Adalet ve İnsafın Karakteri

Rek­la­mın, eş­yayı ta­nıt­mak için kul­la­nıl­dığı kadar in­sanı renk­len­dir­mek, ye­rine göre şe­kil­len­dir­mek için de kul­la­nıl­dığı bir za­manda ya­şı­yo­ruz.

Genel adını rek­lam ola­rak be­lir­le­ye­bi­le­ce­ği­miz, ol­ma­yanı ol­durma tak­tik­leri sa­ye­sinde za­lim­le­rin maz­lum, hır­sız­la­rın mal sa­hibi ol­ması ka­bul­le­ni­lir hâle gel­miş­tir.

İn­san­ları ya­ra­tıl­dık­ları şe­kilde görüp in­ce­le­me­miz, ne­re­deyse im­kân­la­rı­mızı zor­la­ya­cak du­rum­da­dır. Ca­hi­lin bil­gin­leş­mesi, çir­ki­nin gü­zel­leş­mesi, se­fî­hin şe­refli kı­lın­ması bir cüz­dan do­lusu pa­raya bağlı hâle gel­miş­tir.

Ön­ceki asır­larda da in­san­lar, kendi rek­lam­la­rını yapar ya da rek­lam­la­rını ya­pa­cak bi­ri­le­rini tu­tar­lardı. İn­san­lık için çir­kini güzel gös­terme, kö­tüyü iyi ka­lıp­lara sokma olayı yeni de­ğil­dir. Ancak bu asır kadar abar­tıl­dığı ve ale­nî­leş­ti­ril­diği her­hâlde ol­ma­mış­tır. Bugün rek­lam ve al­datma o kadar iler­le­miş­tir ki, en iyi olan bile bir rek­lam te­şeb­bü­sünde bu­lun­ma­dıkça iyi­li­ğini an­la­ta­maz du­rumda kal­maya mah­kûm ol­muş­tur.

Bu sa­yede in­san­la­rın yö­ne­ti­ci­leri se­çil­mekte, en za­rarlı ma­mul­ler vaz­ge­çi­le­mez ih­ti­yaç hâ­line ge­le­bil­mek­te­dir. Yi­ye­ce­ği­mize de kimi se­ve­ce­ği­mize de bizim dı­şı­mız­da­ki­ler karar ve­re­bil­mek­te­dir.

İn­san­lar doğal yol­larla, ko­nu­şa­rak, an­la­şa­rak bir­bir­le­rini ta­nıma ve an­lama se­çe­ne­ğini kay­bet­mek üze­re­dir­ler. Kim bilir, bir gün in­san­lar ajans­lara gidip: “Bana beni ta­nı­tır mı­sı­nız?” diye sor­mak zo­runda ka­la­cak­lar­dır.

Özel­likle Müs­lü­man­la­rın önünde du­ran­lar hak­kında or­taya ko­ya­ca­ğı­mız ka­na­at­ler, onlar hak­kında yay­gın hâle ge­ti­ril­miş ka­na­at­lere iş­ti­ra­ki­miz, basit bir olay de­ğil­dir.

Li­der­le­rin, ulemâ kad­ro­su­nun, da­vet­çi­le­rin yıp­ra­tıl­ması, sonuç ola­rak Müs­lü­man­la­rın bü­tü­nüne zarar ver­mek­tir. Küçük bir de­di­ko­du­nun be­de­lini di­ni­miz öder­ken bizim namaz kı­lı­yor, o es­nada hac ya­pı­yor ol­ma­mız bizi te­miz­le­mez.

İn­san­lar hak­kın­daki ka­na­at­le­ri­miz, onlar hak­kın­daki şa­hit­lik­le­ri­miz­dir. Filan in­sa­nın iyi­liği veya kö­tü­lüğü hak­kında sarf et­ti­ği­miz söz­le­ri­mizi, mah­ke­me­lerde yap­tı­ğı­mız şa­hit­lik­ten aşağı tu­ta­ma­yız.

Bi­rini mah­keme sek­re­teri zapt eder­ken, di­ğe­rini me­lek­ler zapt eder­ler. İki­sin­den de me­sû­lüz. Allah’ın yer­yü­zün­deki şa­hit­leri olmak basit de­ğil­dir. Över­ken veya ye­rer­ken kul­lan­dı­ğı­mız ifa­de­ler, hak­tan yana tav­rı­mızı yan­sıt­malı, nef­sanî, kör tak­lit kay­naklı ol­ma­ma­lı­dır.

Vasat ümmet ol­ma­nın, üze­ri­mizde mü­şa­hede edil­mesi ge­re­ken en açık ör­nek­le­rin­den bi­risi, baş­ka­ları hak­kın­daki tak­dir­le­ri­miz ola­bi­lir. Ada­let ve insaf en temel imânî ka­rak­te­ri­miz­dir.

Ya­hudi Tavrı

Söz­leri mu­te­met ol­ma­yan Ya­hu­di­lere ait şu örnek bizim için de ders ni­te­li­ğin­de­dir:

Ab­dul­lah b. Selâm, Müs­lü­man ol­du­ğunda, Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem Ya­hu­di­lere, onun hak­kında ne bil­dik­le­rini sor­muş, onlar da:

“En iyi­miz, en iyi­mi­zin oğlu; en çok bi­le­ni­miz, en çok bi­le­ni­mi­zin oğlu” şek­linde cevap ver­miş­lerdi. Müs­lü­man ol­ması hâ­linde ne dü­şün­dük­le­rini so­runca da: “Ma­a­zal­lah!” de­miş­lerdi.

Ab­dul­lah b. Selâm (r.a.) on­la­rın önüne çıkıp, Pey­gam­ber sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lemi arz edince de, az önce öv­dük­leri Ab­dul­lah b. Selâm için: “En kö­tü­müz, en kö­tü­mü­zün oğlu; en ca­hi­li­miz, en ca­hi­li­mi­zin oğlu’ di­ye­bil­miş­lerdi.¹

Bu, Ya­hudi man­tı­ğına uya­bi­lir. Bize ise Kur’an-ı Kerîm, bir kav­min ha­tâ­la­rı­nın ada­let­ten sap­ma­mıza sebep ol­ma­ma­sını öğüt­le­miş­tir.² Öl­çü­müz, öl­çe­ği­miz budur.

Masum Yok

Ra­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem­den sonra masum kimse yok­tur. Her­ke­sin sözü alı­na­bi­lir, atı­la­bi­lir. Hatâ ile iç içe ya­ra­tıl­dı­ğı­mızı inkâr ede­me­yiz. Bir Müs­lü­man’da hatâ ve doğru, ilim ve ce­hâ­let, taat ve ma­si­yet aynı anda bir­le­şe­bi­lir. Bir işi güzel, di­ğe­rini çir­kin ya­pı­yor ola­bi­lir.

Mü­kem­mel namaz kılıp, zekât ko­nu­sunda ih­mal­kâr ola­bi­lir. Ha­ram­lara dik­kat eder­ken, na­ma­zında gev­şek bu­lu­na­bi­lir. Tam ve ek­sik­siz insan ara­yışı ha­tâ­dır. De­ğer­len­di­rir­ken de bu in­ce­lik­leri göz önünde bu­lun­dur­ma­mız şart­tır.

İyi ta­ra­fına iyi, kötü ta­ra­fına da kötü di­ye­bil­mek, in­saf­tan yana tavır almak mü’min ol­ma­nın ge­re­ği­dir.

İn­sa­noğ­lu­nun hatâ ede­bi­le­ceği ger­çeği ile ha­tâ­sız­lık ara­sında şöyle bir denge oluş­tu­ra­bi­li­riz:

Ha­tâ­lar ile iyi­lik­ler ara­sında denge kurar, ha­tâsı çok olanı, iyi­liği çok olan­dan farklı tu­ta­rız. Bir kere hatâ edenle, o ha­tâyı bin kere tek­rar­la­yan ara­sında nasıl bir ben­zer­lik ku­ru­la­bi­lir? Ha­tâyı be­nim­se­ye­rek ya­panla, o ha­tâ­nın ezik­li­ğini his­se­den ara­sında da fark var­dır.

Kimin He­sa­bına Karar Ve­ri­yo­ruz?

İn­san­lar hak­kın­daki ka­na­at­le­ri­mizi ki­şi­sel men­fa­at­le­ri­miz için kul­la­nı­yor­sak, Müs­lü­man­lı­ğı­mız bizim için bağ­la­yıcı olmak du­ru­mun­da­dır. Müs­lü­man ol­du­ğu­muz sü­rece “biz” tek ba­şı­mıza de­ği­liz.

Ne­rede ne ya­pa­ca­ğı­mızı, di­ni­mize göre ka­rar­laş­tı­rı­rız. Eğer di­ni­miz adına bir seçim ya­pı­yor, di­ni­miz için adam be­lir­li­yor­sak, o zaman dinin ku­ral­la­rını dik­kate al­ma­mız çok daha önemli hâle gelir.

Din için iş yapıp, ne­fisle yol almak al­da­tı­cı­dır.

1. Buharî, Tefsîr, 6. ↩︎
2. Bkz. Mâide; 5/8. ↩︎