor. Çünkü her iki an­la­yışı aynı man­tıkla ya­şa­mak ve her iki dün­yaya aynı pen­ce­re­den bak­mak müm­kün de­ğil­dir. Gü­nü­müzde zih­ni­ye­ti­mi­zin ma­ri­feti, ar­zu­ları (want) kam­çı­la­yıp on­ları in­san­lar için birer ih­ti­yaç (need) ha­line dö­nüş­tür­mek yani “is­tek­le­ri­mizi ih­ti­yaç ha­line ge­tir­mek”tir. Çünkü sa­na­yi­nin mo­toru yapay ih­ti­yaç­lar­dır7. Belki de ik­ti­sat bi­limi, sa­na­yi­nin de­vam­lı­lığı için var olup is­tek­ler bu min­valde ih­ti­yaç­lara dö­nüş­tü­rül­mek­te­dir. Böy­lece in­san­lık sa­dece be­den­sel zevk­le­rin tat­mini için uğ­ra­şan, bun­la­rın ço­ğunu da kar­şı­la­ya­ma­dığı için (gö­rece) yok­sul kalan bir sü­rüye dö­nüş­mek­te­dir. Yani zo­runlu ih­ti­yaç­ları ile ye­tin­me­yen ve yapay ih­ti­yaç­la­rını da zo­runlu ih­ti­yaç­lar gibi kar­şı­la­mak is­te­yen in­san­lar için, el­bette ih­ti­yaç­lar son­suz ola­cak­tır; sis­te­min de­vamı için ol­ma­lı­dır da. Bu yak­la­şımla son­suz­luk ma­hal­le­sinde ka­naat eh­li­nin ya­şa­ması ve bu ma­hal­lede yer bul­ması müm­kün de­ğil­dir. İsraf ve cim­ri­li­ğin orta yolu ola­rak da ta­nım­la­nan ik­ti­sat8 gü­nü­müzde son­suz ih­ti­yaç­lar çer­çe­ve­sinde “aç­göz­lü­lük”ün bi­li­mine dö­nü­şe­rek “bir din9”10 ha­line gel­miş, ka­naat (tok­göz­lü­lük) kav­ramı mü­ze­le­rin tozlu raf­la­rına kal­dı­rıl­mış­tır. Aç­göz­lü­lük kav­ra­mını kıt­lıkla ta­mam­la­dı­ğı­mızda bütün sa­vaş­lara ik­ti­sadî zemin ha­zır­lar, bu sa­vaş­lara hak­lı­lık pa­yesi verir, so­nuçta ik­ti­sat bi­li­mini bir meş­ru­laş­tırma ara­cına dö­nüş­tü­rü­rüz. Oysa ka­naat, yani tok­luk, yani bol­luk, yani re­ka­be­tin, hır­sın, ta­ma­hın, aç­göz­lü­lü­ğün ol­ma­dığı bir dünya, sa­vaş­ları or­ta­dan kal­dı­ra­bi­le­ceği gibi, bu­ra­dan bes­le­nen kü­re­sel ak­tör­le­rin hâ­ki­mi­ye­tine de son ve­re­cek­tir. Artık ana akım ik­ti­sa­dın dı­şında yeni bir dünya ile bir­likte yeni bir ik­ti­sat ara­yışı (an­la­yışı) da müm­kün ola­cak­tır.

Söz ola kese sa­vaşı, söz ola bi­tire başı

Söz ola ağulu aşı, bal ile yağ ede bir söz. (Yunus Emre)

Yani öyle söz­ler (kav­ram­lar) var ki (aç­göz­lü­lük gibi) in­san­ları bir­bi­rine dü­şü­rür; kav­ga­lara, sa­vaş­lara neden olur. Öyle söz­ler de (kav­ram­lar) var­dır ki (ka­naat gibi) sa­vaş­ları sona er­di­rir, ba­rışa ve­sile olur.

Adeta pi­ya­sa­lara ta­pınma ça­ğında ya­şı­yo­ruz.11 Ve ma­a­le­sef gü­nü­müzde kıt­lık pa­ra­dig­ması ile ya­şa­maya mah­kû­muz. Yani Allah (cc.) bize ne kadar nimet bah­şe­derse etsin, gö­zü­müz doy­ma­mak­ta­dır. Kur­sak­lar dol­dur­ma­nın dersi12 ola­rak da ta­nım­la­nan ik­ti­sat bi­limi işte bu doy­maz­lı­ğın ve bazı meş­ru­laş­tır­ma­la­rın bi­lim­sel bir aracı ha­line dö­nüş­tü­rül­müş­tür. Geç­miş hiç­bir dö­nemde in­san­la­rın göz­le­ri­nin doy­ma­dığı zaten ayet ve ha­dis­ler­den bi­lin­mek­te­dir. Biz­ler bi­li­yor ve ina­nı­yo­ruz ki rızkı veren yal­nızca Allah’tır (cc.).13 Ayet­lerde yer­yü­zün­deki bütün can­lı­la­rın rız­kını ve­re­nin Allah (cc.) ol­du­ğu­nun14 vur­gulu bir şe­kilde an­la­tıl­ması ya­nında, Efen­di­miz (sav.) de şöyle bu­yur­mak­ta­dır: “İn­sa­noğ­lu­nun bir vadi (do­lusu) al­tını olsa, bir vadi daha ister. Onun ağ­zını (gö­zünü) ancak top­rak dol­du­rur (do­yu­rur).”15

İn­sa­noğ­lu­nun ta­bi­a­tında do­yum­suz­luk hissi bu­lun­du­ğun­dan, elde et­tiği ile ye­tin­meme, daha ço­ğunu is­teme duy­gusu onda bas­kın­dır.16 Bir vadi do­lusu al­tınla ye­tin­mez, bir o kadar daha ister. İki vadi do­lusu al­tını olsa, üçün­cüyü arzu eder. Bu bakış açısı, in­sa­noğ­lu­nun ken­dini fren­le­ye­cek bir ina­nış ve ya­şa­yışı ol­ma­dı­ğında, onun ne kadar aç­gözlü bi­ri­sine dö­nü­şe­ce­ğini or­taya koy­mak­ta­dır. İn­sa­noğ­lu­nun bu aç­göz­lü­lüğü “şey­tanî bir bilim”17 ola­rak da ta­nım­la­nan ik­ti­sat bi­li­mi­nin ya­kı­tını oluş­tur­mak­ta­dır.

Pey­gam­ber Efen­di­miz (sav.) in­sa­noğ­lu­nun bah­se­di­len do­yum­suz­lu­ğu­nun ger­çek se­be­bini şu şe­kilde ifade et­mek­te­dir: “İnsan ih­ti­yar­lasa bile, onun iki duy­gusu hep genç kalır: Bi­risi çok ka­zanma hırsı, öte­kisi ise çok ya­şama ar­zu­su­dur.”18 Aç­göz­lü­lük, do­la­yı­sıyla ik­ti­sat bi­limi ölüm ile son bu­la­ca­ğın­dan, ana akım ik­ti­sat bi­li­mi­nin de­vam­lı­lı­ğını sağ­la­yan “son­suz ih­ti­yaç­lar” söy­lemi, bu di­sip­li­nin ol­mazsa ol­mazı ha­line ge­le­cek­tir. Yani son­suz ha­yat­lar için son­suz ih­ti­yaç­lar. Ölüme ise hiç yer yok. Yani hiç öl­me­ye­cek­miş gibi ya­şa­mak ey­lemi. Bu yaşam tarzı “yarın öle­cek­miş gibi” ya­şa­yan­la­rın ne ik­ti­sadî an­la­yışı ne ik­ti­sadî ina­nışı ne de ik­ti­sat bi­limi ola­maz.

Bir Müs­lü­ma­nın çok daha fazla ka­zanç elde et­mesi el­bette ki çok daha fazla hayır ve ha­se­nat yap­ması, zekât ve sa­daka ver­mesi, kı­sa­cası bu ka­zanç­ları Allah (cc.) yo­lunda har­ca­ması de­mek­tir. Ama bu­ra­daki asıl teh­like, bu in­san­la­rın ka­zan­dıkça gözü doy­ma­yan, ahi­ret yur­dunu unu­tan, dünya sev­gi­sine ram olan aç­gözlü in­san­lara dö­nüş­me­si­dir. O zaman, ma­demki top­rak­tan gel­dik top­rağa dö­ne­ce­ğiz, bu insan ti­pi­nin de gö­zünü ancak top­rak do­yu­ra­cak­tır. Oysa Fe­rî­düd­dîn Attar’ın (ö. 618/1221) söy­le­diği gibi “Ka­na­at­ten na­sibi ol­ma­yanı, dünya malı bile zen­gin ede­me­ye­cek­tir.” Peki gü­nü­mü­zün kü­re­sel ka­pi­ta­list dün­ya­sında ka­na­at­kâr olmak müm­kün müdür?19 Bir yanda ka­naat yani tok­göz­lü­lük, diğer yanda ise eko­no­mik bü­yü­me­nin20 mo­toru ha­line ge­ti­ri­len hırs, tamah, haz, re­ka­bet gibi kav­ram­larla ifade edi­len aç­göz­lü­lük. Ce­vabı, her in­sa­nın kendi yaşam tarzı ve kul­lan­dığı kav­ram­lar be­lir­le­ye­cek­tir. Çünkü kul­lan­dı­ğı­mız kav­ram­lar ka­de­ri­miz­dir.

III.

Kalp­le­ri­nizi çok yi­ye­rek öl­dür­me­yi­niz.

Çok su, ekin­leri öl­dür­düğü gibi, mu­hak­kak fazla yemek de kalbi öl­dü­rür.

Hadis-i Şerif

Do­ğada ne ih­ti­ya­cın­dan faz­la­sını yiyen ne de şiş­man bir hay­van var­dır.

Uy­gar­la­şan iş­ta­hıyla insan kar­nını da gö­zünü de do­yu­ra­maz hale geldi.

İs­mail Gez­gin21

Bir insan Allah’a (cc.) kul­luk va­zi­fe­sini ye­rine ge­tir­mek için ça­lı­şır, ça­lı­şır, ta ki cen­netle ara­sında bir ka­rış­lık me­safe kalır da kul Allah ka­tında hoş ol­ma­yan bir ke­lime ko­nu­şur ve o ana kadar ka­zan­dık­la­rı­nın hep­sini mah­ve­de­rek ce­hen­ne­min de­rin­lik­le­rine doğru yolcu olur. Bir diğer insan da dünya ha­ya­tında is­yan­kâr­lar­dan olup isyan üze­rine yaşar, ce­hen­nemle ara­sına bir ka­rış­lık me­safe kalır. Fakat Allah’ın (cc.) razı ola­cağı bir söz ko­nu­şur da ebedî cen­net­lik olur.22 Do­la­yı­sıyla bir in­sa­nın ha­yatı (cen­neti ve ce­hen­nemi) iki ke­lime ara­sında gidip ge­le­bi­lir.

Sı­nırlı bir zaman di­limi olan dünya ha­ya­tında ne eker­sek, sı­nır­sız bir zaman olan ahi­ret ha­ya­tında da onu bi­çe­ce­ğiz an­la­yışı ile, bizim de hem bu dün­yada ve hem de ahi­rette cen­net ve ce­hen­ne­mi­miz iki ke­lime ara­sında gidip ge­le­bi­lir: Ka­naat (tok göz­lü­lük) ve aç­göz­lü­lük.

Geç­miş­ten ge­le­ceğe her şey de­ği­şi­yor ve her­kes bu de­ği­şim­den pa­yına dü­şeni alı­yor: mev­sim­ler, in­san­lar, me­kân­lar… Yıl­lar önce ba­ba­mın dük­kâ­nı­nın kar­şı­sında yer alan ve benim de kim­li­ği­min oluş­ma­sında önemli bir role sahip olan Ka­naat Bak­ka­li­yesi’nin de içinde yer al­dığı bina, daha fazla ka­zanç (aç­göz­lü­lük) ar­zu­suyla, Ka­naat Bak­ka­li­yesi (tok göz­lü­lük) de al­tında ka­la­cak bir şe­kilde yı­kıldı. Ye­rine gü­nü­müz şart­la­rına uygun mo­dern bir bina inşa edildi: aç­göz­lü­lü­ğün ma­bedi. Mak­sut Dayı bu yı­kıma şahit ol­saydı ne dü­şü­nür ve iç dün­ya­sında neler ya­şardı acaba? Acaba o da yı­kın­tı­lar ara­sında kalır mıydı? Bu yı­kın­tı­lar ara­sında kal­ma­dan, dünya ha­ya­tında va­de­sini (ecel) dol­du­ra­rak Rab­bine ka­vu­şan Ka­naat Bak­ka­li­yesi sa­hibi Mak­sut Dayı’ya Rab­bim rah­met ey­le­sin, me­kânı cen­net olsun. Âmîn.

  1. Maria Konnikova, Sherlock Holmes Gibi Düşünmek, Çev: Zeynep Yeşiltuna, 8. Baskı, Domingo Yayıncılık, İstanbul 2015. ↩︎
  2. Kasvetli bir bilim (Marshall Sahlins, Taş Devri Ekonomisi, Çev: Taylan Doğa – Şirin Özgün, Bgts Yayınları, İstanbul 2010). ↩︎
  3. Nûr, 24/38. ↩︎
  4. Bk. İsrâ, 17/70; Tîn, 95/4. ↩︎
  5. Wittengenstein. ↩︎
  6. Kapitalizm, sadece toplumsal ilişkilerde değil, aynı zaman da insan bilincinde de muazzam bir devrimdir. Açgözlülük ve kıskançlığı hem kurumsallaştırdı hem de akıl ve vicdanlarda meşrulaştırdı (Mustafa Özel, Roman Diliyle İktisat, 3. Baskı, Küre Yayınları, İstanbul 2018). ↩︎
  7. Huxley. ↩︎
  8. Bk. Furkân, 25/67. ↩︎
  9. “Ekonomi” bir davranış kategorisi olmak yerine, rasyonellik ve ihtiyatlılıktan çok, siyaset ve dinle aynı sınıfa dahil olan bir kültür kategorisine dönüşüyor (Marshall Sahlins, Taş Devri Ekonomisi). ↩︎
  10. Tomas Sedlacek, İyi, Kötü & Ekonomi, Çev: Alpogan Sabri Erdoğan, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2. Baskı, İstanbul 2018. ↩︎
  11. Worldwatch Enstitüsü, Dünyanın Durumu 2014 Sürdürülebilirlik İçin Yönetişim, Çev: Gülru Hotinli, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2014 ↩︎
  12. Rosa Luxemburg, iktisat Nedir?, Çev: Ahmet Çakmak – İzak Atiyas, Belge Yayınları, 2. Baskı, İstanbul 1992. ↩︎
  13. Bk. Zâriyât, 51/58. ↩︎
  14. Bk. Hûd, 11/6. ↩︎
  15. Buhârî, Müslim. ↩︎
  16. Bütün çağlarda insanlar tamahı, açgözlülüğü tanımışlardır; ama tamah ve açgözlülük başka hiçbir çağda bugün olduğu kadar, eşyaya yönelmiş ölçüsüz, taşkın, başka her türlü duyguyu gölgede bırakırcasına ciğer sökücü bir hırs halinde kendini açığa vurmamıştı (Muhammed Esed, Mekke’ye Giden Yol, Çev: Cahit Koytak, 7. Baskı, İnsan Yayınları, İstanbul 2018). ↩︎
  17. Mustafa Özel, Romanperver İktisatçı, Küre Yayınları, İstanbul 2019. ↩︎
  18. Buhârî. ↩︎
  19. Günümüz toplumlarının çoğunda tüketicilik o kadar doğal geliyor ki başka türlü bir kültürel modeli hayal etmek dahi çok zor (Worldwatch Enstitüsü, Dünyanın Durumu 2014.) ↩︎
  20. Ekonomik büyüme ile ilgili meşguliyetimiz sıklıkla, insan hayatının ve yeryüzündeki tüm yaşamların iyileştirilmesiyle ilgili meseleler hususunda harekete geçmemize ket vuruyor (Worldwatch Enstitüsü, Dünyanın Durumu 2014.) ↩︎
  21. İsmail Gezgin, Uygarlaşan İştah, Redingot Kitap, İstanbul 2021. ↩︎
  22. Bkz. Buhari ve Müslim. ↩︎