Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Recebü’l-Ferd

51. Sayı · 2018/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Neşre Ha­zır­la­yan: Ab­düs­set­tar Elif

İçinde bu­lun­du­ğu­muz mü­bâ­rek ayın ismi olan Receb esâ­sen bir nes­ne­den bil­mek­le­yüp kork­mak ve utan­mak ve bir kim­se­den hey­bet­le­nip yani gö­züne pek büyük ve mühîb gö­rün­mekle ona ta‘zîm ve teb­cîl ey­le­mek mâ­nâ­sı­na­dır. Ve Receb eş­heru isnâ aşe­re­den şehr-i maruf is­mi­dir ki mânâ-yı mez­bûr­dan me’hûz­dur. Zira ca­hi­li­yette ona pek tazim eder­lerdi.

Yine aynı mad­de­den müş­tâk olan ter­cîb ise “Receb ayında kur­ban kes­mek ma­na­sı­na­dır ki ca­hi­li­yette şehr-i mez­bûrda es­nâm­lar için zebh-i ka­râ­bîn eder­ler idi. Keza ha­ki­ka­ten Receb müş­ri­kîn-i Ara­bın mu­kad­des bir ayı idi. Bil­hassa Mudar ka­bi­lesi ve ona te­bean ka­bâil-i sâ­i­re­den Receb’de oruç tu­tan­lar bu­lun­duğu gibi bunun aşere-i ûlâ içinde put­la­rın ma­bed­le­rini zi­ya­rete gi­der­ler, put­lar na­mına kur­ban ke­ser­ler, bu yolda ke­si­len kur­bana da (‘ıtr) ve (‘atîre) der­lerdi.

Kamus mü­ter­cimi diyor ki: “el-Itr, ayı­nın kes­riyle, kâ­fir­ler pe­res­tiş et­tik­leri puta denir. Sanem ma­na­sına ve mut­laka zebh olu­na­cak hay­vana denir ve şol ko­yuna denir ki ca­hi­li­yette müş­ri­kûn-ı Arab pe­res­tiş ey­le­dik­leri esnâm için kur­ban eder­ler idi. Şârih Receb’e tah­sis ey­le­miş­tir. el-Atîre: se­fîne vez­ninde bu dahi ehl-i ca­hi­li­ye­tin es­nâm­ları için zebh ey­le­dik­leri ko­yuna denir.”

Mü­zeyne ka­bi­le­si­nin Nühm is­min­deki pu­tu­nun sâ­dini yani kay­yimi bu­lu­nan Ab­dul­lah b. Mu­ğaf­fel Haz­ret­leri atîre olmak üzede mâhud puta kur­ban ke­se­ceği sı­rada aklı ba­şına gelip putu kır­mış ve huzûr-ı Pey­gam­be­rîye de­hâ­letle Müs­lü­man ola­rak:

[ara­bic-font]

ذَهَبْتُ إِلٰٖى نُهُمِ لِأَذْبَحَ عِنْدَهُ عَتِیرَةَ نُسُكٍ كَالَّذِي كُنْتُ أَفْعَلُ

فَقُلْتُ لِنَفْسِي حِینَ رَاجَعْتُ حَزْمَهَا أَهٰذَا إِلٰهٌ أَبْكَمُ لَيْسَ يَعْقِلُ

أَتَيْتُ فَدِينِي الْيَوْمَ دِينُ مُحَمَّدٍ إِلٰهُ السَّمَاءِ الْمَاجِدُ الْمُتَفَضِّلُ

[/arabic-font]

Be­yit­le­rini söy­le­mişti ki “Nühm’ün ya­nına git­tim. Her vakit ki gibi ona kur­ban ke­se­cek­tim. Fakat aklım ba­şıma geldi. Kendi ken­dime böyle dil­siz ve akıl­sız mabud olur mu? dedim. Sonra kal­kıp huzûr-ı Pey­gam­be­rîye gel­dim. Artık bu­günkü dinim Dîn-i Mu­ham­med­dir. Hâ­liku’s-semâ ve mâcid-i zü’l-atâ olan zât-ı ecelli e‘lâda ma­bu­dum­dur” me­a­lin­de­dir.

Buhâr-i şe­rî­fin cüz-i hâ­mi­sinde Ebû Hu­reyre’den mervî olmak üzere mez­kûr bu­lu­nan لَا فَرَعَ وَلَا عَتِيرَةَ yani Müs­lü­man­lıkta fera‘ de yok­tur atîre de hadis-i şe­rî­fiyle bu âdet-i ca­hi­liye ilga edildi.

“el-Fera‘: Fet­ha­teyn ile nâ­ka­nın yahut ko­yu­nun ve ke­çi­nin en evvel do­ğur­duğu yav­ru­suna denir. Ca­hi­li­yede onu sa­nem­le­rine kur­ban eder­lerdi ve minhu’l-hadis لَا فَرَعَ وَلَا عَتِيرَةَ ve ba­zı­ları in­dinde ca­hi­li­ye­den bi­ri­nin de­vesi yüz me­hâra baliğ olunca bir genç ve âlâ de­ve­sini sa­ne­mine kur­ban ederdi. Fera‘ de­dik­leri ol kur­ban ey­le­dik­leri de­ve­dir. Mu­kad­demâ ehl-i İslâm dahi ol min­val üzere bi­rini zebh eder olup bâ­dehû nesh ve nehy sadır ol­makla fe­ra­gat et­ti­ler.” Kamus ter­cü­mesi.

Ma­lum­dur ki Arab-ı câ­hi­liyye Receb, Zil­kâde, Zil­hicce ve Mu­har­rem ay­la­rını (Eşhur-i Hurum) na­mıyla mu­kad­des tutar ve on­la­rın zar­fında cidâl ve kı­tâli fısk ve fücur sa­yardı. Bu şuhûr-ı mu­har­re­me­den tek bu­lu­nan Receb ferd, mü­te­vâlî olan diğer üç aya serd sı­fatı ve­ril­diği gibi Receb ayı mük­rimü’l-eimme vez­ninde mun­sılü’l-esinne, esabb ve esamm va­sıf­la­rını da alırdı. Çünkü Receb’in hu­lûlü mız­rak­la­rın te­mer­rü­nünü çı­ka­rır ve el­deki si­lah­ları döker. Yani bı­rak­tı­rırdı. Kezâ Receb ayı­nın ku­lak­ları sağır ad­de­dil­mişti. Zira içinde is­tim­dâd ve is­ti­a­neyi mûcib bir ha­re­ket vuku memnu‘ idi. Eşhur-i hu­rumda harp et­me­nin mem­nu­i­yeti İb­ra­him İs­mail aley­hima’s-selâm dev­rin­den beri cari olup hem ehl-i Mekke’nin te’mîn-i ma­î­şeti hem de huc­câc ve züv­vâr-ı vâ­ri­dî­nin se­la­meti hik­me­tine müb­tenî idi. Zil­kâde, Zil­hicce ve Mu­har­rem ay­la­rında kıtâl ol­ma­ya­cağı için bilâd-ı Ara­bın en uzak­la­rın­dan bile ha­cı­lar sâ­li­men ge­lir­ler ve ba‘de’l-hacc âmi­nen dö­ner­lerdi. Receb ayında kıtâl memnu bu­lun­du­ğun­dan umre1 yap­mak is­te­yen­ler; erkân-ı um­reyi se­lâ­metle îfâ ve avdet eder­lerdi.

Eşhur-i hu­ru­mun hür­meti; bi­dâ­yet-i İslam’da da mer‘î ve mu­te­ber idi. Hatta Receb içinde düş­manla çar­pı­şan ilk defa olmak üzere ga­ni­met alan Ab­dul­lah bin Cahş ile kah­ra­man ar­ka­daş­ları; taraf-ı Ne­bevî’den “Ben size şehr-i haram dâ­hi­linde harb edi­niz de­me­miş­tim” ita­bına uğ­radı. Lakin bunun üze­rine sûre-i Ba­kara’daki

[arabic-font]يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللَّهِ وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ[/arabic-font]

Yani “Ha­bi­bim! Sana şehr-i ha­ramda mu­kâ­tele edi­lip edil­me­ye­ce­ğin­den sual edi­yor­lar. De ki: şehr-i ha­ramda mu­kâ­tele büyük bir şey­dir. Erbâb-ı isti‘dâdı İslam’dan men etmek, Allah’a kafir ve zi­ya­ret-i Mes­cid-i Haram’a mani olmak, Mekke aha­li­sin­den bu­lu­nan Müs­lü­man­ları mem­le­ket­le­rin­den çı­kar­mak ise ind-i ilâ­hîde şehr-i ha­ram­daki mu­kâ­te­le­den bü­yük­tür. Allah’a şirk koş­mak da kı­tâl­den eşdd ve ek­ber­dir.” me­a­lin­deki ayet­ler nazil oldu. Daha sonra da te­ca­vüze maruz kalan Müs­lü­man­la­rın her zaman ve me­kânda mü­da­fa­ada bu­lun­ma­la­rına mü­sa­ade bu­yu­ruldu.

Receb’in beyne’l-müs­li­mîn diğer bir ci­het­ten de hür­meti var­dır ki aha­lide iti­barı umu­miye göre cev­her-i Mu­ham­medî sulb-i pe­der­den me­şime-i ma­dere in­ti­kal etmiş2 ve mu­cize-i ce­lile-i isrâ; yine bu şehr-i muh­te­rem zar­fında vukua gel­miş­tir. Bu mü­na­se­betle ehl-i İslam; Receb’in ilk Cuma ge­ce­siyle yirmi ye­dinci leyle-i mü­bâ­re­ke­sini kan­dil ge­cesi diye tes‘îd eder.3

Me­dine-i Mü­nev­vere aha­lisi; Receb’in 12. ge­cesi Cebel-i Uhud’a gider ve Haz­ret-i Hamza ile şü­hedâ-yı sâ­i­re­nin ka­bir­le­rini zi­ya­ret eder. Yine Me­dine-i Mü­nev­vere’ye bu ay zar­fında ve Re­ce­biyye na­mıyla Mekke’den ve sâir bilâd-ı Arab’dan bir­çok zâir ge­le­rek zi­ya­ret-i se­niyye-i Ne­be­viyye ile şâd-kâm olur.4

İs­tan­bul ve sâir Me­mâ­lik-i Os­mâ­niye’de Receb ile onu takip ey­le­yen Şaban ve Ra­ma­zan ay­ları üç aylar unvân-ı ta­zimi ve­ri­lir, hatta bazı etfâl o şuhûr-ı mü­bâ­reke esâ­mî­siyle tes­miye edi­lir.

Receb Paşa, şeyh Şaban-ı Veli, Ra­ma­za­no­ğul­ları gibi isim­ler Müs­lü­man Türk­le­rin bu ay­lara olan fart-ı ta­zi­mini gös­te­rir.

Belki hala var­dır; yakın za­man­lara kadar erbâb-ı salâh Receb gi­rince oruç tut­maya baş­la­yıp hulûl-i Şev­vâl’e kadar sâim bu­lu­nurdu.

Ra­ma­zan’ın müj­de­cisi ad­do­lu­nan bu ay ib­ti­da­sında ta­lebe-i ulû­mun cami ders­leri ke­si­lirdi. Mol­la­lar, Ru­meli ve Ana­dolu ku­râ­sına gi­de­rek va‘z u na­si­hatte bu­lu­nur, köy­lü­ler ta­ra­fın­dan da on­lara nak­den ve za­hî­ra­ten yar­dım olu­nurdu ki beyne’t-tul­lâb bu se­fer­lere cerre git­mek de­ni­lirdi. Top­la­nı­lan nukûd ve erzak ise ta­le­be­nin tah­sile av­deti es­na­sında ser­maye-i ek­vâti olurdu. Çünkü ima­ret­ler­den ancak fudla ile çorba, bir de per­şembe gün­leri pilav, zerde ve­ri­lirdi. Bun­lar ise şüp­he­siz genç bir ada­mın ia­şe­sine kâfi de­ğildi.

Son za­man­lara kadar Şaban’ın on be­şinci günü ya­pı­lan Surre-i Hü­mâ­yûn Alayı da mu­kad­dema bu ayın on iki­sinde icra olu­nurdu.

* Mahfil (Dergisi), 1339 Receb, Aded: 9, s. 151-154.

  1. Umre: Mea’l-ihrâm tavaf ile sa‘ydan ibaret bir küçük hacdır ki onda Arafat’a çıkmak ve Müzdelife’ye inmek ve Mina’ya gelip cemre yapmak yoktur. İhrâm ve tavaf ve sa‘yden ibaret üç şey ile vücuda gelir. Tıraş olmak veya saçından kırpmak ile hitam bulur. el-Muhtesarat Hacı Zihni Efendi merhum. ↩︎
  2. Kavl-i meşhura göre Cenab-ı Abdullah’ın zifafı ve maye-i kudsiye-i Ahmediye’nin Hazret-i Âmine’ye intikali hac mevsiminde vuku bulmuştu. Fakat Araplarca mutat Nesî usulünden dolayı o seneki hac, Zilhicce’de değil, Cumadelahira’da icra olunmuştu. Aleyhissalâtü vesselâm Efendimiz’in 12 Rebiyyülevvel’de ve tam 9 aylık tevellüd etmiş olmasına binaen “Leyle-i Regâib’in Recep ayında değil; Cumadelahira zarfında olması lazım gelir. Diğer taraftan leyle-i Regâib’in atâya-yı kesîre-i ilâhiyenin (çünkü: Regâib; çok vergi demektir) zaman-ı zuhûru olduğundan dolayı o unvanı almış bulunduğuna dair rivayetler de vardır. Hacı Zihni Efendi merhum Kitabü’s-salat’ında der ki “O gecenin leyle-i Regâib olması hakkında efvâh-ı avâmda dair ve sair olan söz ki Seyyidü’l-kâinât aleyhi ezka’s-salât Efendimiz’in sulb-i pederden rahim-pak-ı mâdere o gece nüzul buyurmuş olmalarıdır, aklen ve naklen bî-asıldır. Erbaîn-i Nevevî’nin hadîs-i hâmisi şerhinin evâhirinde Şeyh İsmail Hakkı kuddise’s-sırruhû demiştir ki: Ol gecede husus üzere tecelli-i ef‘âl olup Cenab-ı Sâhib-i Nübüvvet sallallahu teala aleyhi ve sellem garka-i nur-i ef‘âl olmakla şükranlillah on iki rekât salât-i Regâib kılmıştır. Regâib: Duha ve teheccüd namazları gibi nevafildir. Ve ol geceye leyletü’r-Regâib demek lisan-ı melâike’den sâdır olmuştur. Nitekim İmam Nesefi’nin Yakûta nam kitabında musarrahtır.” ↩︎
  3. Mucize-i Mirâcı hâkî olmak üzere Osmanlı şairleri tarafından birçok manzumeler yazılmıştır. Bunların en meşhuru Galata Mevlevihânesi Şeyhi olup 1142 tarihinde irtihal eyleyen Nâyî Osman Dede’nin tanzim eylediği ve gayet mahirane bestelediği mirâciyedir. ↩︎

“Evvel Allah adını yad ey­le­riz Dil dil olmuş kalbi âbâd ey­le­riz” bey­tiyle baş­la­yan bu man­zume İs­tan­bul’da Ga­lata ve Ye­ni­kapı Mev­le­vi­hâ­ne­le­riyle Sün­bül Efendi Han­gâ­hında ve Üs­kü­dar’da Haz­ret-i Hüdâî Der­gâ­hında me­ra­sim-i mah­sûsa ile oku­nur. Esna-yı kı­râ­atte huz­zâr ve zuv­vâra şeker, şer­bet ve süt tevzi olu­nur.

Man­zu­me­nin her faslı iki mi­râ­ci­ye­hân ta­ra­fın­dan yek ahenk ola­rak inşâd ve her bey­tin hitam-ı ne­ğa­mâ­tında kür­sü­nün al­tın­daki zâ­kir­ler ta­ra­fın­dan “sallû aleyh” ve­sa­ire makam-ı mah­sû­suyla tek­rar eder­ler. Vâ-esefâ ki man­zu­me­nin her fas­lına ait na­ğa­mât; maz­but de­ğil­dir. Bes­tesi mu­ha­faza edil­miş olan bir­kaç fa­sıl­dır.

  1. Aleyhissalâtü vesselâm Efendimiz Hazretleri ziyaret için Rece’de gelen züvvâra Belde-i Tâhire ahalisi Recebiyye derler ve hecîn ile geldikleri için rikâb tabir ederler. ↩︎

Re­ce­biyye’nin 23 Receb’de Me­dine’ye gir­mesi mutâd ol­du­ğun­dan Me­di­ne­li­ler o gün hâric-i bel­deye çıkıp san­cak­la­rıyla takım takım gelen zi­ya­ret­çi­leri kar­şı­lar­lar. Zâ­ir­ler dört gün Me­dine’de ika­met, 26 Receb’de Harem-i şerîf-i Ne­bevî dâ­hi­linde mi­râ­ciye kı­raât, leyle-i mi­râcda açık bu­lu­nan Harem-i Şe­rîfte sa­baha kadar iba­det ey­le­dik­ten sonra 27 Receb’de yurt­la­rına mü­te­vec­ci­hen yola çı­kar­lar.