Kur’an İstanbul’da Yazıldı

Şeyhu’l-Hat­tâ­tîn Hasan Çe­lebi ile…

Muhterem Hocam, sohbetimize doğup, yetiştiğiniz çevreden başlayalım isterseniz. Bizlere hayatınızın ilk döneminin geçtiği Erzurum’dan, köyünüzden bahseder misiniz?

Er­zu­rum’un Oltu Ka­zası, İnci Köyü’nde 1937 yı­lında doğ­mu­şum. Doğ­dum der­sem ken­dim şahit olmam lazım. O yüz­den doğ­mu­şum di­yo­rum. Cihan Harbi’nin ol­duğu gün­ler, ak­lı­mız ba­şı­mıza gel­diği gün­ler, uy­ku­dan uya­nıp da ak­lını ba­şına top­la­yan insan gibi, II. Cihan harbi ol­duğu 1942 yıl­la­rını ha­tır­lı­yo­rum.

Kur’an oku­ma­nın yasak ol­duğu yıl­lar. Köy­lerde “Tanrı ulu­dur” diye ezan okun­duğu za­man­lar o ta­rih­ler. Bir banka me­muru bile köyde ezan, as­lıyla okunsa buna mü­da­hale ederdi. Sa­lâ­hi­yeti yoktu hâl­buki. O günün in­sanı kim sa­lâ­hi­yetli kim değil, bun­ları bil­mi­yor, bilse ne ya­pa­cak. Çünkü gidip şi­kâ­yet et­ti­ler mi jan­darma gö­tü­rü­yor. Ondan sonra mah­keme, sorgu sual…

Bizim orda köy­lü­ler uya­nık dav­ra­nır­lardı. Bu­günkü gibi Arapça okur­lardı ezanı. Ama et­rafta da daima göz­leri ku­lak­ları açıktı. Jan­darma, tah­sil­dar… vs. gel­di­ğini du­yar­larsa Türkçe okur, yoksa Arapça okur­lardı. Na­maza kimse bir şey de­mi­yordu ama mü­ez­zin­likte kamet oku­nur­ken de “Tanrı ulu­dur” şek­linde Türkçe okut­tu­ru­yor­lardı. Bun­ları ya­şa­dık.

1943 se­nesi kış mev­si­minde yakın kö­yü­müzde bir ha­fız­lık ce­mi­yeti oldu. Hafız Şevki (Polat) Efendi vardı Allah rah­met ey­le­sin, ona ha­fız­lık ce­mi­yeti ya­pıldı. Ha­fız­lık ce­mi­yeti ba­yağı ke­yifli oldu. Bütün köy­ler­den ba­yağı gelen ol­muştu.

Buna müsaade ediliyor muydu peki?

Edil­mi­yordu da. Esas an­la­ta­ca­ğım nokta da o zaten. Kış mev­simi. Ka­za­dan kimse dı­şarı çı­ka­maz, nasıl olsa kimse ge­le­mez diye köy­lü­ler top­la­nıp ha­fız­lık ce­mi­yeti yap­mış­lardı. Biz­den de gi­den­ler oldu tabi. Onlar dö­nünce ço­cuk­la­rını top­la­dı­lar, ha­fız­lık yap­mak için bir araya ge­tir­di­ler. Yazın biraz daha iş­lerle meş­gul olu­nurdu, renç­ber­lik filan. Kışın ha­fız­lık ya­pı­yor­lar. Bun­la­rın da ha­fız­lık ce­mi­yeti 1945 se­ne­sinde ya­pıldı. O arada ben de baş­la­dım. Onlar ça­lı­şır­ken ben de ara­la­rında yar­dım eder­dim. Su­la­rını ve­rir­dim. Böyle haşır neşir ol­du­ğu­muzda Kur’an oku­mayı öğ­ren­dim. Köy­lü­le­rin pek çoğu Kur’an oku­mak­tan mah­rum. Öyle gün­ler ki; yok­sul­luk içinde ço­cuk­ları okut­mak için elifba cüzü dahi bu­lun­mu­yor. Nasıl öğ­re­ne­cek­lerdi in­san­lar. Me­sela ben ha­tır­lı­yo­rum ha­fız­lığa baş­la­ma­dan evvel, ilk dönem, ça­lı­şan­la­rın ya­nına gi­der­ken kışın köy oda­sında ço­cuk­lar top­la­nır. İmam efendi on­ları oku­turdu. En azın­dan sû­re­leri ez­ber­le­tirdi. Elinde cüz olan­lar varsa on­ları da ta­nıt­maya ça­lı­şırdı. On­la­rın içinde de grup­laş­ma­lar olurdu. Üç dört kişi onun cü­zün­den iki üç kişi di­ğe­rin­den be­ra­berce okur­lardı. Ba­zı­ları da vardı ki; oku­maya pek ka­bi­li­yeti yok, bir araya ge­tir­sen de ez­ber­le­ye­mez, harf­leri ta­nı­ya­maz. Onlar da namaz sû­re­le­rini ho­ca­nın önünde otu­rur ez­ber­den okur­lardı. El­le­rini tutar, tır­nak­la­rına bakar, o şe­kilde okur­lardı. Orda bir şey yaz­mı­yordu ama dik­kati da­ğıl­ma­sın diye böyle okur­lardı. Bu şe­kilde bir ge­le­nek vardı. Ta­le­beye ezber ve­ri­lirdi ama ne­re­den ez­ber­le­ye­cek. Evin­deki ki­şi­ler de bil­mi­yor. Bun­lar öyle bir dönem ya­şa­mış­lar ki, se­fer­ber­lik gör­müş­ler. O sı­kıntı içinde ne­re­den neyi öğ­re­ne­cek­ler. Bu sı­kın­tı­lar içinde El­ham­dü­lil­lâh İslâm bu­ra­larda ha­yatta kaldı. Bu­güne kadar hiç kim­se­nin bu sı­kın­tı­lar­dan dönüp de mür­ted ol­duğu veya İslâm dışı bir inanca mey­let­tiği vâki ol­ma­mış­tır.

Bu şart­lar al­tında biz ha­fız­lığa merak sal­dık. 1945’te ha­fız­lığa baş­la­mış oldum. Mus­ha­fım vardı benim el­ham­dü­lil­lah, ondan ez­ber­le­miş­tim. İlk baş­la­dı­ğım zaman babam al­mıştı. Zan­ne­der­sem Er­zu­rum’dan al­mıştı. O mus­ha­fın da iki yap­rağı yır­tık. Kop­ma­mış da ezil­miş. O, benim için çok önem­liydi. İs­tan­bul’a gel­dik­ten sonra babam annem ha­yat­tay­ken ben bunu ala­yım, gö­tü­re­yim di­ye­me­dim. On­la­rın oku­ya­cağı Mus­haf da yok. Şimdi hesap edin; 100 ha­neli köyde 10 tane Mus­haf ya bu­lu­nur, ya bu­lun­mazdı. Ya­nıma al­ma­dım, son­ra­ları da anne babam vefat et­tik­ten sonra nerde kaldı bil­mi­yo­rum. Bul­sam ha­tıra ola­rak sak­la­ya­ca­ğım.

Bazı iş­leri be­ra­ber yap­mak daha ko­lay­dır. Tek ba­şına yap­mak zor­dur. Yol­cu­luk me­sela öy­le­dir. Yol­cu­lukta ar­ka­da­şın varsa nasıl geç­ti­ğini an­la­maz­sın. Ha­fız­lık da öy­le­dir. Ar­ka­da­şın olursa kolay. Azı­cık re­ka­bet olur. Ta­le­bede umû­mi­yetle re­ka­bet çok büyük iş görür ama bil­hassa ha­fız­lıkta can­lı­dır. Onun dersi ben­den iyi olur, ben daha iyi ya­pa­yım gibi şey­ler tesir eder.

Ha­fız­lığı din­let­mem uzun sürdü benim. Dört se­neye ya­yıldı be­nimki. Se­bebi de arada iki sene bı­rak­mamdı. Beni sı­kış­tı­ran, bu işe mec­bur eden yoktu. Biraz da ih­ti­yaç var o za­man­lar. Rah­metli babam biraz koyun al­mıştı, on­la­rın ba­şında ço­ban­lık yap­mam ge­rekti. Ço­ban­lı­ğın ilk se­ne­sinde on altı say­faya çı­kart­tım. On bir say­fa­day­dım. Dört beş say­fayı dağ­larda, ba­yır­larda ez­ber­ler­dim, sa­bah­tan dersi ho­caya verir öyle gi­der­dim. Başka türlü köyde im­kânı yok. Sonra bir ara artık ta­ma­men ke­sildi. Bir sene kadar. Adeta uzak kal­dık Kur’an’dan.

Sonra bir kış günü idi. Yakın köy­ler­den biri gel­miş bizim köye. On sayfa oku­muş kö­yünde, geri ka­lanı ikmâl etsin diye ge­tir­miş­ler bizim köye. Hoca da benim dayım, Allah rah­met ey­le­sin, ben de ondan ça­lı­şı­yor­dum. Ona ge­tir­miş­ler ki okut­sun. Merak ettim, sor­dum, yakın köy­den fi­lan­ca­nın oğlu, ha­fız­lığa ça­lı­şı­yor­muş, yarım kal­mış, bi­tir­mek için gel­miş. On say­fayı bi­ti­re­cek. Benim ise üç say­fam kal­mış hala bi­ti­re­me­dim dedim kendi ken­dime. Er­tesi gün “Ben ko­yuna git­mi­yo­rum.” dedim. Babam hiç­bir şey de­medi, niye git­mi­yor­sun diye, hiç ses çı­kar­madı. Ben otur­dum, ez­ber­le­dim, ho­caya git­tim. Tabi ho­ca­nın di­ye­ceği bir şey yok. Du­rumu bi­li­yor. Ondan sonra bi­tir­dim. 1949 se­ne­siydi. 1950’de bitti. Ha­fız­lı­ğımı ta­mam­la­dım. Böy­lece bu şe­refli vasfı almış olduk.

1948 yı­lında kö­yü­müze okul ya­pıldı. Ama ben ha­fız­lığı ya­rı­la­dı­ğım için okula git­me­dim. O za­mana kadar okuma-yazma işini öğ­ren­miş­tim. Dayım köye ga­zete ge­ti­rirdi. Oku­duk­tan sonra on­ları odada du­vara ça­kardı. “On­lara baka baka bu ya­zıyı öğ­re­nir­si­niz, ilerde lazım olur.” derdi. Ken­disi mek­tep, med­rese gö­re­me­miş. Ya­kın­lar­daki köy­ler­deki ho­ca­e­fen­di­ler­den öğ­ren­miş, merak eder, sorar, öğ­re­nirdi. Ben o ga­ze­te­ler­den öğ­ren­di­ğim için de biraz, okuma bi­li­yo­ruz ya, bizi okula gön­der­me­di­ler.

Kö­yü­müz­deki öğ­ret­me­ni­mi­zin rad­yosu vardı. Biz Cuma günü sa­bah­ları öğ­ret­me­nin rad­yo­sun­dan Kur’an-ı Kerim din­ler­dik. O din­le­dik­le­ri­miz se­be­biyle ak­lı­mız İs­tan­bul’a ta­kıldı. O za­man­lar, iyi ha­tır­lı­yo­rum Bur­han Ars­la­noğlu vardı, onu din­ler­dik. Bu­rada bütün ha­fız­lar onu tak­lide ça­lı­şır­lardı. Ama tabi kolay değil, ses me­se­lesi, talim me­se­lesi. Tabi bun­lar bizim ak­lı­mıza yer­leş­miş. Akşam sabah rü­ya­la­rı­mıza gi­rerdi. 1954’e kadar zar zor da­yan­dık o ha­yal­lerle köyde. Sonra 1954’te bir şe­kilde İs­tan­bul’a Kur’an tah­sili için kalk­tık gel­dik.

Kur’an’ı daha iyi öğrenme niyetiyle çıktınız yani bu yolculuğa?

O ni­yetle çık­tık evet. Çıkış ni­ye­ti­miz o. Başka hiç­bir ni­ye­ti­mizi bil­mi­yo­rum. Gerçi hat sa­natı ile kendi ken­dime il­gi­le­ni­yo­rum ama ne ol­du­ğunu bil­mi­yo­rum. İş ister is­te­mez okuma ta­ra­fına doğru ka­yı­yor. Benim der­dim Kur’an oku­mak, tec­vi­dini bil­mek, talim gör­mek. On­ları biraz oku­yunca, bu sefer dedik ki; bu yal­nız ol­mu­yor. Arapça oku­nu­yor

Gel­dik İs­tan­bul’a. Üçbaş Med­re­sesi’ne yer­leş­tik, altı ay kadar orada kal­dık. Orayla o za­man­lar Gö­nenli Meh­med Efendi il­gi­le­ni­yor. Mer­hum ha­yatta iken ev­liya de­ni­lirdi. Her­kes böyle ba­kardı. Bugün bizim çağda (ki ben 73 ya­şın­da­yım), bu yaşa ulaş­mış, din ta­libi Ana­dolu’nun her­hangi bir ye­rin­den İs­tan­bul’a gel­miş kim varsa sorun, mut­laka onun kur­sa­ğında Gö­nenli Meh­med Efendi’nin ek­meği var­dır.

Ora­dan (Ba­cağı kesik) İs­mail Efendi’ye ta­lime gi­der­dik ak­şam­ları. O za­ma­nın kış­ları da çok yağ­mur ya­ğardı. Med­re­se­den çı­kar­dık, yayan Dül­ger­zade Camii’ne gider, tek­rar geri dö­ner­dik. 15 kuruş pa­ra­mız yok ki tram­vaya bi­ne­lim. O zaman böyle dol­muş, oto­büs yok; bir tram­vay var Edir­ne­kapı’ya kadar. Sır­tı­mızda doğru dü­rüst el­bise yok, aya­ğı­mızda ayak­ka­bı­lar kara las­tik. Ge­li­riz, sır­tı­mız yağ­mur­dan ıs­lan­mış. Şem­siye al­maya pa­ra­mız yok.

Bu yok­luk­ları çek­tik. Ya­ta­ğı­mız ıs­laktı. Gi­di­yo­ruz derse ge­li­yo­ruz. Yat­tı­ğı­mız yerde soba ka­lo­ri­fer yok. Yatak de­di­ğin zaten fab­ri­ka­larda do­ku­nan şey­le­rin tarak al­tın­daki las­tik­ten ya­pıl­mış yağlı bir şey.

O za­man­lar İs­tan­bul’da bu kadar zen­gin de yoktu. Olan­lar da hayır iş­le­rine ver­mek­ten adeta usan­mış desem yalan ol­mazdı. Dü­şü­nün ki Üs­kü­dar ta­ra­fında göze batan bir Top­baş­lar vardı. Onun dı­şında ta­nın­mış zen­gin yoktu. Bu kadar insan onun ba­şına acil ih­ti­yaçla gi­derse o ne yap­sın.

O gün­leri hep dü­şü­nü­rüm de, El­ham­dü­lil­lah, biz bir yi­ye­ce­ği­mizi temin eder­sek başka bir şey dü­şün­mez­dik.

Ye­me­ği­mizi pi­şi­rir­ken bir yağ bi­donu üze­rine talaş dol­du­rur, üze­rine ten­cere koyar, ye­me­ği­mizi pi­şi­rir­dik. Aşçı falan yok, kırk elli kişi nöbet usu­lüyle yemek pi­şi­rir­dik. Ta­laşı ta­kunya yapan hızar atöl­ye­le­rin­den ayda bir defa gider, çu­val­larla alır­dık. Ateş ola­rak onu gö­rü­rüz, onun dı­şında gör­me­yiz. O va­zi­yette bir altı ay ge­çir­dik. Bu işin sa­dece ha­fız­lıkla tamam ol­ma­dı­ğını fark ettim. O sı­ra­lar İs­ma­i­lağa Camii’nin et­ra­fın­daki yıkık med­re­se­le­rin tamir işine baş­landı. Biz de epey ça­lış­tık. Tuğ­la­ları, harç­ları ça­tıya çı­ka­rır­dık. Bi­tince oraya yer­leş­tik ve Arapça ders­le­rine baş­la­dık. İs­ma­i­lağa’ya yer­le­şince talim der­sine Reisu’l-kurra Hamdi Efendi’de devam ettim. Bir müd­det sonra da Üs­kü­dar ta­ra­fına geç­tim ve Se­li­miye Camii imamı Tah­sin Efendi’den bi­tir­dim. Tas­hih-i Hurûf Ce­mi­ye­ti­miz oldu ve bir mü­ez­zin­lik va­zi­fesi aldım. 1956’da Üs­kü­dar İs­kele Camii’nde. Son­ra­sında da Üs­kü­dar Do­ğan­cı­lar’daki Meh­met Na­sûhi Efendi Camii’nde imam­lık nasip oldu.

Bu tarihlerde hüsn-i hatla alâkanız ne seviyedeydi Hocam?

Bun­lar olur­ken sa­natla il­gili aşkım iyice arttı ama bana mani olan şey bi­ri­nin yol gös­ter­me­mesi, beni alıp da her­hangi bir ho­ca­e­fen­diye gö­tür­me­me­siydi di­ye­bi­li­rim. O günkü ha­yatta Os­manlı ba­kı­yesi bir­çok kıy­metli kimse var ama önüne düşüp kimse gö­tür­mezse bu­günkü asır gibi de­ğil­dik biz, bi­ri­nin ya­nına git­mek için bir baş­kası ol­ma­dan ce­sa­ret ede­mez­dik. Terk-i edep sa­yı­lırdı. Onun için gi­de­mez­dik. Bun­lar­dan mah­rum kal­dık. Ta ki imam ol­du­ğum ca­miye yakın bir taş us­tası vardı me­zar­taşı ya­pardı. Ona ba­kar­ken il­gi­lendi be­nimle. “Niye çok ba­kı­yor­sun, me­zar­taşı mı yap­tı­ra­cak­sın?” Ben de yok dedim. Bakın Cenab-ı Hak bir in­sanı bir yere ha­zır­larsa ona bir türlü va­sıta kı­lı­yor. O ta­rih­lerde çev­rede eği­timli gün­gör­müş in­san­lar vardı bil­di­ğim. Cami de baş­tan başa yazı ile (hat) dolu. Her giriş-çı­kışta hay­ran hay­ran ba­kar­dım. O kim­se­ler “Ev­la­dım senin ga­liba bu ya­zı­lara karşı bir me­ra­kın var, gel seni Nec­met­tin Hoca’ya (ki ho­ca­e­fendi hemen ca­mi­i­nin ya­kı­nında otu­ru­yordu) gö­tü­re­yim.” de­me­di­ler. Beri ta­rafta bir taş us­tası tah­sili yok, ama be­nimle alâ­ka­dar oldu.

Taş ustası sizi kime götürdü peki Hocam, ilk olarak hangi hattatla tanıştınız?

Beni gö­tür­medi de. Oraya ge­li­yor­muş, Halim Bey (Öz­ya­zıcı). Onunla ta­nış­tı­ra­cak­lardı. Fakat o gün Hamid Bey (Aytaç) gel­miş. Hamid Bey’le ta­nış­tık, tak­dir-i ilâhî. İki gün sonra Halim Bey geldi. Ders ola­rak Halim Bey’den baş­la­dık. Sonra o vefat edince Hamid Bey’e dön­düm.

Usûl olarak Halim Bey ders veriyordu değil mi, Hamid Bey vermiyordu?

Tabi. Hamid bey ge­çi­mini temin için ça­lış­tı­ğın­dan ders ve­re­mi­yordu. Gerçi Halim Bey de ay­nıydı ama onun emekli maaşı vardı. Zaten Hamid Bey de “Ben meş­gu­lüm ders ve­re­mi­yo­rum, ku­sura bakma.” dedi. Tabi beni kabul et­me­yince Halim Bey’in ve­fa­tın­dan sonra git­meye ba­yağı te­red­düt ettim, ce­sa­ret ede­me­dim. Bir ka­pı­dan ko­vu­lur­san… Oy­saki ilimde bu öyle değil ama tabi ben bunu öğ­re­nene kadar atı alan Üs­kü­dar’ı geçti… Ham­dol­sun yine de.

Ho­cada ilk zaman bana öğ­ret­mek is­te­mi­yor gibi bir durum vardı. İki sene “Rabbi yes­sir” yaz­dırdı. Adeta gelen giden çok, bu da o me­rak­lı­lar gibi baş­lar, bı­ra­kır der gibi bir tavra girdi. Ben de el­ham­dül­lil­lah iki sene kop­ma­dım. Tek­rar tek­rar git­tim. Ondan sonra yavaş yavaş önü açıldı. Devam ettik.

Hamid Ho­ca­nın ve­fa­tına yakın, Ame­rika’dan Mu­ham­med Ze­ke­riyya isimli bir ta­lebe mek­tup yaz­mış. Hat öğ­ren­mek is­te­di­ğin­den bah­set­miş. Ek­me­led­din İh­sa­noğlu Bey’le bir yerde gö­rüş­müş. O da gel ben yar­dımcı olu­rum demiş. Hamid Bey de yaşlı ona ba­ka­cak du­rumda değil. Bana “Sen bu ta­le­beyle il­gi­len.” dedi. Ben de “Yar­dımcı olu­rum.” dedim. Böy­lece ders işini de baş­lat­tık ve bir­den bire bu işin içinde bul­duk ken­di­mizi.

Siz icazeti aldıktan sonra mı oldu bu hadise?

Tabi, ica­zet al­dık­tan sonra baş­ladı, ondan sonra bu­güne kadar devam etti.

Alfabeye biz Kur’an alfabesi diyoruz. Biraz da hizmet bu yüzden yazıya yöneliyor. Arap alfabesi denilir, o zaman bu kadar hizmetin ne manası var denilebilir. Bir milletin yazısını güzelleştirmek gibi düşünülebilir. Hüsn-i hatta o gözle bakmamak lazım değil mi?

Bizim tem­sil et­ti­ği­miz, bunun bi­raz­cık ile­ri­sinde. Pro­fes­yo­nelce di­yor­su­nuz ya, iş o rad­deye ge­li­yor. O de­di­ği­niz nok­tayı biz ilk baş­lat­tı­ğı­mız za­manki ta­le­beye ve­ri­yo­ruz. Onu da tat­bik edi­yo­ruz. Ora­dan baş­lı­yor. Harfi bil­mek yet­mi­yor, oku­maya ye­ti­yor. Arap ül­ke­le­rinde ol­duğu gibi. Arap ül­ke­leri yakın ta­rihe kadar hep bu feh­vâ­dan git­miş­ler. Oku­tu­yor mu, yazı di­line me­sajı ak­ta­rı­yor mu ki­fa­yetli. Gü­zel­li­ğine vs. bak­ma­mış­lar. Bir söz var söy­le­ni­yor bi­li­yor­su­nuz: “Kur’an Mekke’de nâzil oldu, Mısır’da okundu, İs­tan­bul’da ya­zıldı.” Ben İs­tan­bul’da da okundu di­yo­rum. Şimdi fehva bu. Oku­nu­yor mu oku­nu­yor, öy­leyse ki­fa­yetli deyip Os­manlı bunu es geç­me­miş. Kur’an mı bu, Allah’ın ke­lamı mı, öy­leyse en güzel şe­kilde nasıl ya­zı­la­caksa o şe­kilde ya­zıl­mış.

Hüsn-i Hatt’ın Tarihçesi

Gerçi daha önce baş­la­mış, Os­manlı ile baş­la­mış değil. Me­sela Eme­vî­ler’de kûfî’ye yakın tarzda bir yazı var. Kûfî zaten Kûfe’de baş­la­yan bir yazı. Kûfe’nin ön plana çık­ması ise Ab­ba­si­le­rin bi­da­yeti Hz. Hü­se­yin’in şe­ha­deti olu­yor. O za­mana kadar Kûfe’yi belki kimse bi­le­mi­yor. Sonra Ab­ba­si­ler ge­li­yor. Ab­ba­si­ler biraz daha kolay ya­zıl­ma­sını temin için o günkü an­la­yış­la­rına göre bir gü­zel­leş­tirme fa­a­li­ye­tine gi­ri­yor­lar. Ka­lemi ayar­lı­yor­lar, mü­rek­kebi ayar­lı­yor­lar.

Me­sela Yakût’u gö­rü­yo­ruz ki; o günün en iyi ya­zar­la­rın­dan. Tabi bugün, ya­zı­sını Şeyh Ham­dul­lah’la kar­şı­laş­tır­dı­ğı­mız zaman doğru yap­mış ol­ma­yız. O ta­rih­teki hiz­meti ya­bana ata­ma­yız zira. O temel taş­tır. O ol­mazsa Şeyh Ham­dul­lah ola­maz. Çünkü Şeyh Ham­dul­lah onun ya­zı­sına bakıp ora­dan almış. Me­sela Yakût’un ku­şa­ğın­dan gelen Esa­dul­lah Kir­mânî var. Bu ora­lar­dan bir yer­den gel­miş bu­raya yer­leş­miş. Os­manlı’nın II. Ba­ye­zid dev­rine kadar yazı onun usu­lüne göre devam etmiş. Ka­ra­hi­sarî onun ta­le­be­si­dir me­sela. Şeyh Ham­dul­lah da Ka­ra­hi­sarî’yle be­ra­ber aynı asırda ya­şa­mış­tır. Fakat Ka­ra­hi­sarî biraz daha mo­derne kaçar gibi… Onun bir bes­me­lesi var­dır meş­hûr, on­ları yap­mış, ama tut­ma­mış. Demek ki her şeyde bir hik­met var. Orada bir zor­luk var. Her iki ta­rafı da tut­muş. Os­manlı’da da aynı niyet, bun­larda da aynı niyet ama bi­ri­sine nasip olmuş. Gü­zel­leş­tir­mek, Kur’an’ı ya­zar­ken en iyi­sini bul­mak, en iyi­sini yaz­mak. Os­manlı böyle idi.

Nesih hattı sa­dece Kur’an’a tah­sis edil­miş me­sela.

Tabi, Nesih hattı Kur’an’a tah­sis edil­miş. İlmî ki­tap­lara tah­sis edil­miş. O dö­nemde mat­baa yok. Zaten yazı böyle levha sa­natı değil de kitap sa­na­tı­dır. Son asır­larda mat­baa or­taya çı­kınca o va­zi­feyi üze­rine almış. Be­riki ta­rafta biz unut­tur­ma­mak için levha yapıp böyle ası­yo­ruz. Unu­tul­ma­sın diye. El­ham­dü­lil­lah bu hale gel­dik.

Tabi hu­rû­fat önemli. Her şeyin aslı önemli. Ecdad onu bir ka­i­deye tâbi tut­muş. Öl­çü­leri, ka­i­desi var, ni­zamı hen­de­sesi var. Bir ta­lebe o hen­de­seyi öğ­re­ne­mezse düz­gün yazı çık­maz elin­den. Onun için bi­da­yette on­ları iyi zap­tet­ti­ri­riz. “Rabbi yes­sir” ile baş­lar, sonra harf­leri mun­ta­zam yazar, öl­çü­le­rine ri­a­yet ede­rek yazar. Bu hat sa­natı başka sa­nat­lar gibi değil. Kılı kı­lına dört nokta ise dört nokta. Tak­lidî ol­duğu için ta­lebe ondan zor­luk çeker. Tat­bikî ola­rak ya­za­cak. Yal­nız din­le­meyle ko­nuş­mayla değil. O ba­kım­dan zor­luk­ları var.

Bu­güne kadar yap­maya ça­lış­tık. Bil­dik­le­ri­miz­den kim­seye bir şey esir­ge­me­dik. Bun­dan son­rası için de esir­ge­mi­yo­rum. Ta­le­be­le­rime söy­le­di­ğim “Hat sa­natı hak­kında bil­di­ğim bir pire ci­ğeri kadar, (biz­deki öl­çü­ler bun­lar, pire ba­cağı, pire ci­ğeri, si­ne­ğin kıl öl­çü­leri…) bil­di­ğim bu ka­dar­cık şeyin bile be­nimle kabre gir­me­sini is­te­mi­yo­rum.” Öğ­ren­mek is­te­yen­den esir­ge­mem.

Her yerde yazılarınız var. Sadece ülkemizde değil, yurtdışında da. Medine’ye gidişinizden, oradaki çalışmalarınızdan bahseder misiniz?

Sağda solda bir şey­ler ya­zı­yo­ruz. Ama bugün, ev­vel­den yaz­dı­ğım ya­zı­ları gö­rü­yo­rum da kop­ya­ları elime geçse ka­lıp­la­rını yır­tı­yo­rum. Ama ya­zıl­mış bir kere, imkân olsa, siler ye­ni­den ya­za­rım o eski ya­zı­la­rımı. Bu iş böyle gün­den güne ge­liş­tire ge­liş­tire. İmam­lık da öyle bir şey­dir. İmam­lık yap­tım yıl­larca. Ama im­kâ­nım olsa 40 ya­şım­dan evvel yap­tı­ğım imam­lık­taki na­maz­ları iade eder­dim. Bu bir te­va­zuun is­patı değil, işin ehem­mi­ye­tini an­la­mak ba­kı­mın­dan. İmam­lık da bam­başka bir şey­dir.

Me­dine’ne hiz­met etme şe­refi nasip oldu el­ham­dü­lil­lah. Daha evvel, 1982’de Ravza’nın ta­miri için is­te­di­ler. O za­man­lar fazla sa­nat­kâr yok. Hesap edi­niz ki İs­tan­bul’dan sa­nat­kâr is­ti­yor­lar, hat­tat yok. Hamid Hoca o sene vefat et­mişti. Zaten ha­yatta olsa gi­de­cek hali yoktu. Tez­yi­natçı Semih Efendi’den başka kimse yok. Neyse onunla bir­likte git­tik. Git­tik ya orada ça­lış­tır­ma­dı­lar bizi. 2,5 ay kadar orada kal­dım, ama el­ham­dü­lil­lah Ravza’ya doy­dum. Ge­ce­leri gi­der­dik. Yat­sı­dan sonra ka­pı­ları ka­pa­tır­lardı. Biz içe­ride ka­lır­dık. Semih Efendi bir yer­leri tamir etti biraz ama ya­zı­la­rın tamir ola­cak yer­le­rine el sür­dür­me­di­ler. Emir gel­medi, Va­kıf­lar­dan izin bek­li­yo­ruz, de­di­ler. Sonra da şir­ke­tin mü­dürü ge­le­cek onu bek­le­yin, de­di­ler. Ben de “Bu­raya hiz­mete gel­dim, bu­rada hiz­met ede­mi­yo­rum, bana aylık ödü­yor­su­nuz, bunu vic­da­nım kabul et­mi­yor, bana şimdi izin verin is­ter­se­niz tek­rar ge­le­yim.” dedim. Onlar da beni gön­der­di­ler.

Ara­dan fazla geç­medi. İki sene sonra Mevla nasip etti. Ömer Ki­ra­zoğlu (Sami Efendi’nin da­madı) o zaman ora­daydı, oğlu Mah­mut da orada. Kuba Mes­cidi yı­kıl­mış, ye­ni­den ya­pı­lı­yor. Ora­nın iş­le­ri­nin ya­pıl­ması için Mı­sır­lı­lar var, dev­reye gir­miş­ler. Mi­marı da Mı­sırlı. Mah­mut pro­je­nin tat­bi­kinde mü­dür­lük ya­pı­yor. Bana haber ver­di­ler ya­zı­ları için. Ben ha­zır­lan­dım, keşif için git­tim. Gö­rüş­tüm, bu sefer kûfî is­ti­yor­lar. Ben de o za­mana kadar kûfî yaz­mış de­ği­lim. İs­tan­bul’a dön­düm. Kalk­tım bu­ra­dan Gebze’ye git­tim. Gebze’de Çoban Mus­tafa Paşa Camii var. Ora­nın içinde Ali Rıza Efendi’nin kûfî hattı var. Yıl­dız Camii’nde var­dır, Ak­sa­ray Va­lide Camii’nde de biraz var­dır. Fakat tabi onlar tez­yinli kûfî. Onu da is­te­mi­yor basit kûfî is­ti­yor­lar. Yahu et­me­yin, sülüs ya­pa­lım. Yok, kûfi olsun diye di­re­ti­yor­lar.

Bis­mil­lah dedik biz de. Bir iki örnek bul­duk, bir yer­ler­den bak­tık. Her­kes şöyle yap diyor. Ondan sonra otur­duk 1400 metre Kuba Mes­cidi için yaz­dık, bir sene öyle hiz­me­ti­miz oldu. Ora­dan ay­rıl­dık, Harem’in tamir tes­viye hattı ya­pı­lı­yor, ge­niş­le­ti­li­yor. Orayı çabuk bi­tir­mek is­ti­yor­lar. Onun da ba­şında Mı­sırlı biri var. Ama bak­tım bizim oraya gel­me­mizi is­te­mi­yor­lar. “Siz bana öl­çüyü ve ya­zı­la­cak şeyi söy­le­yin, İs­tan­bul’da ya­za­yım.” dedim. Sure-i Mülk’le Sure-i Cuma’yı ver­di­ler. On­ları bu­rada yaz­dım, dönüp gö­tü­rüp tes­lim ettim. Git­ti­ği­niz zaman Baki ta­ra­fına kıb­leye dön­dü­ğü­nüz zaman tevsi olan kısım, sol ta­raf­taki duvar baş­tan sona kadar 100 metre, o içerde bu iki sure ya­zı­lı­dır.

Hiz­me­ti­miz oldu el­ham­dü­lil­lah. Bir mü­ez­zin efendi ca­miyi sü­pü­rür­müş, toz­ları bir çu­vala bi­rik­tir­miş. De­miş­ler ne ya­pa­cak­sın. Demiş ki “Bunu kabre be­nimle be­ra­ber koyun. Ya Rabbi di­ye­ce­ğim, benim başka bir ame­lim yok ama senin iba­det­ha­nene hiz­met ettim, işte is­patı.” Benim de Ra­sû­lul­lah’a işte, başka şa­hi­dim yoksa da bu ye­terse… in­şa­al­lah yeter.

Bir de Cuma Mes­cidi var; onu da Mah­mut Ki­ra­zoğlu yaptı. Onun da içe­ri­sine Cuma Su­re­sini yaz­dık. Farkı, onlar Resm-i Os­manî ka­i­de­sine göre is­te­dik­leri için ya­zı­ları öyle oldu. Su­ud­lu­lar da böyle bir işe gir­di­ler onlar da Mı­sır­lı­la­rın il­ka­la­rıyla. Şimdi bütün Arap âle­minde onu tat­bik et­meye ça­lı­şı­yor­lar. Bi­zim­ki­ler de o yola gir­di­ler. Bana da illa ıs­rarla böyle bir Mus­haf yaz di­yor­lar. Oysa hiç gir­me­mek lazım. Kur’an-ı Kerim’in ta­rih­çesi belli. Mer­ha­le­leri belli. Me­sela, Yemen Mus­haf-ı Şe­rifi’nde hemen hemen “ye” harfi yok. “hatta” ke­li­me­sini “la­me­lif” ile yaz­mış­lar. Top­kapı’daki Mus­haf’ta da “hatta” ke­li­mesi elif ile ya­zıl­mış. Yemen Mus­hafı’nda daha çok. Demek ki Arap Ede­bi­yatı o gün kayıt al­tına alın­ma­mış. Okun­duğu gibi ya­zı­lı­yor. Neyse kim­seyi töh­met al­tında bı­rak­mak is­te­mi­yo­rum. Peki, Ab­basi dö­ne­minde ya­zı­lan mus­haf­larda bugün bizim Aliyyü’l-Kârî ter­tibi de­di­ği­miz Mus­haf yok mu? Ek­se­risi o ter­tip. Mısır’da Fa­tı­mî­ler dö­ne­minde ya­zı­lan mus­haf­larda da bu var. Aliyyü’l-Kârî, Şeyh Ham­dul­lah’tan iki yüz sene sonra ya­şa­mış, Mekke’de. Onun üze­rine yı­kı­yor­lar. Oy­saki Şeyh Ham­dul­lah’ın Mus­haf­ları da Aliyyü’l-Kârî’ye göre, ondan evvel ya­zı­lan Yakut’un Mus­hafı bile Aliyyü’l-Kârî’ye göre. Aliyyü’l-Kârî bunu dü­zelt­miş, ama bugün na­sılsa o yan­lış olmuş, hep di­ğe­rini ter­cih edi­yor­lar.

Biz de işte orada yaz­dı­ğı­mız ya­zı­ları Resm-i Os­manî’ye göre yaz­dık. Hatta Ravza-i Mu­tah­hara’nın için­deki kub­be­ler­deki ya­zı­larda Su­ud­lu­lar Pa­kis­tanlı bi­ri­sini ge­tir­di­ler. Ora­daki ya­zı­la­rın hepsi Aliyyü’l-Kârî’ye göre idi. Sil­dir­di­ler hep­sini, Resm-i Os­manî’ye göre yap­tır­dı­lar. Boz­du­lar, ber­bat pe­ri­şan et­ti­ler.

Muhterem Hocam, kıraatte Reisu’l-kurralık, Şeyhu’l-kurralık müessesesi var ve günümüzde de elhamdülillah devam ediyor. Sizin için de Şeyhu’l-hattâtîn deniliyor. Hat Sanatı’nda da bu gelenek günümüzde devam ediyor diyebilir miyiz?

Hat’ta da var el­bette es­ki­den beri. Hatta Meh­met Reşad, Kamil Efendi’ye biz­zat kendi im­za­sıyla Reisu’l-hat­tâ­tîn diye nasb etmiş, tayin etmiş. Bu bir yaş, bir de li­ya­kat iti­ba­riyle ola­bi­lir. Ama umu­mi­yetle yaş iti­ba­riyle. Kamil Efendi za­ma­nında daha yaşlı hat­tat­lar var. Fakat tabi li­ya­kat­leri ol­ma­dığı için ona ve­ril­miş. Şimdi biz­de­ki­nin böyle resmi bir ta­rafı yok. Fakat şimdi iç­le­rinde yaş iti­ba­riyle biraz daha iler­de­yim ben. Ben­den evvel Uğur Der­man var ama o yaz­mı­yor. O na­za­ri­yatı ya­zı­yor, hat­tat­la­rın ha­yatı, ça­lış­ma­ları vb. Onun için şimdi bizi öyle ta­nı­tı­yor­lar. Bir res­mi­yeti yok. Ben de bu­güne kadar bir yerde bunu ünvan ola­rak kul­lan­mış de­ği­lim. Ancak, tes­pit edi­lirse iyi olur. Benim üze­rimde ol­ması ma­na­sında değil…

Mü­es­se­se­leri yık­mak değil, ihya etmek lazım. Me­sela Reisu’l-kur­ra­lık, bir ara o da sal­lantı ge­çirdi. Kim ge­çe­cek, kim ya­pa­cak. Tabi onun şart­ları var. İs­tan­bul’da olmak, mukrî olmak, kârî olmak, mu’ciz olmak, mücaz olmak Reisu’l-kur­ra­lı­ğın şart­la­rın­dan­dır.

Muhterem hocam, Kur’an-ı Kerim yazmaya başladığınızı biliyoruz. Bu mübarek işe ne zaman başladınız, şu anda hangi merhaledesiniz acaba?

Kur’an-ı Kerim yazma işi… Bir in­sa­nın iyi­leş­me­yen bir ya­rası olur ya Kur’an benim içimde öyle bir ya­ra­dır. Devam edi­yo­rum ama hani ilim için söy­le­nir: “li külli şey’in ma­niun ve lil ilmi me­vani!” (Her şey için bir mani var­dır ama ilim yo­lunda ma­ni­ler var­dır.) Aynı şey işte. Elime alı­yo­rum. Ba­şıma bir sürü iş yük­le­ni­yor. Çok uzun za­man­dır baş­la­dı­ğım halde şu an Aliyyü’l-Karî’ye göre on ye­dinci cüz­de­yim. Ama işte vakit yet­mi­yor. Es­ki­den ne bol vakit vardı. O gün ken­dimi ki­fa­yetli gör­me­dim. Ya­zar­ken o dü­şün­dü­ğü­müz Kur’an’a mü­te­na­sip bir şey yaz­mak… Henüz ken­dimi ki­fa­yetli gör­me­dim. Bugün bir parça artık bu harf oldu bu ol­madı diye karar verme du­ru­muna gel­dim, bugün de işler bı­rak­mı­yor.

Kur’an-ı Kerim inşallah bitecek de, ondan evvel Amme Cüzü gibi bir çalışma düşündünüz mü Hocam?

Dü­şün­me­dim. De­di­ğin doğru bir Amme Cüzü yaz­sak ba­sılsa teş­vik eder. Şimdi ben bil­hassa imla üze­rinde ça­lı­şı­yo­rum, im­la­sını Osman Taha’nın gibi değil de bi­zimki gibi ya­pı­yo­rum. Ha­re­ke­le­meyi me­sela onlar farklı yapar. Bir­çok yerde “min ba’di” der­ken “mim” üze­rinde ne cezim ne hiç­bir şey. Veya bazı yer­lerde şedde koy­muş­lar. O bizim oku­yu­cu­ları şa­şır­tır. Bir ara gö­rüş­müş­tüm, bizim tarza göre ha­re­kele de­di­ler. Dedim ki “Ya­pa­yım da bir görün, son­ra­dan kalem gir­me­sini is­te­mi­yo­rum. Fazla olmuş çıkar, ye­ni­den yap ol­ma­sın. Bir nu­mune ha­zır­lı­yo­rum ba­ka­lım.” Amme Cüzü de­di­ğin ak­lımda da ben buna dal­ma­ya­yım, di­ğe­rini bi­ti­re­yim di­yo­rum. On ye­dinci cüz­de­yim, Sure-i En­biya’da.

Muhterem Hocam, son bir soru ile sohbetimizi noktalayalım isterseniz. Bir Müslüman’ın Kur’an’a karşı vazifeleri nelerdir, mesela gün içerisinde neler yapmalıyız?

O benim had­dim değil. Ra­sû­lul­lah’ın ha­di­sini din­le­ye­lim: Bu­yu­ru­yor ki: “Bir insan günde yüz elli ayet okursa Kur’an’a karşı va­zi­fe­sini ye­rine ge­tir­miş olur.” Günde beş vakit na­mazla güne karşı va­zi­fe­sini, se­nede bir ay Ra­ma­zan orucu ile se­ne­lik hiz­me­tini ye­rine ge­tir­miş olur. Bir gün­lük Kur’an’a karşı hiz­met de yüz elli ayet ol­du­ğuna göre, bir insan hiç ol­mazsa on sayfa okursa bunu ye­rine ge­tir­miş olur. Hiç ol­mazsa bi­len­ler bunu mu­ha­faza et­sin­ler. Bil­me­yen­ler de ya­pa­cak­la­rını az gör­me­sin­ler.

Va­zi­feli ol­du­ğum za­man­larda hut­be­lerde ce­ma­ate söy­ler­dim. Basit gör­me­yin, di­sip­linli ola­rak her gün bir ke­lime olsun öğ­re­nin. Öğ­ren­mek is­te­di­ği­niz li­san­dan her gün bir ke­lime. Be­ğen­di­ği­niz bir­çok yazar üç yüz, beş yüz ke­lime ile bu işi bi­ti­ri­yor. Se­nede üç yüz ke­lime alır­sın, iyi zapt eder­sen. İki sene olunca bir li­sanı kur­ta­rır­sın.

Kur’an da böy­le­dir. Günde bir ke­lime öğren. Hesap et bir se­nede ne­reye ge­lir­sin. Mer­di­veni ufak ba­sa­mak­larla çı­kar­san yo­rul­maz­sın. Kur’an öğ­ren­mede de diğer hu­sus­larda da. Ufak ufak, kısa kısa ama adı­mını kesme. Devam et. “Müs­te­mirr” der Arap­lar. Devam et buna.

O ba­kım­dan Kur’an’ı be­he­me­hâl öğ­ren­me­li­yiz. Çünkü Rab­bi­mizle ko­nuş­mak­tır bu. Bir insan Allah ile ko­nuş­mak is­terse Kur’an oku­sun. Bu da hadis-i şerif meali ki bir in­sa­nın ha­yatta en çok is­te­ye­ceği şey de Allah ile ko­nuş­mak ol­malı. Bi­risi bir şey sor­muştu. O hu­susta kim­se­den bir şey duy­muş de­ğil­dim. Ce­sa­ret nasıl bir şey. (İki şey var­dır ha­yatta bil­me­den dü­şün­me­den söy­le­di­ğim ve iki­si­nin de isa­bet et­tiği, Bi­ri­nin iyi isa­bet et­ti­ğini ta­ri­hen bi­li­yo­rum da di­ğe­ri­nin de isa­bete yakın bir tavrı var.) O zat dedi ki: Ses neden in­sana hoş gelir?” Ben de dedim ki: Her­halde Cenab-ı Hakk’ın hi­tabı “Elestu bi Rab­bi­kum” in­sa­nın ru­hu­nun duy­duğu ilk ses odur ya. Ondan do­la­yı­dır ki insan hep güzel sesi arar.”

İkinci ce­va­bım, ta­ri­hen bil­me­den söy­le­di­ğim şey de şudur: Hacc’a git­miş­tik. Makam-ı İb­ra­him’de Hz. İb­ra­him (a.s.)’in ayak izini so­ru­yor­lar. Ben de öyle man­tı­ğım­dan dedim ki, Kâbe yük­sek­li­ği­nin ölçme işa­re­ti­dir. Ne zaman ki ayağı taşta yer eder, Kâbe’nin yük­sek­liği ta­mam­lan­mış­tır. O ta­ri­hen doğ­ru­dur. Cenab-ı Hak şa­şırt­tır­madı çok şükür.

Ha­yatta bir iki şey ukte ola­rak kal­mış­tır bende. Bun­lar­dan bi­risi, buna han­çe­rem, sesim mü­sait ol­ma­dığı için iyi bir oku­yuş tar­zını ba­şa­ra­ma­dım bun­dan has­ret duy­dum. Biraz daha genç za­ma­nımda oku­yor­dum ama ken­dim bile bun­dan doy­mu­yor­dum.

Bunu da dü­şü­nü­yo­rum di­yo­rum, demek bu da Allah’ın bir lütfu. Eğer dü­ze­le­ce­ğini bil­sem bu ha­limle bugün bile talim ter­biye için Tanta’ya gi­de­rim. Kur’an’ı oku­mak için. İyi Kur’an oku­ya­nın da do­ya­ma­dım din­le­me­sine. Has­ret kal­dı­ğım şey­ler­den bi­risi bu. Bir de hat sa­natı en çok sev­di­ğim şeydi. Cenab-ı Hak bek­le­me­di­ği­miz halde onun da me­su­li­ye­tini üze­ri­mize yük­ledi. Onu çekip gö­tür­meye ça­lı­şı­yo­ruz. Eh, en önem­lisi de şudur ki. in­şa­al­lah cen­nete has­ret ola­rak kal­ma­yız.

Muh­te­rem Hocam, biz­lere vakit ayır­dı­ğı­nız için çok te­şek­kür ede­riz.

Biz te­şek­kür ede­riz. i

(*) Sayı: 20, 2010.