Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Ölüm ile Başlayan Yepyeni Bir Hayat

51. Sayı · 2018/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ön­ceki sa­yı­la­rı­mızda âyet-i ke­ri­me­ler, hadis-i şe­rif­ler ve aklî de­lil­ler ışı­ğında kabir aza­bı­nın hak olu­şunu izah et­meye ça­lış­tık. Bun­larla bir­likte buna dair icma var­dır. Bu ya­zı­mı­zın ko­nusu da bu ko­nu­dan mü­te­şek­kil­dir.

İslam ule­ma­sı­nın kahir bir ek­se­ri­yeti, kabir aza­bı­nın hak ol­duğu hu­su­sunda it­ti­fak ha­lin­de­dir. Eş‘arî ve Ma­tu­ridî’nin eser­le­rinde bu ger­çeği gör­mek müm­kün­dür. Hatta ehl-i sün­ne­tin dı­şın­daki bazı âlim­ler bile kabir aza­bını hak ola­rak kabul et­miş­ler­dir. Ehl-i sün­net ule­ması ta­ra­fın­dan ilm-i kelam/akaid ile il­gili ka­leme al­dık­ları bütün eser­le­rinde kabir azabı bö­lü­müne yer ver­miş­ler­dir. “Kabir azabı kâ­fir­ler ve bazı gü­nah­kâr mü’min­ler için hak­tır.” gö­rüşü İslam ule­ma­sı­nın ortak bir gö­rü­şü­dür. Daha düne kadar, Müs­lü­ma­nım, diyen her­hangi bi­rine, “Kabir azabı var mı?” diye sor­sa­nız, “Kabir azabı hak­tır.” ce­va­bını alır­ken şimdi bu çat­lak ses­ler neyin nesi? Yak­la­şık 15 asır­dır bunca ulema ve her asır­daki mil­yon­larca Müs­lü­man, bir bâtıl üzere nasıl it­ti­fak sağ­la­ya­cak­lardı? Böyle bir yan­lış üzere it­ti­fak sağ­lan­dı­ğına hangi akıl onay ve­re­bi­lir ki? Hadis ki­tap­la­rına dahi bak­tı­ğı­mızda cüz’i is­tis­na­lar dı­şında kabir azabı ile il­gili ri­va­yet­ler “ce­naze” bö­lü­münde zik­re­dil­mek­te­dir. Ay­rıca kabir azabı ile il­gili müs­ta­kil ola­rak ya­zıl­mış eser­ler de var­dır. İmam Ga­zâlî’nin Se­ka­râtü’l-Mevt ve Şid­de­tühû Ha­yatü’l-Kubûr gibi.

Ölü­ler, ha­yat­ta­ki­le­rin yap­mak is­te­dik­leri hayır ve salih amel­le­ri­nin se­va­bın­dan müs­te­fit olur­lar mı (fay­da­la­na­bi­lir­ler mi?)?

Önce şunu çok iyi bil­me­miz lazım. Ömür ser­ma­ye­sini gaf­let ve se­fa­hatle hebâ edip sonra da baş­ka­la­rına ümit bağ­la­yan kimse İslam na­za­rında akıllı ve şu­urlu bir mü’min de­ğil­dir. Akıllı mü’min o kim­se­dir ki, nef­sine karşı hâ­ki­mi­yet ka­za­nıp onu kont­rol ve ko­ru­ması al­tına alan ve ölüm­den son­raki hayat için son ne­fe­sine kadar sa‘y u gay­ret içinde, bütün im­kân­la­rını bu uğurda se­fer­ber eden şu­urlu ve ken­di­sine gıpta edi­len kim­se­dir. Bir kısım ke­lam­cı­lara göre ölüye -dua ve is­tiğ­far da dâhil olmak üzere- hiç­bir hayır ve ame­lin se­vabı ulaş­maz. Gü­nü­müzde de bu gö­rüşe sahip çıkıp bunu sa­vu­nan­lar var­dır. Onlar da “Biz Kur’ân’dan başka hiç­bir şey kabul et­me­yiz.” diyen kim­se­ler­dir. Bu gö­rüşü ileri sü­ren­le­rin bir de­lili, “İnsan için kendi ça­lış­ma­sın­dan başka bir şey yok­tur.”1 âyet-i ce­lî­le­si­dir.

Bu ayette bir kimse bir baş­ka­sı­nın ame­line mâlik de­ğil­dir hükmü var­dır, bu doğ­ru­dur. Ancak ame­lin se­vabı bi­rine ba­ğış­lan­dığı za­manda ona mâlik ola­maz (ona ula­şa­maz) ma­nası an­la­şıl­maz.

Bu gö­rüşü iddia eden­le­rin diğer de­lil­leri ise, “İnsan öl­düğü zaman amel­den ke­si­lir…” ha­disi ile ben­zeri ha­dis­ler­dir. Bu hadîs-i şe­rîf­ten de öle­nin biz­zat ken­disi amel­den ke­si­lir fakat bir baş­ka­sı­nın onun adına yap­tığı ame­lin se­vabı da ke­si­lir ma­na­sına gel­mez.

Ehl-i sünnet fukahası, ehl-i hadîs ve ehl-i tefsîr ulemasına göre

Mü’min­le­rin yap­tığı du­a­lar, is­tiğ­far­lar ve diğer bütün salih amel­le­rin se­vabı ölü­le­rin ruh­la­rına ula­şır. Bu gö­rüşü be­nim­se­yen­lere “ehl-i vüsûl” denir. Ancak bu ko­nuda ule­ma­nın iki gö­rüşü or­taya çı­kı­yor:

1- İmam Şâfî, İmam Mâlik ve Ha­nefî fu­ka­ha­sı­nın bir kıs­mına göre namaz, oruç gibi be­denî iba­det­le­rin se­vabı ölüye ulaş­maz.

2- Selef-i sa­li­hîn, Ahmet ibn Ham­bel ve diğer bazı Ha­nefî fu­ka­ha­sına göre hem be­denî hem de mâlî iba­det­le­rin yani tüm salih amel­le­rin se­vabı ölü­le­rin ru­huna ula­şır.

Ehl-i sün­net ule­ma­sı­nın bu ko­nuda şu âyet-i ke­rî­meyi delil gös­te­rir:

“Ey Rab­bi­miz! Bizi ve biz­den ön­ceki iman etmiş olan kar­deş­le­ri­mizi ba­ğışla. Mü’min­lere karşı kal­bi­mizde bir kin bı­rakma. Ey Rab­bi­miz! Şüp­he­siz ki Sen çok esir­ge­yen ve çok mer­ha­met eden­sin.”2

Gö­rül­düğü gibi bu âyette ken­di­le­rin­den ön­ceki mü’min kar­deş­le­rine dua ve is­tiğ­farda bu­lu­nan mü’min­ler, Allah Teâlâ ta­ra­fın­dan övül­mek­te­dir.

Delil ola­rak sun­duk­ları hadîs-i şe­rif­ler­den ba­zı­ları ise şöy­le­dir:

1- Hz. Osman’ın (ra) ri­va­ye­tine göre, Efen­di­miz (s.a.v) bir ce­na­ze­nin def­nin­den sonra me­za­rın ba­şında dur­du­lar ve “Bu kar­de­şi­niz için Allah’tan mağ­fi­ret, me­ta­net ve ko­lay­lık di­le­yin, çünkü bu (kar­de­şi­niz) şu anda me­lek­ler(in su­al­leri) ile meş­gul­dür.”3

2- Hz. Aişe (r.anha), Ra­sû­lul­lah’a (s.a.v), kabir eh­line is­tiğ­farda bu­lun­mak is­te­di­ği­mizde ne söy­le­ye­ce­ğiz, diye sor­du­ğunda Efen­di­miz şöyle bu­yur­du­lar:

“Ey mü’min ve Müs­lü­man yur­du­nun ehli, Allah biz­den önce ölen­lere ve sonra öle­cek­lere (çokça) mağ­fi­ret etsin ve biz de in­şal­lah en yakın za­manda siz­lere ka­vu­şa­ca­ğız.”4

3- Bü­reyde (r.a), biz Ra­sû­lul­lah (s.a.v) ya­nında otu­rur­ken Efen­di­miz’e bir kadın geldi ve “Ben ölmüş olan annem için bir câ­riye ta­sad­duk ettim.” de­di­ğinde “Bu senin için ge­rekli idi. Çünkü o sana miras bı­rak­mıştı.” bu­yurdu. Yine aynı kadın bu defa, “Annem hiç hac ya­pa­ma­mıştı, onun için hac ya­pa­bi­lir miyim?” de­yince Efen­di­miz (s.a.v), “Evet, onun için hac et.” bu­yur­du­lar.5

4- Ab­dul­lah ibn Ömer’den (r.a) ri­va­yet edi­len bir başka hadîs-i şe­rîfte Allah Ra­sûlü (s.a.v) şöyle bu­yurdu: “Her kimin üze­rinde Ra­ma­zan orucu borcu var iken ölmüş ise, her gün için bir fakir do­yu­rul­sun”6

5- Ab­dul­lah ibn Abbas (r.a) an­la­tı­yor: “Cü­heyne Ka­bi­lesi’nden bir kadın, Efen­di­miz’e (s.a.v) geldi ve şöyle dedi:

“Annem hac yap­mayı nezr etmiş (ada­mış) ve bu hac­cını eda et­me­den öl­müştü. Ben onun için hac ede­yim mi?”, Efen­di­miz de “Evet, onun ye­rine hac et. Söy­ler misin, eğer an­ne­nin borcu ol­saydı o borcu öder miy­din? Allah’a ait borç­ları öde­yin, zira Allah, borcu öden­mesi ge­re­ken­le­rin ba­şında gelir.” bu­yur­du­lar.”7

As­lında kabir aza­bı­nın in­kârı ya­nında bir de kabir ha­ya­tına giriş bö­lü­mün­deki sual me­lek­le­ri­nin so­ru­la­rı­nın da in­kârı yat­mak­ta­dır. Mah­şerde sual var da ka­birde niye sual ol­ma­sın ki?

“Allah, iman eden­leri dünya ha­ya­tında ve ahi­rette hak ve ha­ki­kat (üzere) sabit kılar. Allah, za­lim­leri ise sap­tı­rır. Allah di­le­di­ğini yapar.”8 İmam Bu­hârî’nin ri­va­ye­tine göre, bu âyet-i ce­lîle, me­lek­le­rin ka­bir­deki so­ru­la­rın­dan sonra baş­la­yan kabir azabı hak­kında nazil ol­muş­tur.

Enes ibn Malik’in (r.a), Efen­di­miz’den (s.a.v) ri­va­yet et­tiği, “Kul, kabre konur da, ar­ka­daş ve ya­kın­ları dönüp gi­der­ken on­la­rın ter­lik­le­ri­nin se­sini (ayak ses­le­rini) duyar…” diye baş­la­yan uzun bir hadîs-i şe­rî­fin son bö­lümü şöy­le­dir: “Kâfir ve mü­na­fık olan kim­seye (Efen­di­miz’e (s.a.v) işa­retle) “Bu kimse hak­kında ne der­sin?” diye so­rar­lar. O da “Bil­mem. İn­san­la­rın söy­le­di­ğini ben de söy­ler­dim.” der. Bunun üze­rine de­mir­den tok­mak­larla dar­be­ler in­di­ri­lir ve (fer­yad u figan) ses­le­rini insan ve cin­le­rin dı­şın­daki bütün var­lık­lar işi­tir.”9

Zeyd ibn Sabit’in (r.a) nak­let­tiği bir başka hadîs-i şe­rîfte Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yurdu: “Bu ümmet, kab­rinde im­ti­han edi­le­cek (sor­guya çe­ki­le­cek).”10

Bir başka ha­disi şerif de şöy­le­dir: “Sizin, kab­ri­nizde im­ti­hana (sor­guya) çe­ki­le­ce­ği­niz hu­susu bana vah­ye­dildi.”11

Ölü me­zara ko­nu­lup ruh be­dene avdet et­tik­ten sonra oturt­tu­ru­lur ve me­lek­ler su­al­le­rini so­rar­lar. Bu ger­çek­leri kav­ra­mak ve haz­met­mekte zor­la­nan­lar, acaba Kurân-ı Kerîm’de bahsi geçen şu âyet­le­rin ifade et­tiği ha­ki­kat­leri de mi kav­ra­mı­yor­lar, diye doğ­rusu çok merak edi­yo­ruz. Allah (c.c), canlı ve can­sız var­lık­lara bir çeşit şuur ve idrak ve­ri­yor da bun­lar Rab­le­rini tes­bih ve tak­dis edi­yor­lar. “…çünkü öyle taş­lar var ki on­lar­dan ne­hir­ler fış­kı­rır, öy­le­leri de var ki ya­rı­lır ve ara­la­rın­dan su çıkar, öyle taş­lar da var­dır ki Allah kor­ku­sun­dan (ye­rin­den kopup) yu­var­la­nır­lar.”12

“Gök­ler­de­ki­le­rin ve yer­de­ki­le­rin, gü­ne­şin, ayın, yıl­dız­la­rın, dağ­la­rın, ağaç­la­rın, hay­van­la­rın (bütün can­lı­la­rın) ve bir­çok in­sa­nın Allah’a secde et­ti­ğini ve bir­çok­la­rı­nın da ilâhî azabı hak et­ti­ğini (Ra­sû­lüm) gör­mez misin?13

Secde eden in­san­ları gör­dü­ğü­nüz gibi diğer var­lık­la­rın sec­de­le­rini de görüp izah ede­bi­lir mi­si­niz? “As­lında hiç­bir şey yok­tur ki hamd ile Allah’ı tes­bih et­me­sin ancak siz on­la­rın tes­bih et­me­sini an­la­ya­maz­sı­nız…”14

“Bun­la­rın tes­bihi, Allah’ın var­lı­ğı­nın de­li­li­dir.” an­la­mına gelir di­ye­mez­si­niz. O zaman Allah niçin “Siz on­la­rın tes­bi­hini (du­ya­maz) an­la­ya­maz­sı­nız.” bu­yur­sun ki? Demek ki on­la­rın tes­bihi an­la­şı­lı­yor (ve du­yu­lu­yor). An­la­yan ve du­yan­lar var ama siz an­la­ya­maz­sı­nız (du­ya­maz­sı­nız) de­mek­tir.

“Şüp­he­siz ki biz dağ­ları Davut’un em­rine ver­miş­tik. Onlar (dağ­lar) Davut ile be­ra­ber gece ve kuş­luk vakti tes­bih eder­lerdi.”15

“Biz, ey dağ­lar ve kuş­lar, Davut ile be­ra­ber tes­bih edin de­miş­tik.”16

Bu dağ­la­rın ve kuş­la­rın tes­bi­ha­tını Davut’tan (a.s) baş­ka­ları da du­yu­yor muydu? Hayır, ama bir duyan vardı.

“Gök­lerde ve yer­de­ki­le­rin, ka­nat­la­rını çır­pa­rak sıra sıra uçan kuş­la­rın, Allah’ı tes­bih et­ti­ğini gör­mez misin?(Onlar) kendi niyaz ve tes­bi­ha­tını bi­lir­ler.”17

Ölen bir kimse me­zara kon­ma­yıp in­san­la­rın ara­sında iken hiç kimse far­kına var­ma­dan orada me­lek­ler so­ru­la­rını so­rar­lar ve ce­vap­la­rını alır­lar. Soru su­al­den sonra ge­re­kirse azap da eder­ler. Ama ora­da­ki­ler ne bir şey görür ne de işi­te­bi­lir­ler. As­lında bun­lara inan­mak, böyle bir şeyi hemen kav­ra­mak hiç de zor bir şey de­ğil­dir. Çünkü bunun ben­zeri nice olay­lar ve ha­di­se­ler ya­şan­mış ve ya­şan­mak­ta­dır.

Allah Teâlâ, bu âlemde gö­re­me­di­ği­miz ve du­ya­ma­dı­ğı­mız daha nice hay­ret-i mûcib olay ve ha­di­se­ler vü­cûda ge­tir­miş­tir. Me­sela Cib­rîl-i Emîn, insan su­re­tinde Efen­di­miz’e ge­li­yor; Ra­sû­lul­lah (s.a.v), Cib­rîl-i Emîn’in hem ke­la­mını din­li­yor, işi­ti­yor hem de ken­di­sini gö­rü­yor. Fakat et­ra­fında bu­lu­nan­lar ne gö­rü­yor ne de işi­te­bi­li­yor. Cib­rîl-i Emîn, Efen­di­miz’e Kur’ân’ı oku­yor ve öğ­re­ti­yor ama sa­hâbe-i kirâm du­rum­dan bî­ha­ber.

Cin­ler et­ra­fı­mızda yük­sek sesle ko­nu­şu­yor­lar ama ne gö­rü­yor ne de işi­te­bi­li­yo­ruz. Ama on­larla öyle veya böyle ir­ti­batlı olan­lar hem gö­rü­yor hem de işi­te­bi­li­yor­lar. Ölüme ha­zır­la­nan kimse, et­ra­fın­da­ki­lerle ir­ti­ba­tını kesip mana âle­mine yö­nel­diği bir anda et­ra­fın­daki gö­revli me­lâ­ike-i ki­râmı gö­rü­yor ve ses­le­rini de alı­yor. Ama ya­nında hiz­meti ile meş­gul olan­la­rın ise hiç­bir şey­den ha­ber­leri yok. Sa­dece bakıp du­ru­yor­lar.

“Can bo­ğaza gelip da­yan­dığı zaman ki o zaman siz can çe­ki­şen kim­seye (sa­dece) bakar du­rur­su­nuz. Biz (yani gö­revli me­lek­le­ri­miz ise) ona siz­den daha ya­kın­dır. Fakat siz gö­re­mez­si­niz”18

Ya Rabbi! Bütün dünya Müs­lü­man­la­rını ehl-i sün­net aki­de­si­nin dı­şın­daki her türlü akım­lar­dan hıfz u emîn eyle.

  1. Necm, 53/39. ↩︎
  2. Haşr, 59/10. ↩︎
  3. Ebû Davud; Hâkim; Beyhakî. ↩︎
  4. Müslim, Ahkâmü’l-Cenâiz, 181-182. ↩︎
  5. Müslim; Ebû Davud; Tirmizî, Câmiu’l-Usûl, 6/418-419. ↩︎
  6. Tirmizî, 6/405-406. ↩︎
  7. Buhârî, 2/219-220; Nesei, 5/116. ↩︎
  8. İbrahim, 14/27. ↩︎
  9. Buhârî; Ahmed ibn Hanbel; Müslim; Ebû Davud; Nesei, Sahîhu’l-Cami, 1671. (Bu hadisin tamamı için bakınız; İbn Kesîr, 2/531) ↩︎
  10. Tezkiratü’l-Kurtubî, 149. ↩︎
  11. Müslim, Cennet, 67; Ahmed ibn Hanbel, 3, 233. ↩︎
  12. Bakara, 2/74. ↩︎
  13. Hacc, 22/18. ↩︎
  14. İsrâ, 17/44. ↩︎
  15. Sa‘d, 38/18. ↩︎
  16. Sebe, 34/10. ↩︎
  17. Nûr, 41/41. ↩︎
  18. Vâkıa, 56/83-85. ↩︎