Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar (GDO) ve İnsan Sağlığı

20. Sayı · 2010/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Gen ak­ta­rımı, bir can­lı­nın hüc­re­le­rine, başka bir can­lı­dan DNA’nın belli bö­lüm­le­ri­nin yer­leş­ti­ril­me­si­dir. (Re­kom­bi­nant DNA tek­no­lo­jisi, Ge­ne­tik mü­hen­dis­liği) Her canlı grubu için farklı bir aracı canlı (ta­şı­yıcı) kul­la­nı­la­rak ger­çek­leş­ti­ri­lir. Daha çok bak­te­ri­ler ak­ta­rımda kul­la­nıl­mak­taysa da, vi­rüs­ler, küf, maya, bitki ve hay­van hüc­re­leri de bu işlem için kul­la­nıl­mak­ta­dır.

Ak­ta­rım iş­lemi için en çok Esc­he­ric­hia coli bak­te­risi kul­la­nıl­mak­ta­dır.

Bitki ve hay­vana gen ak­ta­rımı yo­luyla yeni özel­lik­ler ka­zan­dı­rıl­mak­ta­dır. Gen ak­ta­rımı ile Tıp’ta ge­le­cek ne­sil­le­rin daha sağ­lıklı ol­ması sağ­la­na­bi­lir? Ta­rım­sal ve hay­van­sal üre­timde çok çe­şitli ve fonk­si­yo­nel ürün­ler üre­ti­le­bi­lir.

Ge­ne­tik ya­pısı de­ğiş­ti­ril­miş ta­rım­sal ürün­leri ayır­mak için genel bir isim ola­rak ‘‘Trans­ge­nik Ürün’’ ta­biri de kul­la­nıl­mak­ta­dır. Trans­ge­nik ürün­ler, vi­rüs­ler, bak­te­ri­ler, hay­van­lar ve bit­ki­le­rin bazı gen böl­ge­le­rini içe­rir­ler. Bu şe­kilde bitki, olum­suz çevre ko­şul­la­rına karşı daha da­ya­nıklı olur­ken, en az ma­li­yetle en ve­rimli ürünü ver­meyi de he­def­ler.

Ag­ro­bac­te­rium tu­me­fa­ci­ens bak­te­risi 1983 yı­lın­dan beri bit­ki­lere gen ak­ta­rı­mında en yay­gın kul­la­nı­lan araç­tır.

Çe­şitli bi­yo­tek­no­lo­jik uy­gu­la­ma­larla bu­güne kadar mısır, pi­rinç, buğ­day, har­dal, kolza, tütün, pa­ta­tes, şeker pan­carı, pamuk, şeker ka­mışı, yonca, biber, la­hana, do­ma­tes, kabak ve ka­vunda trans­ge­nik çe­şit­ler ge­liş­ti­ril­miş ve alan de­ne­me­le­rine baş­lan­mış­tır.

Mısır (sap ve koçan kur­duna, ya­bancı ot ila­cına -her­bi­sit da­ya­nıklı), soya (ya­bancı ot ila­cına da­ya­nıklı), pa­ta­tes (virüs ve pa­ta­tes bö­ce­ğine da­ya­nıklı), pamuk (yeşil kurda ve ya­bancı ot ila­cına da­ya­nıklı), do­ma­tes (daha uzun raf ömrü, arı­tıl­mış aroma) böy­le­likle daha ve­rimli tür­ler elde edil­mek­te­dir.

Bu ürün­le­rin ye­tiş­ti­rilme alan­ları gü­nü­müzde 90 mil­yon hek­tar civarındadır.Bu üre­ti­min önemli bir kısmı ABD, Ar­jan­tin, Bre­zilya, Ka­nada, Çin, Pa­ra­guay ve Hin­dis­tan’da ger­çek­leş­mek­te­dir.

Trans­ge­ne­tik ürün­lere en güzel örnek ise depo ömrü uza­tıl­mış do­ma­tes mey­ve­si­dir. Soğuk de­niz­lerde ya­şa­yan bir balık tü­rün­den izole edi­len so­ğuğa da­ya­nık­lı­lık geni, raf öm­rünü uzat­mak ama­cıyla do­ma­tes bit­ki­sine ak­ta­rıl­mış­tır. Bu sa­yede do­ma­teste ürün ka­yıp­ları se­be­biyle or­taya çıkan za­rar­lar ve ürün­le­rin nak­li­ye­sinde ge­rekli olan ekstra har­ca­ma­lar azal­tıl­mış­tır. Bu sa­yede özel­likle kısa za­manda tü­ke­til­mesi ge­re­ken do­ma­tes­ten başka; çilek, kiraz ve kavun gibi ürün­le­rin tü­ke­tim sü­re­si­nin uza­tıl­ma­sına yö­ne­lik ola­rak ça­lış­ma­lar­dan önemli ne­ti­ce­ler alın­mış­tır.

Gol­den Rice (altın pi­rinç) ürü­nü­nün ge­ne­tiği de­ğiş­ti­ri­le­rek pro­vi­ta­min A (B ka­ra­tane) ilave edil­miş­tir. Böy­lece Uzak­doğu’da sık kul­la­nı­lan bu ürün çe­şitli sağ­lık so­run­la­rını ön­le­miş­tir.

Her­bi­si­tin tok­sik et­ki­sini or­ta­dan kal­dı­ran bir genin bit­ki­lere ak­ta­rıl­ması sık kul­la­nı­lan bir du­rum­dur.

Hay­van­larda gen ak­ta­rımı nedir?

Ge­ne­tiği de­ğiş­ti­ril­miş hay­van­lar ise, olum­suz çevre ko­şul­la­rına karşı daha da­ya­nıklı olur­ken, en az ma­li­yetle en ve­rimli ürünü ver­meyi de he­def­ler. Ör­ne­ğin; daha fazla süt ver­mesi he­def­le­nen inek­ler, daha etli ba­lık­lar gibi. Bu şe­kil­deki ça­lış­ma­larla daha ve­rimli, ka­li­teli ya da gös­te­rişli hale ge­ti­ril­meye ça­lı­şıl­mak­ta­dır.

Mik­ro­or­ga­niz­ma­larda gen ak­ta­rımı nedir?

As­per­gil­lus niger ile pey­nir ma­yası üre­timi.

Esc­he­ric­hia coli bak­te­risi ile insan in­sü­li­ni­nin üre­til­mesi.

İn­san­larda gen ak­ta­rımı yolu ile has­ta­lık­la­rın te­da­visi: Gen te­ra­pisi; doku ve hüc­re­lere gen ak­ta­rımı yolu ile has­ta­lıklı (ör­ne­ğin kan­serli bir hüc­rede) mu­tant alel­le­rin fonk­si­yo­nel gen­lerle yer de­ğiş­tir­mesi so­nucu has­ta­lı­ğın te­davi edil­me­si­dir.

Tür­kiye’de başta mısır, soya ve pamuk olmak üzere dı­şa­rı­dan trans­ge­nik ürün­ler gir­mekte; bun­lar bebek ma­ması dahil mar­ket­lerde sa­tı­lan bir­çok iş­len­miş ürü­nün ham mad­de­sini oluş­tur­mak­ta­dır. Ni­te­kim pi­ya­sa­dan top­la­nan mısır unu, mısır cipsi, mısır ni­şas­tası ve mısır gev­rek­leri üze­rinde ya­pı­lan araş­tır­ma­larda bun­la­rın ya­rı­sı­nın ge­ne­tik mo­di­fiye kat­kılı ol­duk­ları tes­pit edil­miş­tir.

GDO’lar gü­ven­lik açı­sın­dan henüz bi­lin­me­yen et­ki­ler ser­gi­le­ye­bi­lir­ler, insan, hay­van, çevre ve diğer can­lı­lar üze­rinde olum­suz et­ki­leri ola­bi­lir. Gen­ler tek baş­la­rına ça­lı­şan bi­rim­ler de­ğil­dir. Bir or­ga­niz­maya trans­fer edi­len genin bek­len­me­yen et­ki­leri de ge­li­şe­bi­lir. Bu ne­denle, ge­le­cek ne­sil­ler üze­rine et­ki­leri tam ola­rak is­pat­lan­ma­yan eko­no­mik bo­yut­ları tar­tı­şı­lan ge­ne­tiği de­ğiş­ti­ril­miş ürün­le­rin büyük risk­ler ta­şı­dık­ları ve ge­ne­tik so­run­lara açık ol­duk­ları kabul edil­mek­te­dir.

En­dişe du­yu­lan ko­nu­lar aşa­ğı­daki gibi özet­le­ne­bi­lir:

Antibiyotiklere Dirençlilik

Uy­gu­lan­makta olan mev­cut mo­dern bi­yo­tek­no­lo­jik yön­tem­lerle bit­ki­sel ürün­lere ak­ta­rı­lan gen­ler bitki, bak­teri ve virüs kay­naklı olup; gen ak­ta­rımı ya da de­ği­şik­liğe uğ­ra­tıl­ması sı­ra­sında, işa­ret­le­yici ola­rak gen ak­ta­rımı ya­pı­lan hücre ve do­ku­la­rın se­çil­mesi için ço­ğun­luğu bak­te­ri­yel ori­jinli an­ti­bi­yo­tik da­ya­nık­lı­lık gen­leri kul­la­nıl­mak­ta­dır. Bu ne­denle o ürün­leri tü­ke­ten in­san­la­rın da an­ti­bi­yo­tik di­renç­le­ri­nin güç­le­ne­bi­le­ceği iddia edil­mek­te­dir. Bu da ile­ride an­ti­bi­yo­tik te­da­vi­le­rin­den sonuç alın­ma­ması ih­ti­ma­lini or­taya çı­ka­ra­bi­lir. Bir fir­ma­nın üret­tiği bir Bt mı­sırı am­pi­si­line di­renç geni ta­şı­mak­ta­dır. Am­pi­si­lin in­san­larda ve hay­van­lar­daki en­fek­si­yon­la­rın bir ço­ğunda kul­la­nı­lan de­ğerli bir an­ti­bi­yo­tik­tir. İn­gil­tere de dahil olmak üzere bazı Av­rupa ül­ke­leri, am­pi­si­line di­renç ge­ni­nin mı­sır­dan besin zin­ci­rin­deki bak­te­ri­lere geçiş ya­pa­bi­le­ceği ve am­pi­si­li­nin bak­te­ri­yel en­fek­si­yon­lara karşı kul­la­nı­mını teh­li­keye so­ka­bi­le­ceği en­di­şe­siyle üre­ten firma Bt mı­sı­rı­nın ye­tiş­ti­ril­me­sini ya­sak­la­mış­tır.

Gıda Alerjileri

GDO’ların mey­dana ge­ti­re­bi­le­ceği risk­le­rin ba­şında alerji gel­mek­te­dir. Ni­te­kim 1996 yı­lında, Bre­zilya kes­ta­ne­sin­den soya fa­sul­ye­sine ak­ta­rı­lan geni içe­ren ürün­ler, alerji yap­ması ne­de­niyle, Trans­ge­nik soya mar­ket­ler­den top­la­tıl­mış­tır.

1980’lerin so­nunda trip­to­fan ami­no­a­si­tini bir bak­te­riye üret­ti­re­rek, besin tak­vi­yesi ola­rak ABD’de sa­tışa sun­muş­lar ürünü kul­la­nan ki­şi­lerde sinir sis­te­mini et­ki­le­yen kas ağ­rı­ları ve kan­daki eo­zi­no­fil­le­rin sa­yı­sında artış ile sey­re­den eo­zi­no­fili-myalji send­romu (EMS) or­taya çık­mış, 37 kişi ha­ya­tını yi­tir­miş.

Aler­jik re­ak­si­yon­lar, bir deri kı­za­rık­lığı, ağız ka­şın­tısı kadar küçük re­ak­si­yon­lar­dan ani şoka va­rana kadar de­ği­şen semp­tom­lar gös­te­re­bi­lir. Aler­jik re­ak­si­yon verme ih­ti­mali olan yeni pro­te­in­le­rin pla­senta yo­luyla fe­tüse geç­tiği de gös­te­ril­miş­tir. Ti­cari be­sin­ler­deki pro­tein kat­kı­la­rı­nın gi­de­rek artan oran­larda kul­la­nıl­ma­sına pa­ra­lel ola­rak be­sine bağlı ana­fi­lak­tik re­ak­si­yon­larda artış bek­le­ne­bi­le­ceği ön­gö­rül­mek­te­dir.

Toksik Etkiler

Bit­ki­sel üre­timde bö­cek­lerle en etkin mü­ca­dele yön­temi böcek öl­dü­rücü kim­ya­sal­la­rın (in­sek­ti­sit) kul­la­nı­mı­dır. Ba­cıl­lus thu­rin­gi­en­sis’den izole edi­len Bt cry gen­le­ri­nin bit­ki­lere ak­ta­rıl­ması ile üret­miş ol­duk­ları en­do­tok­sin­ler, bu bit­ki­leri yiyen bö­cek­ler üze­rine ölüm­cül etki yap­mak­ta­dır. Bt ge­ni­nin ak­ta­rıl­ma­sıyla bit­ki­lere ka­zan­dı­rı­lan za­rar­lı­lara da­ya­nık­lı­lık özel­li­ği­nin za­rar­lı­ları kont­rol al­tına almak için kul­la­nı­lan kim­ya­sal madde (pes­ti­sit) ge­rek­si­ni­mini azalt­ması bek­len­mek­te­dir.

Ta­rımda uzun za­man­dır böcek öl­dü­rücü ola­rak kul­la­nı­lan Bt spreyi top­rakta par­ça­la­nı­yor. Ay­rıca tü­ke­ti­len ürün yı­ka­na­rak Bt spre­yin­den arın­dı­rı­la­bi­li­yor. Ancak Bt geni ak­ta­rıl­mış ürün­lerde Bt tok­si­ni­nin par­ça­lan­ması ya da ürü­nünü yı­ka­na­rak te­miz­len­mesi söz ko­nusu değil. Bu du­rumda Bt tok­sini bütün et­ki­sini ürün tü­ke­ti­lene kadar, hatta belki de tü­ke­til­dik­ten sonra da sür­dü­rü­yor. Bt geni ak­ta­rıl­mış ürün­le­rin tü­ke­ti­minde bi­re­yin maruz kal­dığı Bt tok­sini mik­tarı Bt spre­yin­de­ki­nin 10-100 katı. Bt gen­le­ri­nin kul­la­nıl­ması pen­ti­sit kul­la­nı­mını or­ta­dan kal­dır­mış­tır. Ancak, bu tok­sik madde ka­lın­tı­la­rı­nın or­ta­dan kalk­tığı an­la­mına gel­me­mek­te­dir. Bt da­ya­nık­lı­lı­ğına sahip bit­ki­lerde tok­sik madde sü­rekli ola­rak üre­til­di­ğin­den (in­te­ri­yor tok­sins), bun­lara ‘pes­ti­sit’ üre­ten bit­ki­ler (pes­ti­ci­dal plants) adı ve­ril­mek­te­dir. Fi­li­pin­ler­deki bir Bt mısır ekim ala­nı­nın ya­kı­nında ya­şa­yan köy hal­kında sin­di­rim sis­temi in­to­le­ransı, cilt re­ak­si­yon­ları ve ateşle sey­re­den has­ta­lı­ğın mı­sı­rın polen saç­tığı dö­nemde or­taya çık­tığı fark edildi. Bu bi­rey­le­rin kan ör­nek­le­rinde Bt tok­si­nine karşı an­ti­kor­lar sap­tandı.

Potansiyel Kanserojenik

Trans­ge­nik bit­ki­le­rin doğ­ru­dan ve do­laylı ola­rak kan­se­ro­jen et­ki­si­nin ola­bi­le­ceği bir­çok araş­tı­rıcı ta­ra­fın­dan be­lir­til­mek­te­dir.

Çevresel Sorunlar

Trans­ge­nik bit­ki­le­rin sa­lı­ver­dik­leri çev­rede bitki sos­yo­lo­jisi, doğal tür­deki ge­ne­tik çe­şit­li­lik, eko­sis­tem­deki tür da­ğı­lımı ve denge üze­rine uzun va­dede ne gibi et­ki­leri ola­cağı ko­nu­sunda te­red­düt­ler var­dır. Mo­dern ta­rımda aza­lan çe­şit­ler GDO teh­didi al­tın­da­dır. Çünkü GDO’ların ak­ta­rıl­mış gen­leri çev­re­sinde ge­le­nek­sel yön­temle üre­til­miş ürün­lere ge­çe­bil­mek­te­dir. Arı­lar, kuş­lar, bö­cek­ler ve rüz­gar gibi toz­laş­mayı sağ­la­yan et­ken­ler GDO’lu po­len­leri komşu tar­laya ta­şı­yor ve ora­daki üründe de ge­ne­tik de­ği­şik­liğe yol açı­yor. ‘‘GEN KAÇIŞI’’ adı ve­ri­len bu bu­luşma so­nucu ya­şa­mın sür­dü­rü­le­bi­lir­liği açı­sın­dan büyük önem ta­şı­yan bit­ki­ler tek tip­leş­mekte ve doğal çe­şit­li­lik azal­mak­ta­dır.

GDO’lu ürün­le­rin ekil­meye baş­lan­ma­sıyla to­hum­luk hakkı kalmayacaktır.Çünkü üre­til­mekte olan GD bit­ki­le­rin büyük bir kısmı, melez tür­ler. Yani her yıl bu to­hum­la­rın ye­ni­len­mesi ge­re­kir. GD to­hum­la­rın fi­yat­ları, kla­sik to­hum­lar­dan, de­ğiş­ti­ri­len özel­liğe göre daha pahalıdır.Bitki çe­şit­le­ri­nin tek­no­loji ürünü ha­line gel­mesi ge­le­nek­sel çift­çi­likle ve yerel tür­le­rin kul­la­nı­mında olum­suz et­ki­lere neden ola­cağı gibi, ta­rımda dışa ba­ğım­lı­lık so­nu­cunu da do­ğu­ra­cak­tır.

Allah Teâlâ bütün ka­i­natı ve için­de­ki­leri mi­li­met­rik öl­çü­lere da­yalı ola­rak eşsiz bir denge ve ben­zer­siz bir ahenk içinde ya­rat­mış­tır. Ayet-i ke­ri­me­lerde şöyle buy­ru­lur:

‘‘Biz, her şeyi bir öl­çüyle ya­rat­tık.’’ (Kamer, 54/49)

‘‘O’nun ka­tında her şey ölçü ile­dir.’’ (R’ad, 13/8)

‘‘Sakın den­geyi boz­ma­yın.’’ (Rah­man, 55/8)

‘‘(Allah’ın buy­ruk­la­rını umur­sa­maz hale gelen şu) in­san­la­rın kendi eliyle yapıp-et­tik­leri so­nu­cunda ka­rada ve de­niz­lerde çü­rüme ve bo­zulma baş­ladı: Bu şe­kilde (Allah), belki (doğru yola) geri dö­ner­ler diye yap­tık­la­rı­nın bazı (kötü) so­nuç­la­rını on­lara tat­tı­ra­cak­tır.’’ (Rum, 30/41)

Böy­lece, gü­nü­müzde kor­kunç bir şe­kilde-üs­te­lik henüz kıs­men-or­taya çıkan doğal çev­re­miz­deki yoğun çü­rüme ve tah­ri­bat, bu­rada ‘’in­sa­nın kendi yapıp-et­tik­le­ri­nin bir so­nucu’’, yani in­sa­nın, kendi ken­dini tah­rip eden -çünkü katı ma­ter­ya­list te­mele da­ya­nan -tek­no­lo­jik ge­liş­me­le­rin ve in­san­lığı daha önce hayal bile ede­me­diği eko­lo­jik fe­la­ket­lerle karşı kar­şıya ge­ti­ren çıl­gınca fa­a­li­yet­le­rin bir so­nucu ola­rak ön­gö­rül­müş­tür: Top­ra­ğın, ha­va­nın ve suyun, sa­nayi atık­ları ve şehir çöp­leri yü­zün­den diz­gin­le­ne­me­yen bir şe­kilde kir­len­mesi; bitki ör­tüsü ve de­niz­le­rin artan bir şe­kilde ze­hir­le­nip yok ol­ması; yay­gın uyuş­tu­rucu ve gö­rü­nürde ‘’fay­dalı’’ trans­ge­nik ürün­le­rin ye­tiş­ti­ril­mesi se­be­biyle in­sa­nın kendi be­de­ninde or­taya çıkan her türlü ge­ne­tik bo­zuk­luk­lar ve in­san­lara ya­rarlı bir­çok hay­van tü­rü­nün gi­de­rek yok ol­ması. Bütün bun­lara,in­sa­nın sos­yal ha­ya­tın­daki hızlı bo­zul­mayı ve çü­rü­meyi, cin­sel sa­pık­lık­ları, suç­ları ve şid­deti ve son aşa­mada nük­leer deh­şeti ilave ede­bi­li­riz. Bun­la­rın tümü, son tah­lilde, in­sa­nın Allah’a ve mut­lak manevi/ahlaki de­ğer­lere karşı umur­sa­maz­lı­ğı­nın ve bunun ye­rine, ‘‘maddi iler­le­meyi’’ tek önemli hedef say­ma­sı­nın bir so­nu­cu­dur.