Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Yazı Uçar Söz Kalır

4. Sayı · 2006/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ço­cuk­lara kitap okutma ça­ba­sın­da­yız. Aman, ev­la­dım kitap oku­yup kül­türlü olsun, oku­lunda bi­rinci gel­sin. Ço­cukla il­gi­len­me­mek için iyi bir ba­hane. Mo­dern za­man­larda in­sanı kendi ço­cu­ğun­dan uzak­laş­tı­ran ma­ze­ret­ler­den biri. Ço­cuğu meta ye­rine koyup adeta ondan verim/fayda bek­leme an­la­yışı içe­ri­sinde post mo­dern insan. Kitap oku­ması ge­re­ken bi­ri­leri varsa onlar bü­yük­ler­dir. Ço­cuk­la­rın ih­ti­yacı olan şey kitap de­ğil­dir! On­lara masal an­la­ta­cak bir anne ve bir de ba­ba­dır. Masal ki­tap­ları, çocuk hi­kâ­ye­leri de ço­cuk­lar için ya­zıl­ma­mış­tır. Onlar ço­cuk­lara an­la­tıl­ması için bü­yük­le­rin oku­ması ge­re­ken ki­tap­lar­dır.

O zaman ço­cuk­lar ne oku­ya­cak di­yor­su­nuz değil mi? Tabi ki onlar da masal ve hi­kâye ki­tap­la­rını oku­ya­cak­lar. Bü­yük­le­rin yap­ması ge­re­ken va­zi­feyi bir nevi ki­tap­lara tes­lim ede­rek ço­cuk­la­rın ih­ti­yacı olan mu­hab­beti on­lar­dan esir­ge­me­mek ge­re­ki­yor. Dün­yayı henüz ta­nı­ma­mış bir yav­ru­cak için önemli olan, yanı ba­şında ona yol gös­te­re­cek, onunla soh­bet ede­cek, doğru-yan­lış nedir an­la­ta­cak bi­ri­le­ri­nin var­lı­ğı­dır. Masal ki­tap­ları da bu ile­ti­şi­min oluş­ma­sında gayet te­sirli bir va­sı­ta­dır.

Mer­hum Cahit Za­ri­foğlu ço­cuk­lar için yaz­dı­ğında aynı za­manda bü­yük­ler için de yaz­dı­ğını söy­ler­ken hak­lıydı ancak onun ger­çek ni­yeti sor­gu­lan­madı bir türlü. Belki de bü­yük­lere va­zi­fe­le­rini ha­tır­la­tı­yordu zarif insan. Ki­tap­ları önce siz oku­yun, sonra ço­cuk­lara okuyun/okutun di­yordu. Ken­di­siyle ya­pıl­mış bir mü­la­katta şun­ları söy­lü­yor: “Bü­yük­lere yaz­dı­ğı­nız zaman bu sa­dece bü­yük­ler için­dir. Ama ço­cuk­lara diye ya­zar­sa­nız bu aynı za­manda bü­yük­ler için de olur. Ben ço­cuk­lar için yaş­ları sekiz do­kuz­dan baş­la­mak üzere basit bir konu sü­rük­le­yici bir ma­cera seçer bunun içini ise bü­yük­ler için dol­du­ru­rum. Yal­nız bunu çocuk du­yar­lı­lığı ile ya­pa­rım.”i

El­bette ki sa­dece masal değil kül­tür­le­rin ço­cuk­lara he­di­yesi. Mil­let­le­rin bi­lin­çaltı ola­rak ad­lan­dı­ra­bi­le­ce­ği­miz des­tan­lar, ata­söz­leri, şi­ir­ler ve tabii ki fık­ra­lar… Geç­miş­ten te­va­rüs et­ti­ği­miz söz zen­gin­li­ği­miz. Kı­sa­cası bütün şifahi/sözlü edebî ha­zi­ne­miz.

As­lında her şey­den evvel ço­cuk­la­rın dün­ya­sın­dan ha­ber­dar olmak ge­re­ki­yor. Ço­cuk­lar ola­ğan­dışı olay­ları nor­mal ha­di­se­ler gibi de­ğer­len­di­rir­ler. Re­a­list bir ba­kışa sa­hip­tir­ler. Bun­dan do­layı söy­le­nen söz­lerde do­laylı bir mana ara­maz­lar. Fakat hayal güç­leri ve sez­gi­leri çok ileri se­vi­ye­de­dir. Bir masal kah­ra­ma­nını ko­layca ken­di­siyle öz­deş­leş­ti­re­bi­lir. Onun gibi güçlü, cesur, zeki olmak ister. Çocuk re­a­list ol­duğu için sos­yal ha­ya­tın ku­ral­la­rını veya psi­ko­lo­jik ma­hi­yet­teki inanç­ları fi­ziki ku­ral­lar­dan ayı­ra­maz.ii

Çocuk tak­lit ede­rek öğ­re­nir. Ve ilk tak­lit ede­ceği ki­şi­ler de anne ve ba­ba­sı­dır. Şah­si­yeti te­ma­yüz edene kadar her türlü te­sire açık­tır insan. Şah­si­ye­tin oluş­maya baş­la­dığı bu dö­nem­lerde ço­cuğa model gös­te­ril­mezse ken­dine en yakın gör­düğü tipi seçer. Sizin Nas­red­din Ho­ca­nız yoksa çocuk tabii ki ken­dine he­diye da­ğı­tan Noel Baba’yı se­çe­cek­tir. Bir Ke­loğ­lanı an­lat­ma­dı­ğı­nız çocuk Harry Pot­ter hay­ranı olup çı­ka­cak, ‘yüzük kar­deş­liği’ mo­dern ma­sa­lıyla ha­yal­ler ku­ra­cak­tır.

Bugün masal ve des­tan kah­ra­man­ları ye­rine çizgi film kah­ra­man­ları, dizi ve film ka­rak­ter­leri var. Ne var ki milli ru­hu­muzu, has­sa­si­yet­le­ri­mizi yan­sı­ta­cak hiç­bir örnek şah­si­yet yok bun­la­rın içe­ri­sinde.

Bizim nu­mune-i im­ti­sal­le­ri­miz bel­li­dir. İn­san­lığa en güzel örnek (Üsve-i Ha­sene) olan Efen­di­miz (s.a.v)’i an­la­tı­rız yav­ru­la­rı­mıza. Hz. Ali’yi, Hz. Hamza’yı ce­sa­ret­le­riyle; Hz. Ömer’i ada­le­tiyle, Hz. Ebu Bekir’i sa­da­ka­tiyle, Ab­dur­rah­man bin Avf’ı cö­mert­li­ğiyle ta­nı­tır an­la­tı­rız ço­cuk­la­rı­mıza.

Bir Nas­red­din Ho­cayı an­la­tı­rız, Al­pas­lan’ı, genç pa­di­şah Fatih’i, Bat­tal Ga­ziyi, Kö­roğlu’nu. Ke­loğ­lanı an­la­tı­rız ince ze­kâsı ile dev­leri yen­me­sini.

Bun­ları unut­tu­rup da ah­lakî ola­rak hiç bir güzelliği/özelliği ol­ma­yan tip­leri di­zi­lerle model ola­rak in­san­la­rın önüne ko­yunca değer kav­ramı de­ği­şime uğrar. Değer pa­rada, güçte pa­halı zevk­lerde ara­nır genç­lik çev­re­sinde. Bizim için değer iman­dır, din­dir, Allah yo­lunda sa­vaş­tır, şe­hid­lik ve ga­zi­lik­tir. Ve bizim için örnek ola­cak in­san­lar da bu yolda olan­lar­dır. Ahmed Ye­sevî gibi, Yunus gibi, Mev­lana gibi, Eba Eyyüb el-En­sarî gibi, Yavuz Sul­tan Selim Han gibi…

Biz­ler yıl­lar geçse de sözlü/şifahi top­lum olma ge­le­ne­ği­miz­den vaz­ge­çe­me­yiz. Bu iyi­dir, kö­tü­dür ancak şu var ki “Yazı da gider, ku­lak­larda kalan söz­dür”. İnsan ha­yatı sağ ku­la­ğına oku­nan ezanla baş­lar bizim inan­cı­mızda. Adeta ço­cuğa ya­pı­lan ilk tel­kin­dir bu. Çocuk Müs­lim ol­du­ğunu bu ilahi çağrı ile ha­tır­lar belki de.

Sözle ye­ti­şi­riz, kül­tü­rü­müzü, ana­ne­mizi ancak hal ile söz ile ak­ta­rı­rız. Hal sâ­ri­dir ve si­ra­yet mu­hab­bet­le­dir. Bunun ak­sini dü­şü­nür­sek Cihan Harbi’nden çıkıp bin­lerce ev­la­dını kay­bet­miş bir mil­le­tin o za­man­dan bu­güne nasıl olup da di­nini mu­ha­faza ede­bil­di­ğini kimse izah ede­mez. Söz bizde na­mus­tur. İman önce dil/söz ile ik­rar­dır. Din teb­liğ­dir, na­si­hat­tir, emri maruf ve nehyi mün­ker­dir. Hükmü ağız­dan çıkan söze göre ve­ri­riz. İman da küfür de söz ile te­şek­kül eder.

Bu min­valde ye­ti­şen ne­sil­ler sözün kıy­me­tini bil­dik­leri öl­çüde ya­zıya sa­rı­lır­lar. Ondan sonra Kitab’a vasıl olur­lar. Sözün kıy­me­tini idrak et­me­den insan asla Ki­taba ko­şa­ma­ya­cak­tır.

Sözün kıymetini/değerini söz(ü) bilen tayin ede­bi­lir. İşit­ti­ğini an­la­ma­yan yahut yarım ya­ma­lak an­la­dı­ğıyla amel edene ku­lak­tan dolma bil­giyle iş ya­pı­yor deriz.

Sözlü/şifahi ge­le­neği kü­çüm­se­yen­ler mil­le­tin bin­lerce yıl­lık des­tan­la­rını göz ardı eden ve mil­leti ta­ri­hin­den ko­par­maya ça­lı­şan güç­ler­dir. Bi­rinci Cihan Har­binde, uyut­tuğu be­beğe “Ba­bası ge­le­cek Şam’dan…” nin­ni­le­rini söy­le­yen an­ne­ler nasıl bir halet-i ru­hiye ile bunu söy­lü­yordu. Bu nin­niyle ye­ti­şen ço­cuk­lar nasıl bir şu­u­ral­tına sahip olu­yordu. Söz­den uzak­laş­ma­nın te­siri ile bugün bu şu­u­run id­ra­kin­den mah­ru­muz ne yazık ki.

Ma­sal­lar des­tan­lar, örnek şah­si­yet­ler ki­tap­larda mah­pus. On­lara hür­ri­yet­le­rini ve­re­cek şu­urlu ebe­veyn­lere ih­ti­yaç var. Anne-baba ola­cak­la­rın ev­le­ri­nin içini dol­dur­ma­dan önce edebi da­ğar­cık­la­rını dol­dur­ma­ları; bize ait des­tan­ları, nin­ni­leri, ma­sal­ları öğ­ren­me­leri, masal an­lat­mayı bil­me­leri ge­re­ki­yor. Aksi tak­dirde söz uçup gi­de­cek. Kalan yazı ise ta­ri­hin say­fa­la­rın­daki hü­zünlü ger­çe­ğin ya­zısı ola­cak.

  1. Cahit Zarifoğlu, Konuşmalar, sf.92, Beyan Yay. ↩︎
  2. Erol Güngör, Değerler Psikolojisi Üzerinde Araştırmalar, Ötüken Yay. ↩︎