Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Mücahid Bir Seyyah Abdurreşid İbrahim

55. Sayı · 2018/5

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Sey­yah­lık bir ül­keyi, bir bel­deyi (yani bir me­kânı) keş­fet­me­nin adı de­ğil­dir sa­dece. Aynı za­manda orada ya­şa­yan in­san­la­rın ruh­la­rını keş­fet­mek, o bel­de­nin nab­zını tut­mak­tır. Hem yolun hem de va­ra­cağı men­zil­deki in­san­la­rın çi­le­siyle hem­hal ol­mak­tır bir ma­nada. Yer­yü­zünü do­la­şıp Rab­bi­miz’in ibret ve­si­ka­la­rını hem ça­ğı­nın in­sa­nına hem de ile­riki çağ­la­rın in­san­la­rına ulaş­tır­mak­tır. Ab­dur­re­şid İb­ra­him de bu düs­tur­larla ha­re­ket etmiş ve ken­di­sini adeta İslam mil­le­ti­nin hiz­me­tine ada­mış­tır. Doğ­duğu top­rak­lar başta olmak üzere Müs­lü­man­la­rın bu­lun­duğu bir­çok ül­kede on­la­rın hak­ları için si­yasi mü­ca­dele ver­miş­tir. Bir mü­te­fek­kir olan Ab­dür­re­şid İb­ra­him bize sey­yah­lık ile mü­ca­de­le­nin bir arada nasıl ya­pı­la­ca­ğını da gös­ter­miş­tir.

Sey­yah­lığı ak­si­yo­nu­nun bir par­çası ola­rak gö­re­bi­le­ce­ği­miz Ab­dur­re­şid İb­ra­him, 1857 se­ne­sinde Si­birya’nın Tarâ kö­yünde dün­yaya gel­miş­tir. Bu­hara’dan Si­birya’ya göçen Özbek asıllı bir ai­le­nin ço­cu­ğu­dur. 7 ya­şın­dan iti­ba­ren med­rese eği­ti­mini al­maya baş­la­yan Ab­dur­re­şid İb­ra­him 14-15 yaş­la­rın­day­ken an­nesi ile ba­ba­sını kay­be­der. An­nesi ve ba­ba­sını kay­bet­tik­ten sonra eği­ti­mini ça­lı­şa­rak devam et­ti­rir. Bir süre öğ­ret­men­lik ve imam­lık yap­tık­tan sonra Me­dine’ye gi­de­rek beş sene daha eği­ti­mine devam eder. İlme olan me­rakı ve 7 ya­şın­dan beri ilimle uğ­raş­ması daha sonra ger­çek­leş­ti­re­ceği Ja­ponya se­ya­ha­tinde ken­di­sine yar­dımcı olur. Gerek se­ya­hati es­na­sında yap­tığı tar­tış­ma­larda ge­rekse do­laş­tığı İslam bel­de­le­rini de­ğer­len­dir­me­sinde bu yet­kin­li­ğini his­set­ti­rir.

Ab­dur­re­şid İb­ra­him bir­çok defa İs­tan­bul’a ve Me­dine’ye git­miş­tir. Bu dö­nemde mem­le­ke­tinde bu­lu­nan başta Tatar Müs­lü­man­ları olmak üzere Müs­lü­man­la­rın so­run­la­rıyla il­gi­len­miş­tir. Özel­likle eği­tim ala­nında bu gay­reti gös­te­ren Ab­dur­re­şid İb­ra­him hem mev­cut med­re­se­le­rin ıs­lahı için ça­lış­mış hem de yeni okul­la­rın açıl­ma­sına ve­sile ol­muş­tur. Açıl­ma­sına ve­sile ol­duğu okul­la­rın bi­rinde yedi sene de mu­al­lim­lik yap­mış­tır.

Ab­dur­re­şid İb­ra­him sa­dece eği­timle uğ­raş­madı. Müs­lü­man­la­rın si­yasi yet­kin­liğe ulaş­ma­ları için elin­den gelen gay­reti de gös­terdi. Başta Mir’at, Ülfet ve Til­miz olmak üzere bir­çok dergi ve ga­zete çı­kardı. Bir ara Rusya’da resmi gö­revde de bu­lu­nan Ab­dür­re­şid İb­ra­him bu şe­kilde so­run­lara çözüm ge­ti­re­me­ye­ce­ğini an­la­yınca gö­re­vin­den is­tifa etti. İs­tan­bul’da bas­tır­dığı Livau’l-Hamd adlı ri­sa­le­sini Rusya’da da­ğıttı. Bu ri­sale ile, bas­kıda olan Rusya Müs­lü­man­la­rı­nın İs­tan­bul’a ge­le­bi­le­cek­le­rin­den bah­se­di­yordu. Bazı Av­rupa ül­ke­le­rine gi­de­rek te­mas­larda bu­lundu. Ja­ponya’ya gitti ve anti Rusya pro­pa­gan­da­sına ka­tıldı. Sul­tan 2. Ab­dül­ha­mid’den Ja­ponya’da İslam’ın ya­yıl­ması için yar­dım ta­le­binde bu­lundu. Fakat bu, Ab­dür­re­şid İb­ra­him’in, Âlem-i İslam isimli ese­rinde 1907’de yap­tı­ğını be­lirt­tiği ve ilk Ja­ponya se­ya­ha­tim, di­ye­rek bah­set­tiği büyük se­ya­hati de­ğil­dir.

BİZİM ŞEHİRLERİMİZ

İs­ter­se­niz biraz da sey­ya­hı­mı­zın ki­ta­bın­dan bah­se­de­lim. Âlem-i İslam isimli bu kitap Tür­kis­tan’dan baş­la­yıp Ja­ponya’ya Çin’e ora­dan da Hin­dis­tan ve Ara­bis­tan’a yap­tığı yol­cu­luğu ve de­ğer­len­dir­me­le­rini kap­sı­yor. Yol­cu­lu­ğu­nun ilk kıs­mında Bu­hara ve Se­mer­kant gibi ule­ma­sıyla, mu­ta­sav­vıf­la­rıyla me­de­ni­ye­ti­mizi bes­le­yen şe­hir­leri zi­ya­ret et­miş­tir. Bu şe­hir­ler sa­dece in­sa­nıyla değil o in­san­la­rın inşa et­tiği ya­pı­la­rıyla da me­de­ni­ye­ti­mi­zin göz be­be­ğiy­di­ler. Zaten insan ne kadar ke­mâle yak­laş­mışsa or­taya koy­duğu eser­lerde o kadar mü­kem­mele yakın ol­mu­yor mu? Tan­pı­nar’ın, Beş Şehir’de Bursa’yı an­la­tır­ken kul­lan­dığı şu ifa­de­ler Bursa’ya, İs­tan­bul’a hitap et­tiği gibi Bu­hara’ya, Se­mer­kant’a, Taş­kent’e ve daha nice şe­hir­le­ri­mize de hitap edi­yor; “Ced­le­ri­miz inşa et­mi­yor­lar, iba­det edi­yor­lardı. Mad­deye geç­me­sini ıs­rarla is­te­dik­leri bir ruh ve iman­ları vardı. Taş, el­le­rinde can­la­nı­yor, bir ruh par­çası ke­si­li­yor­lardı.” Batı’nın şed­dadi şe­hir­le­ri­nin ak­sine bizim şe­hir­le­ri­miz sanki bir şiiri fı­sıl­dı­yor. Fakat Ab­dur­re­şid İb­ra­him’in ese­rinde ma­a­le­sef bu fı­sıl­tıya kulak ve­re­mi­yo­ruz. Zira onun an­lat­tık­ları, bu şe­hir­le­rin buh­ran dö­ne­mine ait. Bu rah­manî şe­hir­ler bir fa­ni­nin kalbi gibi de­ğiş­miş, Ab­dür­re­şid İb­ra­him’in de­yi­şiyle eski İslam eser­le­ri­nin enkaz ve ha­ra­besi du­ru­muna gel­miş­tir. İlmi ola­rak da durum çok farklı de­ğil­dir. Her ne kadar Bu­hara’da iki yüz med­rese ve yirmi yedi bin ta­lebe ol­du­ğunu söy­lese de bugün bizim de dil­len­dir­di­ği­miz eleş­ti­riyi yö­nel­ti­yor; “Öğ­re­tim usûlü ber­bat, bir ki­ta­bın mu­kad­di­me­sini beş se­nede tah­sil eder­ler, yirmi otuz sene med­rese oda­sında otu­rur, bütün öm­rünü âlât, lisan tah­si­linde ge­çi­rir, tah­sil so­nunda iki ke­lime Arapça ko­nu­şa­ma­dığı gibi, bir satır da Arapça ile bir şey yaz­mak­tan âciz­dir.

JAPONYA SEYAHATİ

Yo­luna devam eden Ab­dur­re­şid İb­ra­him yol­cu­luğu es­na­sında bazı ki­şi­lerle ilmi mü­na­ka­şa­lar yapar, bazen bilgi alış ve­ri­şinde bu­lu­nur, bazen de dünya si­ya­seti üze­rine de­ğer­len­dir­me­lerde bu­lu­nur. Si­birya da Tomsk şeh­rin­den ge­çer­ken Bu­dist­lerle kar­şı­la­şır ve on­la­rın dini aka­id­leri ve iba­det­leri hak­kında ma­lu­mat alır. Re­is­le­riyle gö­rü­şür ve hatta ma­bet­le­rine bile gider. Yol­cu­luğu bu şe­kilde devam eder. Artık İslam’a pek yakın bir mil­let ola­rak ni­te­len­dir­diği Ja­pon­la­rın di­ya­rına var­mış­tır. Yol­cu­lu­ğu­nun da esas ga­ye­sini teş­kil eden Ja­ponya se­ya­hati hak­kında ge­nişçe ma­lu­mat verir.

Doğu mil­let­leri ara­sında Batı em­per­ya­liz­mine karşı en kuv­vetli gay­reti gös­ter­mek­te­dir Ja­ponya. Bugün Batı an­la­yı­şına ve ka­pi­ta­lizme yenik düşse de o gün­lerde gös­ter­diği di­re­niş malum. Kül­tür­le­rini ko­ru­mak için küçük gö­rü­nen de­ği­şik­lik­lere bile dik­katle yak­laş­mış­lar­dır. Ec­nebi ke­li­me­le­rin­den müm­kün ol­dukça kaç­mış, yeni icat edil­miş tek­no­lo­jik alet­lere ken­di­leri isim koy­muş­lar­dır. Pos­taya yubin ve fo­toğ­rafa şaşin de­dik­leri gibi.

Ab­dur­re­şid İb­ra­him Ja­ponya’da si­yasi te­mas­larda da bu­lun­muş­tur. Başta li­der­leri Mi­kado olmak üzere bir­çok ki­şiyle gö­rüş­müş­tür. Eği­tim ku­rum­la­rında ve farklı ce­mi­yet­lerde Ja­pon­la­rın is­tek­leri üze­rine kon­fe­rans­lar ver­miş­tir. Gerek ko­nuş­tuğu isim­ler­deki ge­rekse kon­fe­rans­la­rın­daki mev­zu­lar dö­ne­min po­li­tik tav­rını bize gös­ter­mek­te­dir. Bu ko­nuş­ma­larda Ja­pon­la­rın, Rusya ve Çin ile olan iliş­ki­leri yer alır. Batı ül­ke­le­ri­nin gön­der­diği mis­yo­ner­lere ve da­yat­tık­ları ba­tılı yaşam tar­zına hem top­lum ola­rak hem de si­ya­si­ler ola­rak gös­te­re­cek­leri di­renç gün­deme gelir. Ja­pon­la­rın, Ba­tılı ül­ke­le­rin ak­sine Os­manlı’ya karşı farklı bir mu­hab­bet­leri var­dır. Tür­kiye’yi şar­kın ge­le­ceği açı­sın­dan pek önemli gö­rür­ler. Bir pro­fe­sö­rün Tür­kiye’nin is­tik­bali mev­zu­unda ver­diği kon­fe­ransta “Şark’ın ruhu Tür­kiye hü­kü­me­ti­dir.” ifa­de­le­rini ha­tı­ra­tına kay­de­der Ab­dür­re­şid İb­ra­him.

Ja­ponya’dan sonra se­ya­ha­tine devam eden Ab­dur­re­şid İb­ra­him, Çin’i ve Sin­ga­pur’u zi­ya­re­tin­den sonra Hin­dis­tan’a var­mış­tır. Ja­ponya’dan sonra Hin­dis­tan da ki­tapta önemli yer tutar. Özel­likle İn­gi­liz­le­rin bu­ra­daki ida­re­leri ve zu­lüm­le­rini bize an­la­tır. Müs­lü­man­la­rın hal­leri de iç açıcı de­ğil­dir. Onlar da zulme ve ha­ka­rete maruz ka­lır­lar. Yani Si­birya ve Bu­hara, Se­mer­kant gibi yer­lerde Rus­la­rın,  Hin­dis­tan da ise İn­gi­liz­le­rin zulmü var­dır. Ab­dur­re­şid İb­ra­him bu­rada kısa bir süre gö­zal­tında bile kal­mış­tır. Bir süre daha kal­dık­tan sonra Hin­dis­tan’ın ta­ma­mını zi­ya­ret et­mek­ten vaz­geç­miş­tir. Bu­ra­dan Ara­bis­tan’a hac yap­mak için yola çık­mış­tır. Hacı va­pur­ları ve farklı gör­dük­leri hak­kında de­ğer­len­dir­me­lerde bu­lu­nan Ab­dur­re­şid İb­ra­him en çok da ka­ran­ti­naya alın­mayı eleş­ti­rir. Bunu sıh­hat açı­sın­dan zi­yade Av­ru­pa­lı­la­rın si­yasî ola­rak dü­şün­dük­le­rini söy­ler ve Os­manlı yö­ne­ti­ci­le­ri­nin bu uy­gu­la­ma­nın si­yasî ci­he­tini an­la­mak­tan mah­rum ol­duk­la­rını dil­len­di­rir. Ab­dur­re­şid İb­ra­him, Ara­bis­tan’ı zi­ya­re­tin­den sonra Der­sa­a­det’e yani İs­tan­bul’a döner.

SÜLEYMANİYE KÜRSÜSÜNDEKİ VAİZ

Ab­dur­re­şid İb­ra­him İs­tan­bul’a bir­çok defa gelip git­miş­tir. Her zi­ya­re­tinde yeni isim­lerle ta­nış­mış ve eski dost­la­rıyla da kay­naşma fır­satı bul­muş­tur. Bu dost­la­rın­dan en yakın ol­duğu kişi Meh­met Akif’tir. Akif’le bir­çok gö­rüş­me­leri olmuş ve fikir alış­ve­ri­şinde bu­lun­muş­tur. Ortak yan­la­rın­dan en önem­lisi bir­çok fikir ay­rı­lık­la­rı­nın ya­şan­dığı bir dö­nemde iki­si­nin de İslam âle­mi­nin içinde bu­lun­duğu buh­ran­dan çık­ması için gös­ter­dik­leri gay­ret­tir. Meh­met Akif’in onu ve âlem-i İslam se­ya­ha­tini ese­rinde an­lat­ması ara­la­rın­daki ya­kın­lığı gös­ter­mek­te­dir. Akif onu “Sü­ley­ma­niye Kür­sü­sün­den” isimli uzunca şi­i­ri­nin vaizi yap­mış­tır. Bu şiir dö­ne­min İslam top­lum­la­rı­nın ah­va­lini haber verir. Yani yir­minci yüz­yı­lın İslam top­lu­munu bu şi­i­rinde Ab­dur­re­şid İb­ra­him’in ağ­zın­dan an­la­tır Akif. Ab­dur­re­şid İb­ra­him’in Âlem-i İslam isimli se­ya­hat­na­mesi de bu şi­i­rin adeta tef­siri mu­ka­bi­lin­de­dir.

MÜCADELEYE DEVAM

Ab­dur­re­şid İb­ra­him geri kalan ha­ya­tında mü­ca­de­le­sine devam et­miş­tir. İtalya’nın Trab­lus­garp’ı işgal et­mesi üze­rine Mısır’ı geçip kara yo­luyla Derne’ye var­mış­tır. Derne, Bin­gazi, Tob­ruk ve Trab­lus­garp cep­he­le­rinde zaman zaman fi­i­len ça­tış­ma­lara da ka­tıl­mış­tır. Enver Paşa ile bu­rada ta­nış­mış ve sa­mimi bir dost­luk kur­muş­tur. Edirne’nin düş­ma­nın eline düş­mesi üze­rine Ab­dur­re­şid İb­ra­him; Ja­ponya, Çin, Hin­dis­tan ve Ma­lezya’daki dost­la­rına mek­tup­lar yaz­mış ve on­ları ci­hada ça­ğır­mış­tır. Ja­ponya’da bazı ga­ze­te­ler üzün­tüyle bu ha­beri halka du­yur­muş­tur. Bu durum, Ab­dur­re­şid İb­ra­him’in Ja­ponya’da Tür­kiye le­hine oluş­tur­duğu ka­mu­o­yu­nun bü­yük­lü­ğünü gös­te­rir. Rus­la­rın Kuzey Doğu Ana­dolu’yu iş­gali üze­rine oraya gidip as­kere moral ver­miş­tir. Al­man­la­rın Rus­lar­dan esir al­dığı Rus­yalı Müs­lü­man­ları Os­manlı saf­la­rında sa­vaş­maya ikna et­miş­tir.

Bir dönem Konya’nın Ci­han­beyli il­çe­sinde de ika­met eden Ab­dür­re­şid İb­ra­him, 1933 se­ne­sinde sü­rekli has­ret duy­duğu Ja­ponya’ya dön­müş­tür. Uzun za­man­dır bir türlü ya­pı­la­ma­yan Tokyo Camii’nin te­mel­le­rini at­tı­rıp dört yılda ta­mam­la­mış­tır. Bu arada bazı ga­ze­te­lere mü­la­kat­lar ver­miş ve ma­ka­le­ler neş­ret­miş­tir. Müs­lü­man­lara din ve tarih ders­leri ver­mekle bir­likte Tokyo Camii’nin imam­lık va­zi­fe­sini yü­rüt­müş­tür.  Onun ve­si­le­siyle bir­çok Japon, Müs­lü­man­lığı kabul et­miş­tir. Ab­dur­re­şid İb­ra­him’in İslam’a yap­tığı en önemli hiz­met­ler­den biri, İslam Di­ni­nin Japon par­la­men­to­sunda resmî din ola­rak ta­nın­ması (1939) ve Japon ders ki­tap­la­rın­daki İs­la­mi­yet ile il­gili yan­lış­la­rın dü­zel­til­me­si­dir. Ab­dur­re­şid İb­ra­him 17 Ağus­tos 1944’de 87 ya­şında vefat et­miş­tir. Ce­na­ze­sine iş­ti­ra­kin çok ol­ması bek­len­di­ğin­den, namaz üç gün son­raya ert­len­miş­tir. Allah rah­met ey­le­sin.