Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Makedonya’da Ecdadın İzleri

51. Sayı · 2018/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ma­ke­donya, Ko­sova, Ar­na­vut­luk, Ka­ra­dağ, Bosna Her­sek ve Sır­bis­tan’ı kap­sa­yan Bal­kan tu­runa Ko­sova’nın baş­kenti Priş­tine’den baş­lı­yo­ruz. Ora­dan Ko­sova’nın Priz­ren şeh­rine, ar­dın­dan da Ma­ke­donya’ya ge­çi­yo­ruz.

Uçakla gidip oto­büsle devam et­ti­ği­miz bu yol­cu­lukta ec­da­dı­mızı dü­şü­nü­yo­ruz. Bık­ma­dan usan­ma­dan, dur­ma­dan din­le­me­den at sır­tında bu top­rak­lara nasıl gel­miş­ler? Hâl­buki biz oto­büsle rahat bir şe­kilde do­la­şır­ken dahi yor­gun­luk his­se­di­yo­ruz. Ancak ec­da­dın yap­tık­la­rını dü­şün­dü­ğü­müzde on­lara olan hay­ran­lı­ğı­mız kat kat ar­tı­yor.

Üsküp

Ma­ke­donya’da ilk du­ra­ğı­mız baş­kent Üsküp. Buram buram tarih kokan bu şehir 1392 yı­lında Yıl­dı­rım Ba­ye­zid’in pa­şası Yiğit Paşa ta­ra­fın­dan fet­he­di­lir. Bun­dan sonra Üsküp, Os­manlı için bir fetih mer­kezi olur. XVI. yüz­yıl Os­manlı ta­rih­çisi Ke­mal­pa­şa­zâde’ye göre bu­rası bir cen­net bah­çesi, Ru­meli’nin Bursa’sıdır.

Üsküp bir­çok meş­hur kim­se­nin doğ­duğu yer­dir. Bu meş­hur­lar­dan bi­risi de şair Yahya Kemal Be­yatlı’dır. Şair, genç yaşta bu­ra­dan ay­rı­lır. An­ne­si­nin kabri bu­ra­daki İsa Bey Camii ha­zi­re­sin­de­dir. Onun, mem­le­keti Üsküp hak­kında “Kendi Gök Kub­be­miz” adlı ki­ta­bında “Kay­bo­lan Şehir” isimli has­ret kokan güzel bir şiiri var­dır. Şi­i­rin bazı mıs­ra­ları şöy­le­dir:

Üsküp ki Yıl­dı­rım Ba­ye­zid Han di­yâ­rı­dır,

Evlad-ı Fa­ti­hân’a onun yâ­di­gâ­rı­dır.

Üsküp ki Şar Dağı’nda de­vâ­mıydı Bursa’nın.

Bir lâle bah­çe­siydi dö­kül­müş temiz kanın.

Vak­tiyle öz va­tanda bi­zim­ken, bugün niçin

Üsküp bizim değil? Bunu duy­dum, için için.

Çok sürse ay­rı­lık, ara­dan geçse çok sene,

Biz sende ol­ma­sak bile, sen biz­de­sin gene.

Üsküp’te şeh­rin hâkim böl­ge­sinde bu­lu­nan Vodno Dağı’na büyük bir haç di­kil­miş olup şehre gi­rişte hemen göze çarp­mak­ta­dır. Bu haç şe­hir­deki Os­manlı gö­rün­tü­sünü bas­tır­mak ama­cıyla di­kil­miş.

Vardar isminin kaynağı ve

Taşköprü

Var­dar Ovası’nı bes­le­yen Var­dar Nehri, Üsküp’tedir. An­la­tıl­dı­ğına göre Os­manlı as­ker­leri bu nehri gö­rünce “Var ama dar.” de­miş­ler, bun­dan do­layı ismi “Var­dar” ola­rak kal­mış. Nehir, Üsküp’ü ikiye böl­mek­te­dir. Bir ta­rafı ta­rihî şehir olup bu kısım Müs­lü­man­la­rın ya­şa­dığı böl­ge­dir. Os­manlı iz­le­ri­nin yoğun bir şe­kilde bu­lun­duğu bu kı­sımda Üsküp Türk Çar­şısı bu­lun­mak­ta­dır. İnsan bu­rada ken­di­sini sanki bir Bursa, bir Saf­ran­bolu’day­mış gibi his­se­di­yor. Şeh­rin diğer ta­ra­fında ise gayr-i Müs­lim­ler yaşar, bu kısma “yeni şehir” der­ler.

Neh­rin üze­rinde Os­manlı dö­ne­minde ya­pıl­mış, kay­nak­larda adı Var­dar Köp­rüsü ve Fatih Sul­tan Meh­med Köp­rüsü ola­rak geçen ta­rihî bir Taş­köprü bu­lun­mak­ta­dır. Bu köprü Üsküp’teki en güzel ta­rihi eser­ler­den bi­ri­dir. 1970’li yıl­lar­daki ta­mirde köp­rü­nün ki­tâbe köşkü yı­kıl­mış­tır. 2002’deki res­to­ras­yonda da köp­rü­nün mih­râ­bi­yesi Var­dar Nehri’ne dü­şü­rü­le­rek par­ça­lan­mış­tır. Tür­kiye’nin ça­ba­ları so­nucu mih­râ­biye 2007 yı­lında ye­ni­den ya­pıl­mış­tır. Ancak mih­râ­bi­ye­nin kar­şı­sına Os­manlı kar­şıtı bir is­yan­cı­nın, Ma­ke­don­la­rın sözde kah­ra­man­ları olan Kar­poş’un anı­sına bir pla­ket ko­nul­muş­tur.

Bu kı­sımda köp­rüyü ge­çince hemen kar­şıda İtal­yan hey­kel­tı­raş­lar ta­ra­fın­dan ya­pıl­mış bir­çok hey­ke­lin bu­lun­duğu büyük bir mey­dan var­dır. Ma­ke­donya kralı Büyük İs­ken­der’in ba­bası II. Filip’in, İs­ken­der’in an­nesi Olim­pia’nın, Kiril Al­fa­besi’ni bulan Kiril ve Me­todi’nin, Aya­sofya’yı yap­tı­ran Kral I. Jüs­tin­ya­nos’un, Os­manlı’ya isyan eden Di­mitri’nin hey­kel­leri bu­ra­da­dır. Mey­danı geç­tik­ten son­raki en önemli ya­pı­lar­dan biri de Ra­hibe Te­resa Ki­li­se­si­dir.

Üsküp’te Os­manlı’ya ait çok sa­yıda ta­rihi eser bu­lun­mak­ta­dır. Taş­köprü’nün dı­şında İsa Bey ta­ra­fın­dan ya­pıl­mış olan ve 44 dük­kân­dan olu­şan Kapan Han, İsa Bey Camii, Mus­tafa Paşa Camii, Bosna Va­lisi Davut Paşa ta­ra­fın­dan ya­pı­lan Çifte Hamam ki şu an müze ola­rak kul­la­nı­lı­yor, baş­lıca eser­ler­dir.

Kalkandelen (Tetovo)

Ma­ke­donya’nın ta­rihi şe­hir­le­rin­den bi­risi de Kal­kan­de­len’dir. Bu şehir Baş­kent Üsküp’e 42 km me­sa­fe­de­dir. Şehir, Şar Dağ­ları’nın etek­le­rinde ku­rul­muş olup 1390 yı­lında Yıl­dı­rım Ba­ye­zid’in pa­şa­la­rın­dan Ti­mur­taş Paşa ta­ra­fın­dan fet­he­dil­miş­tir. İçin­den akan Pena Nehri, şehri yem­ye­şil bir bah­çeye çe­vir­miş­tir.

Neden Kal­kan­de­len?

Bu­raya neden Kal­kan­de­len is­mi­nin ve­ril­di­ğiyle il­gili iki ri­vâ­yet var­dır:

Bi­rin­cisi Os­manlı as­ker­leri çok güçlü ol­duğu için sa­vaşta düş­man­la­rın kal­kan­la­rını dahi del­miş­ler, bun­dan do­layı bu isim ve­ril­miş.

İkin­cisi ise bu­rada kal­kan­ları delen alet­ler ya­pı­lıp sa­tıl­dığı için bu ismi al­mış­tır.

Şe­hirde zi­ya­ret et­ti­ği­miz en önemli ta­rihi eser­ler Çeyiz Camii ile Ha­râ­bâtî Baba Tek­kesi’dir. Bu iki ya­pı­nın da hi­kâ­yesi bizi et­ki­le­miş­tir.

Çeyiz Camii

1495 yı­lında ya­pı­lan Çeyiz Camii’nin bir­çok ismi var­dır. Alaca Camii, Ab­dur­rah­man Paşa Camii, Paşa Camii, Men­sûre ve Hur­şide Kar­deş­ler Camii diğer isim­le­ri­dir. Peki, neden bu kadar isim ve­ril­miş? Se­bebi şöy­le­dir:

Ca­mi­nin iç ve dış süs­le­me­le­rinde gö­rü­len çok fazla renk ve de­sen­den do­layı Alaca Camii,

  1. yüzyılda Abdurrahman Paşa tarafından onarıldığı için Abdurrahman Paşa ve Paşa Camii,

Hur­şide ve Men­sûre kar­deş­ler ta­ra­fın­dan ya­pıl­dığı için Hur­şide ve Men­sûre Kar­deş­ler Camii,

Hur­şide ve Men­sûre kar­deş­le­rin çe­yiz­le­rini ca­miye ver­me­le­rin­den do­layı da Çeyiz Camii adı ve­ril­miş­tir.

Bu iki genç kızın çeyiz pa­ra­la­rını ve­re­rek yap­tır­dığı cami Ab­dur­rah­man Paşa ta­ra­fın­dan 1883’te ona­rıl­mış. Cami içinde Hur­şide ve Men­sûre kar­deş­ler ta­ra­fın­dan ya­pıl­mış bir­çok iş­leme bu­lun­mak­ta­dır. Bu iş­le­me­ler doğal kö bo­ya­la­rıyla bo­yan­mış, yu­murta akıyla sağ­lam­laş­tı­rıl­mış­tır. Ca­mi­nin için­deki ve dı­şın­daki süs­le­me­lere ba­kıl­dı­ğında bir kadın eli­nin değ­diği hemen an­la­şıl­mak­ta­dır. Ca­mi­nin içine bütün pey­gam­ber­le­rin ve aşere-i mü­beş­şe­re­nin isim­leri güzel hat­larla ya­zıl­mış. Ca­mi­nin ya­nında ha­mamı da bu­lun­mak­ta­dır. Ca­miyi yap­tı­ran bu iki kar­de­şin tür­besi ca­mi­nin bah­çe­sin­de­dir. Tür­be­nin üstü açık bı­ra­kıl­mış. Se­bebi ise Allah’ın rah­meti olan yağ­mur dam­la­la­rı­nın bu­raya ulaş­ma­sı­dır.

Ca­mi­nin ya­nında yıl­lar­dan beri çok sa­yıda kız ve erkek ha­fı­zın ye­tiş­tiği bir de med­rese bu­lun­mak­ta­dır. Bu­rada 85 ya­şında bu­lu­nan Hafız Mah­mud Ars­lani Hoca 100’e yakın hafız ye­tiş­tir­miş ve hâlâ da ye­tiş­tir­meye devam et­mek­te­dir. Biz de bu muh­te­rem zatı zi­ya­ret edip el­le­rini öpe­rek du­a­sını is­tir­ham ettik.

Harâbâtî Baba Tekkesi ve Sersem Ali Paşa

Ha­râ­bâtî Baba Tek­kesi, Kal­kan­de­len’in en büyük ta­rihi eser­le­rin­den bi­ri­dir. Bu­rayı Ka­nuni’nin ka­yın­bi­ra­deri Ali Paşa yap­tı­rı­yor. Bunun da il­ginç bir hi­kâ­yesi var. Şöyle ki:

Ali Paşa bir rüya gö­rü­yor. Rü­ya­sında ken­di­sin­den Bal­kan­lara gidip bir tekke kur­ması is­te­ni­yor. O da bu rüya üze­rine eniş­tesi Ka­nuni’den Bal­kan­lara git­mek üzere izin is­ti­yor. Ka­nuni ken­di­sine “Pa­şa­lık bı­ra­kı­lıp da ora­lara gi­di­lir mi? İn­san­lar bu işe ser­sem­lik demez mi?” de­yince “Var­sın de­sin­ler. Ben buna ra­zı­yım sul­ta­nım.” diyor. Tahtı, pa­şa­lığı bı­rak­tığı için ken­di­sine “Ser­sem Ali Paşa” ve “Ser­sem Ali Dede” de­ni­yor.

Ser­ver Ali Paşa Kal­kan­de­len’e ge­le­rek Bek­taşi Tek­kesi’ni ku­ru­yor ve bu­rada Bek­ta­şi­liği ya­yı­yor. Za­manla bu yer il­gi­siz­lik­ten ha­ra­beye dö­nü­yor. Ar­dın­dan Ma­latya’dan Meh­met Bey bu­raya ge­li­yor. Tek­ke­nin ol­duğu yerde ma­nevi bir nur gö­rü­yor. Bu, Ser­ver Ali Paşa’nın nuru diyor ve bu­rayı ona­rı­yor. Bu ha­rabe yeri ihya et­tiği için ken­di­sine Ha­râ­bâtî Baba, tek­keye de Ha­râ­bâtî Baba Tek­kesi de­ni­yor. Ha­râ­bâtî Baba’nın ne­rede öl­düğü belli değil. Recep Paşa da onun için bu­rada bir makam (kabir) yap­tı­rı­yor.

Ab­dur­rah­man Paşa’nın ba­bası Recep Paşa, Nak­şi­bendi Ta­ri­katı’na men­sup­tur. Yö­re­nin va­li­si­dir. Recep Paşa’nın kızı Fatma Hanım verem has­ta­lı­ğına ya­ka­la­nı­yor. He­kim­ler Recep Paşa’ya kı­zı­nın ha­vası en temiz olan bir yerde ya­şa­ması ge­rek­ti­ğini söy­lü­yor­lar. O da uygun bir yer tes­pit etmek için üç tane koyun kes­ti­rip ci­ğer­le­rini de­ği­şik yer­lere ası­yor. Şar Dağ­ları’nın ete­ğinde tes­pit et­tiği yer Ha­râ­bâtî Baba Tek­kesi olu­yor. Recep Paşa, kı­zı­nın sıh­hat bul­ması için tekke içine bir ka­ran­tina ku­lesi yap­tı­rı­yor. Fakat yine de kızı çok ya­şa­mı­yor. Ancak bu sa­yede tekke ye­ni­den bakım gö­rü­yor. Geniş bir ara­ziye sahip tek­ke­nin dört ka­pısı bu­lun­mak­ta­dır. Bu dört kapı da bir ri­vâ­yete göre dört ki­tabı, başka bir ri­vâ­yete göre de şe­riat, ta­ri­kat, ha­ki­kat ve ma­ri­fet gibi ta­sav­vuf eh­li­nin dört önemli ma­ka­mını tem­sil edi­yor.

Cumali

Cu­mali, Ar­na­vut asıllı Os­manlı aşığı yiğit bir genç. 2001 yı­lında bu tek­keyi Hı­ris­ti­yan Ma­ke­don­lar işgal eder­ler. UÇK ko­mu­tanı da içinde Cu­mali’nin de ol­duğu yedi as­keri bu­raya gön­de­rir. Onlar ba­kar­lar ki içe­ride 100’den fazla Sırp as­keri var. Bir­den “Al­lahu ekber!” diye tek­bir ge­ti­re­rek hü­cuma ge­çince hepsi bir­den ka­çı­şır­lar ve bu yedi yiğit Müs­lü­man bu­rayı ele ge­çi­rir­ler. Savaş bit­tik­ten bir sene sonra 2003 yı­lında Cu­mali bu tek­keye tek­rar gelir ve ha­rabe hal­deki tek­ke­nin mes­ci­dini Ma­ke­donya İslam Bir­liği ön­cü­lü­ğünde tamir et­ti­rip açar.

Ohrid

Kal­kan­de­len’den Ohrid’e gi­der­ken Resne şeh­rin­den ge­çi­yo­ruz. Resne de­nince akla Ni­yazi Bey gel­mek­te­dir. Reh­be­ri­mi­zin an­lat­tı­ğına göre “geyik mu­hab­beti” ve “Ne şehit düştü ne gazi, pi­si­pi­sine gitti Ni­yazi” ifa­de­le­ri­nin kay­nağı Res­neli Ni­yazi Bey’dir.

Geyik Muhabbeti

Res­neli Ni­yazi Bey, Sul­tan Ab­dül­ha­mid’in mu­ha­lif­le­rin­den ve İt­ti­hat – Te­rakki Par­tisi’nin ön­cü­le­rin­den Enver Paşa’nın ada­mıydı. Geyik bes­le­meyi se­verdi. 31 Mart Va­ka­sın­dan sonra İs­tan­bul’a ge­lir­ken ya­nında ge­yi­ğini de ge­ti­rir. O zaman ga­ze­te­ler onun ge­yi­ğin­den bah­se­der, ge­yikli fo­toğ­raf­la­rını ve­rir­ler. Bu­ra­dan geyik mu­hab­beti de­yi­mi­nin or­taya çık­tığı söy­le­nir.

Ne şehit düştü ne gazi, pisipisine gitti Niyazi

Bu sözün de kay­na­ğı­nın yine Res­neli Ni­yazi ol­duğu söy­le­nir. An­la­tıl­dı­ğına göre Bal­kan­larda düş­mana karşı önemli mü­ca­de­le­ler yap­mış olan Res­neli Ni­yazi, İs­tan­bul’a dönüş yo­lunda ko­ru­ması ta­ra­fın­dan öl­dü­rü­lür. Ar­dın­dan da bu söz söy­le­nir.

Ohrid Gölü

Ohrid şeh­rinde bu­lu­nan bu göl Ma­ke­donya’nın en meş­hur gö­lü­dür. Göl, in­cisi ve ba­lı­ğıyla meş­hur­dur. Göl ke­na­rında bir­çok balık lo­kan­tası bu­lun­mak­ta­dır. Gölde tek­neyle ya­pı­lan turun ayrı bir gü­zel­liği var­dır. Tek­ne­den hem suyu ber­rak olan gölün de­rin­lik­leri gö­rü­lür, hem de sahil boyu uza­nan şehir iz­le­nil­miş olur. İnci us­ta­lığı ge­nelde Ohrid’deki Türk­le­rin elin­de­dir. Ohrid çar­şısı inci dük­kân­la­rı­nın çok­lu­ğuyla dik­kat çeker. Bu gü­zide şe­hirde Müs­lü­man­la­rın oranı % 20 ci­va­rın­da­dır.

Ohrid’le bir­likte Ma­ke­donya tu­ru­muz sona erdi. Bu­ra­dan Ar­na­vut­luk’a geç­tik. Ancak gez­di­ği­miz bu şe­hir­le­rin hem doğal hem de mâ­nevî ve ta­rihî gü­zel­lik­leri içi­mizde ta­rifi im­kân­sız his­ler bı­raktı.

(Ya­rar­la­nı­lan kay­nak­lar: Mu­ham­med Aruçi, “Kal­kan­de­len”, DİA, XXIV, 262-263; Aruçi, “Taş­köprü”, DİA, XL, 154-156; Meh­met İn­başı, “Üsküp”, DİA, XLII, 377-381.)