Matematik Dehâsı Bir Âlim Gelenbevi İsmail Efendi (v. 1205/1791)

Bir âli­min, naklî ilim­le­rin ya­nında aklî ilim­lerde de bilgi sa­hibi ol­ması şüp­he­siz ona bir­çok me­zi­yet ka­zan­dı­rır. Kul­lan­dığı de­lil­ler daha kuv­vetli olur, ka­bi­li­yet­leri ha­re­kete geçer, ifa­desi daha açık olur, ufku ge­niş­ler, me­se­le­le­rin de­rin­lik­le­rine nüfuz eder, me­se­le­leri ele alış tarzı ve bakış açısı ge­li­şir. Bunda da iki grup ilim ara­sında den­ge­nin sağ­lan­ması şart­tır. Bu me­zi­yet­lere sahip bir âlim, ule­ma­nın göz­be­be­ği­dir. Bun­lar­dan bir taraf nok­san olursa böyle bir kim­se­nin ufku dar­la­şır, ba­si­reti kı­sa­lır. İki­sini den­geli bir şe­kilde gö­tü­ren âlime ise din ve ilim hiz­me­tinde mu­vaf­fa­ki­yet nasip olur.

Şüp­he­siz bu va­sıf­lara sahip bir­çok de­ğerli âlim gelip geç­miş­tir. Bu de­ğer­ler­den bi­risi de Ge­len­bevî İs­mail Efendi (rh)’dir.

Do­ğumu:

İs­mail Efendi hicrî 1143’te (m. 1730) Ma­nisa’nın Kır­ka­ğaç il­çe­sine bağlı Ge­lenbe ka­sa­ba­sında doğdu. Doğ­duğu ka­sa­baya nis­betle ken­di­sine Ge­len­bevi den­miş ve bu nis­be­siyle ün ka­zan­mış­tır.

Ge­len­bevi, müftü, mü­der­ris vb. gö­rev­lerle bu yö­rede ilim ve irfan yay­mış büyük bir ai­le­den gelir. Ge­len­bevi, ba­bası Mah­mut Efendi´nin ölümü üze­rine yetim kal­mış, bir türlü ilim tah­si­line baş­la­ya­ma­mıştı.

Tah­sile Baş­la­ması:

Ge­len­bevî, 12-13 yaş­la­rın­day­ken, ar­ka­daş­la­rıyla so­kakta ceviz oyunu oy­nu­yordu. Bu sı­rada, ba­ba­sı­nın yakın dost­la­rın­dan biri onu gör­müş, bu ha­line üzü­le­rek, biraz da kı­za­rak şöyle de­mişti:

“Yazık sana! Senin ata­la­rın ve de­de­le­rin ilimde nam sal­mış kim­se­ler olsun, sen de gün­le­rini so­kak­larda böyle oyun ve eğ­len­ceyle boşa geçir.”

Ge­len­bevi bu söz­den çok et­ki­len­miş, mah­cup bir şe­kilde hemen oyunu bı­rak­mıştı. Bun­dan sonra da ilim tah­si­line baş­la­mıştı. Önce ka­sa­ba­sın­daki âlim­ler­den ders oku­muş, daha sonra da tah­si­lini ta­mam­la­mak üzere İs­tan­bul´a git­mişti.

Ge­len­bevî, İs­tan­bul’da Fatih Med­re­se­sine girdi. Bu­rada dev­rin büyük âlim­le­rin­den Ya­sin­ci­zâde Osman Efendi (v. 1178/1764)’den Arap­çayı tah­sil etti ve naklî ilim­leri okudu. Diğer ta­raf­tan da “ayaklı kü­tüp­hane” diye meş­hur Müf­ti­zâde Meh­met Emin Efendi (v. 1212/1797)’den aklî ilim­leri tah­sil etti.

Tah­si­lini ta­mam­la­dık­tan sonra h. 1177’de (m. 1763) ruûs im­ti­hanı adı ve­ri­len mü­der­ris­lik sı­na­vına gi­re­rek ba­şa­rılı oldu ve mü­der­ris­lik ün­va­nını aldı.

Gö­rev­leri:

Mü­der­ris ol­duk­tan sonra Ge­len­bevî’-nin yak­la­şık yirmi yıl bo­yunca ne­re­lerde görev yap­tı­ğıyla il­gili ye­terli bilgi yok­tur. Onun bu es­nada İs­tan­bul Zey­rek sem­tin­deki evinde daha çok man­tık ve ma­te­ma­tik ilim­le­riyle meş­gul ol­duğu zik­re­dil­mek­te­dir.

H. 1197’ye (m. 1783) ge­lin­di­ğinde ise Ge­len­bevî, sa­ray­daki huzur ders­le­rine mu­ha­tap ola­rak ka­tıldı.

Yine Sul­tan I. Ab­dül­ha­mid dö­ne­minde ıs­la­hat ha­re­ket­leri ne­ti­ce­sinde açı­lan Mü­hen­dis­hane-i Bahr-i Hü­mâ­yun ile İs­tih­kâm Mek­tebi gibi bazı okul­larda ri­yâ­ziye (ma­te­ma­tik) ho­cası ola­rak ça­lış­tığı zik­re­di­lir.

Ge­len­bevî’nin ri­yâzî ilim­ler­deki de­hâ­sını gös­te­ren iki önemli olay şöy­le­dir:

1. Lo­ga­ritma Şerhi Yazar:

H. 1201’de (1787) İs­tan­bul’a Fran­sız bir mü­hen­dis ge­le­rek Re­i­sül­küt­tab (Dı­şiş­leri Ba­kanı) Meh­med Raşid Efendi’yle gö­rü­şür. Ona –elin­deki lo­ga­ritma cet­ve­lini gös­te­re­rek, biraz da alaycı bir ta­vırla – pa­yi­tahtta bunu an­la­ya­bi­le­cek biri var mı, diye sorar. Re­i­sül­küt­tab ya­nına bi­ri­sini ve­re­rek onu Ge­len­bevî’nin evine gön­de­rir. Fran­sız mü­hen­dis Ge­len­bevî’yi, giyim ku­şa­mını ve evi­nin man­za­ra­sını gö­rünce şoka girer, ümit­siz bir şe­kilde elin­deki lo­ga­ritma cet­ve­lini Ge­len­bevî’ye verir. Ondan falan vakte kadar ken­di­sine bu lo­ga­rit­mayla il­gili bir cevap ver­me­sini ister. Be­lir­le­nen gün ge­lince Fran­sız mü­hen­dis tek­rar Ge­len­bevî’nin evine gelir. Bir de bakar ki Ge­len­bevî lo­ga­rit­mayla il­gili ka­li­teli ve ay­rın­tılı iki güzel ma­kale yaz­mış. Bu iki ma­ka­leyi gören Fran­sız mü­hen­dis çok şa­şı­rır. Çünkü lo­ga­ritma Av­rupa’da henüz yeni bu­lun­muştu ve bu­nunla il­gili ki­tap­lar henüz İs­tan­bul’da yay­gın de­ğildi. Bu şaş­kın­lı­ğın ar­dın­dan Fran­sız mü­hen­dis hemen Re­i­sül­küt­tab’a gi­de­rek şöyle der:

“Şayet bu âlim bizim ül­ke­mizde ol­saydı ağır­lı­ğınca altın ederdi.”

Fran­sız mü­hen­dis Re­i­sül­küt­tab’dan izin is­te­ye­rek Ge­len­bevî’nin res­mini çeker.

2. Top­la­rın Açı­sını Mi­li­met­rik Bir Şe­kilde He­sap­lar:

Bir bay­ram kut­la­ma­sında Os­manlı hum­ba­ra­cı­ları (top­çu­ları) Sul­tan III. Selim’in hu­zu­runda İs­tan­bul Kâ­ğıt­hane’de atış gös­te­risi ya­pı­yor­lardı. Fakat atı­lan top­la­rın hiç­bi­risi he­defe isa­bet et­mi­yordu. Pa­di­şah bu du­ruma si­nir­le­nince orada bu­lu­nan­lar­dan biri Ge­len­bevî’nin bu işi çö­ze­bi­le­ce­ğini söy­ledi. Ge­len­bevî ça­ğı­rıldı. Geldi ve top atışı için ge­rekli olan ince he­sap­ları yaptı. Ge­len­bevî topun kuv­veti, gül­le­nin ağır­lığı ve he­de­fin uzak­lı­ğına göre ge­rekli he­sap­la­ma­ları yapıp, top­la­rın ko­nu­munu da buna uygun ola­rak ayar­la­yınca atı­lan her gülle he­defe tam isa­bet etti. Bin­lerce kişi de isa­bet eden her top­tan sonra hum­ba­ra­cı­ları (top­çu­ları) al­kış­lı­yordu. Bu isa­betli atış­lara mem­nun olan Sul­tan, mü­kâ­fat ola­rak hem Ge­len­bevî’ye hem de onun nes­lin­den ge­le­cek­lere her gün dört okka (1 okka: 1,282 kg) pi­rinç ve­ril­me­sini em­retti.

Fen bi­lim­le­rinde meş­hur bir­çok bilim ada­mı­nın ya­pa­ma­dı­ğını bir med­rese âli­mi­nin yap­ması ger­çek­ten tak­dire şayan bir du­rumdu.

Ge­len­bevî ay­rıca mü­kâ­fat ola­rak h. 1204’te (1790) Mora Ye­ni­şe­hir’e kadı tayin edildi.

Eser­leri:

Ge­len­bevî’nin sarf, nahiv, be­la­gat, kelam, man­tık, fel­sefe, mü­na­zara, ma­te­ma­tik ve ast­ro­nomi gibi hem aklî hem de naklî ilim­lerde on­larca eseri bu­lun­mak­ta­dır.

Ve­fatı:

Ge­len­bevî Mora Ye­ni­şe­hir’deki va­zi­fe­sine devam eder­ken, Şey­hü­lis­lam Ha­mî­dî­zâde Mus­tafa Efendi’den, hilal ko­nu­sunda, ru’yet­ten zi­yade he­saba da­ya­nan gö­rüş­le­rini ağır bir şe­kilde ten­kit eden resmî bir mek­tup aldı. Bu hak­sız ten­kit­lere da­ya­na­ma­yan Ge­len­bevî beyin ka­na­ması ge­çi­re­rek felç oldu ve ne­ti­cede vefat etti. Kabri Mora Ye­ni­şe­hir’de Bay­raklı Camii Kab­ris­tanı’nda­dır (rh). i

Kay­nak: Mu­ham­med Zâhid b. el-Hasan el-Kev­serî, Ma­kâ­lâtü’l-Kev­serî, el-Mek­te­betü’l-Ez­he­riyye li’t-Türâs, Ka­hire 2009, s. 485-492; Kev­serî , “Ge­len­bevî İs­mail Efendi”, Çev. Musa Alak, İs­tan­bul Üni­ver­si­tesi İla­hi­yat Fa­kül­tesi Der­gisi, Sayı: 11, Yıl: 2005, s. 137-154; Bur­salı Meh­met Tahir, Os­manlı Mü­el­lif­leri, Mat­baa-i Âmire, İs­tan­bul 1333, II, 8; III, 293-297; Şe­ra­fet­tin Göl­cük – Metin Yur­da­gür, “Ge­len­bevî”, DİA, XIII, 552-555.