Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Medrese Tahsilinde Gaye – I

Medrese-i Süleymaniye Talebesi

51. Sayı · 2018/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Neşre Ha­zır­la­yan: Ab­dul­lah Taha İma­moğlu

Za­ma­nı­mızda ilmin en ka­ran­lık ci­het­le­rini ten­vire medar ola­cak na­za­ri­ye­ler vaz‘ı daire-i im­kana gir­miş­tir. Her­hangi bir saha-i ilimde takip edi­le­cek ta­rîki tayin etmek pek güç de­ğil­dir. Çünkü bu hu­susta pek vâsi ve şü­mullü tet­ki­katta bu­lun­muş olan eslâf, fey­yâz-ı ir­fan­la­rıyla en muk­te­dir di­mağ­lara bile reh­ber­lik etmiş, bu hu­susta kü­tüp­hane-i ma­ri­feti tez­yin eden âsâr-ı mu­hal­le­deyi erbâb-ı ilmin pîş-i te­teb­bu­una vaz‘ ey­le­miş­tir. Bu eser­ler kıy­met-i es­lâfı tak­dir et­ti­rir­ken dimağ-ı be­şeri ci­la­lan­dı­rı­yor. İşte bu su­retle şah­rah-ı te­med­dün ve te­â­lîde kat‘-ı me­râ­hil eden be­şe­ri­yet-i mü­te­kâ­mi­le­nin ih­ti­ya­cât-ı rû­hi­ye­le­rini tat­min ede­cek hi­me­mât-ı ari­fâne, tet­ki­kât-ı ha­kî­mâ­ne­le­riyle erbâb-ı feyz ü ke­mâ­lâ­tın kalp­le­rinde ibkâ-yı nâm et­miş­ler­dir.

Yek na­zarda gö­rü­lü­yor ki bütün şu­u­bât-ı ilim er­babı bugün mensî ve met­ruk kalan me­da­ris-i di­ni­yede per­ve­riş-yâb-ı kemâl ol­muş­lar­dır. Bu nokta-i na­zar­dan dîn-i İslam’ın ilme ver­diği paye, ule­maya bah­şet­tiği me­zi­yet, bu hu­susta tes­pit et­tiği gaye, za­ma­nın bu gaye üze­rin­deki te­si­rât-ı müd­hi­şesi, hâl-i ha­zırda med­rese tah­si­li­nin ga­yesi mev­zu­muzu teş­kil ede­cek­tir.

Dîn-i İslam, ilme kudsî bir ma­hi­yet ver­diği için­dir ki di­yâ­net ve me­de­ni­yet, is­tik­mâl-i be­şe­ri­yet nokta-i na­za­rın­dan ilmi tevsi‘ ve ten­vîr eden bir­çok keş­fi­yât-ı ce­dîde ile ne­ti­ce­len­miş ve bu mesâi-i il­miye ne­ti­ce­sinde bir­çok mev­zu­lar tayin ede­rek bir­çok ilim­ler kesb-i is­tik­lâl et­miş­tir. Ba­kı­nız dîn-i İslam bir ta­raf­tan اطلبوا العلم من المهد الى اللحد “Be­şik­ten me­zara kadar ilim taleb edi­niz.”1 ve (اطلبوا العلم ولو بالصين) “İlim Çin’de dahi olsa taleb edi­niz.”2 طلب العلم فريضة على كل مسلم ومسلمة “İlim her müs­lü­man erkek ve ka­dına farz­dır.”3 (لكل شيء طريق وطريق الجنة العلم “Her şeyin bir yolu var­dır. Cen­ne­tin yolu da ilim­dir.”4 gibi ter­gi­bât ve teş­vi­kât-ı ne­be­vi­ye­le­riyle vic­dan-ı İslam’ın nur-ı ilim ve irfan ile ten­vi­rini em­re­di­yor. Mün­te­si­bî­nini tah­sil-i ilme memur edi­yor.

Bir ta­raf­tan (إنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ) “Allah’tan ancak âlim olan kul­ları kor­kar.” (Fatır, 35/28) ve العلماء ورثة الأنبياء “Âlim­ler pey­gam­ber­le­rin mi­ras­çı­la­rı­dır.”5 ve أقرب الناس من درجة النبوة أهل العلم “Pey­gam­ber­lik de­re­ce­sine en yakın in­san­lar ilim eh­li­dir.” 6 ve علماء أمتى كأنبياء بني إسرائيل “Üm­me­ti­min alim­leri İs­ra­i­lo­ğul­la­rı­nın pey­gam­ber­leri gi­bi­dir.”7 ve عالم ينتفع بعلمه أفضل من سبعين ألف عابد “İl­min­den fay­da­la­nı­lan bir alim bin abid­den daha ha­yır­lı­dır.”8 gibi de­sâ­tir-i eze­liye ve ka­vâ­nin-i ne­be­vîye, di­yâ­net na­za­rın­dan ule­ma­nın de­rece-i şeref ve men­zi­lîni, kıy­met ve ehem­mi­ye­tini, mer­tebe ve me­zi­ye­tini beyan edi­yor.

“Ma­ri­fet il­ti­fata ta­bi­dir. Müş­te­ri­siz meta za­yi­dir.” kelam-ı hik­met, nu­mune-i muk­te­za­sınca diğer ta­raf­tan da اتبعوا العلماء فإنهم سراج الدنيا و مصابيح الآخرة “Âlim­lere tâbî olu­nuz. Çünkü onlar dün­ya­nın ışığı, ahi­re­tin kan­dil­le­ri­dir­ler.”9 Ve عظموا العلماء فإنكم تحتاجون إليهم في الدنيا والآخرة “Âlim­le­ri­nizi tazim edi­niz. Çünkü siz on­lara hem dün­yada hem de ahi­rette muh­taç­sı­nız.”10 عَلَيْكَ بِمَجَالَسَةِ الْعُلَمَاءِ وَاسْتِمَاعِ كَلامِ الْحُكَمَاءِ “Âlim­le­rin soh­be­tinde bu­lu­nu­nuz. Ha­kim­le­rin ke­la­mını din­le­yi­niz.”11 (وقروا علماء امتي فانهم نجوم الارض) “Üm­me­ti­min âlim­le­rine ağır­başlı olu­nuz. Çünkü onlar yer­yü­zü­nün yıl­dız­la­rı­dır.” gibi ehâ­dîs-i ne­be­viye ile ehl-i ilme karşı ih­ti­ra­mât-ı lâ­yıka, ta‘zimât-ı fâ­i­ka­nın lü­zûmu ci­he­tini ten­miye ve tak­viye edi­yor.

İşte âlem-i İslam’ı değil hatta saha-i be­şe­ri­yeti ten­vîr ve i‘lâ ga­ye­sine ma‘tuf olan bu ce­re­yan kulûb-ı üm­mette yer tu­tunca atâ­let ve re­hâ­vete veda edip ilmin âğuş-ı nû­şi­nine atıl­mış­tır. Bi­rinci asr-ı hic­ri­nin açmış ol­duğu vadi-i ilim, müm­taz si­ma­lar, müs­tesna di­mağ­lar ta­ra­fın­dan pek zi­yade tevsi edil­miş­tir.

Âyât-ı ilâ­hiye, ehâ­dîs-i ne­be­viye ule­mayı her şeyi tet­kik ve te­teb­bûya memur edi­yor. الحكمة ضالة المؤمن أنى وجدها يأخذها “Hik­met mü’minin yitik ma­lı­dır. Onu ne­rede bu­lursa alır.”12 Kelâm-ı nü­büv­vet-pe­nâ­hî­leri kar­şı­sında ulemâ-yı İslâm edyân-ı sâire ve me­zâ­hib-i mev­cû­deye ait ki­tap­ları Arapça’ya ter­cüme ile dîn-i İslâm aley­hine yağ­dı­rı­lan tufan-ı iti­raz, bârân-ı ih­ti­rasa karşı be­şe­ri­yeti ikna ede­bi­le­cek be­ra­hîn-i muk­nia, de­lâil-i katîa ihzâr ve tak­vi­ye­sine daha zi­yade kerem ve­ri­yordu.

Gö­rü­lü­yor ki bu yol­daki mesai ta­ham­mül­süz “izâle-i cehl u zul­met, ha­ki­kate na­i­li­yet, ten­vîr-i be­şe­ri­yet, harîm-i hakka de­hâ­let, nü­büv­vet-i fevz ü sa­a­det”, gâye-i mü­bec­ce­le­sine ma‘tuf idi. Bu mef­kûre o de­rece emîn ve metîn, muh­kem ve rasîn idi ki kar­şı­sında bütün me­vâni eri­yor ve ezi­li­yordu.

Tarîh-i ilimde yük­se­len nâ­dire-i fıt­rat vü­cud­lar, müs­tesnâ sî­mâ­lar, eri­şil­mez mef­kû­re­ler, ha­ki­kati arar­ken gü­zer­gâ­hın­daki al­da­tıcı men­fa­at­ler, ih­ti­ras­lar… bütün me­vâni ile mü­ca­dele ve mü­câ­he­de­sinde devam edi­yor. Me­sâib-i deh­rin te­vâ­lîsi onu bu az­min­den ayı­ra­mı­yordu.

[ara­bic-font]

رضبنا قسمة الجبار فينا – لنا علم وللاعداء مال)

(فان المال يفنى عن قريب – والعلم يبقى بلا زوال

[/arabic-font]

“Biz Ceb­bâr ola­nın tak­si­mine razı olduk

Bizim için ilim, düş­man­la­rı­mız içi mal var­dır

Zira mal yakın za­manda fena bu­lur­ken

İlim zevâl bul­mak­sı­zın bâkî kalır.”

Ne­şîde-i gar­râ­sını düs­tûr-ı emel it­ti­hâz edi­yordu. Takip olu­nan gaye gibi ilmin be­kâsı, dünya gibi mâlik fenâ-pezir ol­ması emel­le­rini mecrâ-yı ta­bi­î­sin­den teb­dil ede­mi­yordu.

[arabic-font]هركه را در طلب علم و ادب ريخ رسد – عاقبت پاي مرادش بسر كنج رسد[/arabic-font]

“İlim ve edebi talep yo­lunda ezi­yet çeken kim­se­nin ayağı en ni­ha­ye­tinde bir ha­zi­neye ula­şır.” diye henüz eri­şil­me­yen ha­zain-i ma­ne­vi­yeye doğru iler­li­yordu… Sa­de­mât-ı deh­rin, me­sâib-i günün te’si­râtı bî-ni­ha­yesi kar­şı­sında,

[ara­bic-font]

“الدهر كالميزان يرفع ناقعا – ابدا وخفض زائدالمقدار”

“واذا تحى الانعاف عادل عدله – فى الوزن بين حديدة و نضار

[/arabic-font]

”

Za­ma­nın mah­keme-i ad­linde ve­ri­len mu­vâ­fık-ı ma‘delet hü­küm­le­rine rağ­men o; yine pâ­yan­sız az­mini, ni­ha­yet­siz se­bâ­tını mu­ha­faza edi­yordu.. Mec­lîs-i ilm ü irfân, ona bir za­ma­nın mü­lâ­ze­met­gâh-ı fe­zâil-ni­sârı ol­duğu on­lara da

اقبل على النفس و استكمل فضائلها – فانت بالنفس لا بالجسم انسان feh­va­sınca is­tik­mâl-i nefs, ızhâr-ı te­vâ­zu­dan bir an bile hâlî kal­mı­yordu. Ba-husus mu­hâ­faza-i di­yâ­net uğ­runda za­mâne pey­rev olur.

[ara­bic-font]

“كل الذنوب فان الله يغفرها – ان شبع المرا اخلاص و ايمان”

“فكل كسر فان الدين يجبره – ومالكسر قناة الدين جيران”

[/arabic-font]

düs­tûr-ı mü­bec­ce­lin­den bir da­kika ay­rıl­mazdı. Ve bütün kalp­ler bu uğurda hep bir­den çar­pardı. Âlem-i me­de­ni­yette dîn-i mü­bî­ni­miz için derin ve ha­kîki bir hür­met, bir mu­hab­bet tev­lî­dine maz­har ol­muş­lardı. Ehl-i ilmin mu­hibb-i ha­kî­kat ol­duğu kadar bütün efrâd-ı mil­let hatta muhit bile ilme âşık idi. Âlem-i İslâm’ın, hakk-ı be­şe­ri­ye­tin if­ti­har ey­le­diği ricâl-i il­miye fart-ı iş­ti­ğal ve gay­ret-i mü­teb­ba­hi­ra­ne­le­riyle زكاة العلم تعليمه او تدريسه “İlmin ze­kâtı onu öğ­ret­mek­tir.” mıs­da­kınca neşr-i fü­yu­zat­tan hiç­bir da­kika geri kal­mı­yor­lardı.

İlim, za­ma­nın lâ yu‘ad ve lâ yuhsâ atiy­ye­leri, se­lâ­tin ve hü­küm­da­râ­nın hi­ma­ye­leri, din­dar­la­rın gay­ret ve mu­a­ve­net­leri, ef­râ­dın il­ti­fât-ı nevâz-şi­ka­râ­ne­leri kar­şı­sında saha-i fazl ve ke­ma­lâtta kat‘-ı me­râ­hile mu­vaf­fak olu­yordu. Şah­râh-ı te­med­dün ve te­rak­kide bütün sunuf-ı be­şeri i‘ti­laya sevk edi­yordu. Bu za­manda ilmi bir mak­sat takip eden âlim­ler her türlü ser­bes­tiye maz­har ola­bi­li­yordu.

Gö­rü­lü­yor ki dîn-i İslâm’ın tak­dîr ve teb­cîl ey­le­diği gâyât, nâ­mü­te­nâhi is­tik­bâl kadar ebe­di­dir. Bu ga­yeye vus­lat için de bir ömür ancak kâ­fî­dir. İşte böyle pek büyük bir za­manda ta­ham­mül­süz mü­ca­de­le­ler ne­ti­ce­sinde elde edi­le­bi­le­cek bu gaye uğ­runda ih­ti­yar edi­len fe­da­kâr­lık­la­rın, bes­le­ni­len arzu ve emel­le­rin na­sî­be­dâr ol­duk­ları de­rece-i i‘ti­layı tak­dir pek kolay de­ğil­dir.

Ma­lum­dur ki bütün evâ­mir-i ilâ­hîye ve te­kâ­lif-i şer‘iye aklın ke­mâ­line men‘uttur. Kemâl-i akl ise umûr-ı mâ­ne­vi­ye­den ol­du­ğun­dan bir alâ­met-i zâ­hire vaz‘ına arz-ı if­ti­kar eder. Buna bi­na­en­dir ki şer‘-i şerîf, “büluğ”u kemâl-i aklın alâ­met-i fâ­ri­kası ola­rak ta­nı­mış ve ta­nıt­mış­tır. İlmin bu gibi alâim-i zâ­hi­resi bu­lu­na­ma­dı­ğın­dan­dır ki fe­lâ­ket, hâ­zıra-yı il­mi­mizle ne­ti­ce­len­miş­tir. Bir za­man­lar ik­ti­dar ve irfân-ı âsâr ve mü­el­le­fât ile isbat edil­miş ve bu mu­hal­le­dât üze­rinde ne hâ­ki­mâne esas­lar, ne me­tî­nâne li­san­lar, ne za­rî­fâne mu­kad­di­me­ler bast u tem­hîd edil­miş. Koca bir ilim beş sa­hi­fe­lik bir sa­haya sı­ğa­cak de­re­cede kü­çül­tül­müş, aynı mevzu cilt­leri dol­du­ra­cak de­re­cede bü­yül­tül­müş.

Her asır ri­câ­li­nin ken­dine mah­sûs bir tavır ve hali, neşve-i irfan ve ke­mali var­dır. Bir zaman geldi ki ibrâz-ı fazl u kemâl, ihrâz-ı te­fev­vuk âdet hük­müne girdi.

Son za­man­larda mü­te­ad­did teş­ki­lâta maruz kalan ve el’ân tes­bit edi­le­me­yen med­rese tah­sî­li­nin muh­te­lif teş­ki­lâtta ki ga­ye­sine atf-ı nazar ede­lim.

Teş­ki­lât-ı ka­dî­mede yu­ka­rı­dan beri zik­ret­ti­ği­miz ga­ye­den eser gö­rü­lü­yordu. Bunun için­dir ki Rusya, Hin­dis­tan, Avus­turya, Bul­ga­ris­tan, Mısır, Af­ga­nis­tan, Kırım, Kazan’dan bir kütle-i beşer ilmin harîm-i feyz a fey­zine akı­yordu. Şüphe yok ki bu cûş u huruş, bu ga­le­yan, za­ma­nın bu mes­leğe edin­dir­diği dar­beyi idrak edi­yordu. On on beş se­ne­lik mesâi-yi mü­te­mâ­diye; der­si­âm­lık, kürsü şeyh­liği, imam­lık, ha­tip­lik, müf­ti­lik ile ne­ti­ce­len­diği, idâme-i hayat, te’mîn-i ma­î­şet nokta-i na­za­rın­dan da -tabir-i ma­rufu veç­hile- öl­me­ye­cek kadar bir men­faat-i dün­ye­viye elde edil­di­ğini, çünkü me­dâ­ri­sin fü­yû­zâtı en yük­sek de­re­cede iki yüz kuruş maaş ile kar­şı­lan­dı­ğını gö­rü­yordu…

Fıtrî ka­bi­li­yet, hulkî isti‘dad sunûf-ı be­şe­ri­ye­nin kâf­fe­sinde mü­sa­vi­dir. Yal­nız bunun lâyık-ı vec­hile ihzâr ve ten­miye ve ter­biye edil­mesi la­zım­dır. Bu nokta-i na­zar­dan evkâf bir zaman içinde mah­dûd bir tah­sîl ne­ti­ce­sinde pek büyük me­nâfi-i mad­diye, refah ve sa­a­det-i dün­ye­viye elde etmek müm­kün iken yal­nız pa­yi­tah­tın on beş yirmi bin mev­cutlu bir kâ­file-i il­mi­yeye mâlik ol­ması hep bu ga­ye­nin, ha­ki­kat ve di­yâ­net-i em­ni­ye­si­nin mü­seh­hir ve câ­zi­be­dâr te’si­râtı ne­ti­ce­si­dir. Evet, nûr-ı sey­yid kân-ı il­minde bu fe­da­kâr­lık­ları hep bu ga­yeye ma‘tuf idi. Me­dâ­ris-i di­niye mu­hî­tinde dinin eşi‘a-bâr olan nuru kadar kalp­lerde, vic­dan­larda ar­zu­lar bes­le­ni­yordu.

Kütüb-i aliye-i di­ni­ye­miz bi-hak­kın tet­kik edi­li­yor, en müş­kil, en muz­lim ci­het­leri bile hal­lo­lu­nu­yordu. Bu müd­de­a­mızı is­bata il­mi­ye­nin hal-i hâzır ba­kiy­yetü’s-süyûf mü­der­ri­sî­nini gös­ter­mek ki­fa­yet eder. Bun­lar ahkâm-ı şer‘iye, ka­vâid ve esâ­sât-ı di­ni­ye­mi­zin is­tih­raç ve is­tin­bâtı uğ­runda öyle fe­da­kâ­râne sa‘y ve ikdâm eder­lerdi ki med­re­se­den çı­kın­caya kadar yazı ya­za­maz­lar. Hesap bil­mez­ler… Bil­mez­lerdi. Fakat takip et­tiği şu‘be-i ilimde bi-hak­kın mü­te­has­sıs idi­ler. Esa­sen me­de­ni­yet ve te­rak­ki­yât-ı hâ­zıra da in­ti­sâb edi­len şu‘be-i ilimde mü­te­has­sıs ol­makla ilim ve ma­ri­feti tak­dir ve teb­cil ey­le­mek­te­dir.

Med­re­se­li­le­rin “lâ ye­te­zel­zel” imanı, sar­sıl­maz iti­kadı, kı­rıl­mak bil­mez azmi te’sîrât-ı hâ­ri­ci­ye­den masûn ol­duğu za­man­larda idi. Bu mef­kûre za­ma­nın ta­ham­mül-fersa te’sî­râ­tına karşı ba­kı­nız ne su­retle tak­viye edi­li­yordu.

(mâ ba‘di ge­le­cek nüs­haya)

* Sebilü’r-Reşad [Sırat-ı Müstakim] Dergisi, 19 Şubat 1336/18 Şubat 1920, c. XVIII, sy. 459, s. 202-204.

  1. Kelâm-ı kibâr. Merhum muhaddis Abdülfettah Ebu Gudde, bu sözün hadis değil kelâm-ı kibar olduğunu ifade etmiştir. ↩︎
  2. Beyhakî, Şuabu’l–Îmân, III/193. ↩︎
  3. İbn Mâce, Mukaddime, 17. ↩︎
  4. Deylemî, Müsnedü’l-Firdevs, III/329. ↩︎
  5. Ebû Davud, İbn Mâce. ↩︎
  6. Gazâlî, İhyâu Ulûmu’d-Dîn, I/5. ↩︎
  7. Aclûnî, Keşfu’l-Hafâ, II/74. ↩︎
  8. Hadisin benzeri için bkz. Tirmizî, İlim, 19. ↩︎
  9. Deylemi, Müsnedü’l-Firdevs, I/556. ↩︎
  10. Hadisin benzeri için bkz. Aclûnî, Keşfu’l-Hafâ, II/369. ↩︎
  11. Taberânî, Mucemu’l-Kebîr, VIII/199. ↩︎
  12. Tirmizî, İlim, 19. ↩︎