Dünya Sevgisi ve Helalleri Korumak

Eko­nomi, kül­tür ve en­for­mas­yon alan­la­rında dünya ‘glo­bal­leşme’ adı ve­ri­len bir sü­reçte kü­çü­lüp dur­mak­ta­dır. Bir kı­ta­dan öbür kı­taya ulaş­mak, bir köy­den öbü­rüne ulaş­mak kadar kolay ve çabuk oldu. Bu ge­liş­me­nin nimet olan yö­nünü el­bette tak­dir ede­riz hatta bunu, Rab­bi­mize ham­de­de­ce­ği­miz bir ge­lişme ola­rak gö­rü­rüz. İnsan ola­rak ya­şama im­kân­la­rı­mı­zın ko­lay­laş­ması, iba­det ha­ya­tı­mız dâhil her nok­tada daha mü­kem­mel bir ha­yata ka­vuş­ma­mızı ge­tir­miş ola­bi­lir.

Bu bir ni­met­tir ve her nimet gibi şükrü ge­rek­ti­rir. Bah­çe­mizde biten bu çi­çe­ğin di­keni ola­bi­le­ce­ğini de dik­ka­ti­miz­den ka­çır­ma­ma­lı­yız. Çi­çek­leri di­ken­le­riyle de­ğer­len­di­re­bil­di­ği­miz zaman on­lar­dan ya­rar­lanma ora­nı­mız da yük­sek ola­cak­tır. Me­se­leyi sa­dece hacca giden bir mü’minin ai­le­siyle çok rahat bağ­lantı kur­ması, Mekke’de kı­lı­nan na­maz­ları canlı ola­rak otur­du­ğu­muz yer­den iz­leme ola­rak gö­re­me­yiz. Kab­lolu veya kab­lo­suz im­kân­larla bütün dünya kül­tür­le­ri­nin evi­mi­zin içine dal­ması bu denli kolay izah edi­le­bi­le­cek bir ge­lişme de­ğil­dir.

Eko­no­mi­nin kâğıt üze­rin­den ya da tuş­larla yü­rü­tül­me­sini sonuç ola­rak iz­le­meye mec­bu­ruz. Eko­nomi üze­rin­deki en­di­şe­le­ri­miz, mü’min ola­rak dik­kat et­meye mec­bur ol­du­ğu­muz has­sa­si­yet­le­ri­miz, tuş­lara ba­sı­la­rak ka­za­nı­lan para or­ta­mında nasıl sey­ret­mek­te­dir? Bir faiz fit­nesi, kü­çü­len bu dünya or­ta­mında bizi et­ki­le­miş midir? Dünya bü­yü­sün veya kü­çül­sün; aki­de­miz ve ayak­la­rı­mız sabit kal­ma­lı­dır. Müs­lü­man­lar ola­rak, aki­de­mizde te­red­düt­ler ya­şa­ma­mız, baş­ka­la­rı­nın inanç­la­rını aki­de­miz­den bir parça gibi ko­nu­şup mü­ta­laa ede­bil­me­miz du­ru­munda dünya bizim üze­ri­mizde kü­çülme gös­ter­miş ola­cak­tır. Hâl­buki biz, dün­ya­nın bir köy hâ­line gel­mesi du­ru­munda bile aki­de­mizde ve ame­li­mizde bir de­ğişme gös­ter­me­me­liy­dik. Za­ma­nın ve şart­la­rın yıp­ra­ta­ma­dığı iman, sa­hi­bi­nin im­ti­han ka­za­na­bil­diği bir iman­dır.

İman da­i­resi dı­şında kalan kit­le­lerle ba­ğı­mız, on­la­rın tak­lit edil­me­leri gibi, bizi içi­miz­den güç­süz kı­la­cak, fark­la­rı­mızı eri­te­cek has­ta­lık­lar da dünya kü­çül­dükçe önü­müze çı­ka­bi­le­cek so­run­lar­dan­dır. Kül­tü­rel et­kin­lik sonuç ola­rak din pro­pa­gan­da­sına dö­nüş­tü­ğünde kay­be­den taraf ola­bi­li­riz.

Glo­bal­leşme kendi ku­ral­la­rını koy­makta ve her­kesi o ku­ral­lara göre işini yü­rüt­meye mec­bur et­mek­te­dir fakat biz bunu özür ola­rak kul­la­na­ma­yız. Yok­luk dö­ne­min­deki mü’min­le­rin yok­luğu bir özür ola­rak kul­la­nıp din­le­rine hiz­met­ten geri ka­la­ma­dık­ları gibi biz de köy­le­şen dün­yada, ku­ral­ları bizim ko­ya­ma­dı­ğı­mızı ileri sü­re­me­ye­ce­ğiz. İm­kân­sız­lık­lar içinde iş üre­te­bil­mek, di­ni­mizi ya­şa­mak bizim im­ti­ha­nı­mız­dır. Biz­den ön­ce­ki­ler bu im­ti­hanı farklı bir şe­kilde ya­şa­dık­ları gibi biz­den son­ra­ki­ler de daha farklı bir im­ti­han ya­şa­ya­cak­lar­dır el­bette.

De­ğiş­meye mü­sait ku­ral­la­rı­mız zaten de­ği­şe­bil­mek­te­dir ama sabit de­ğer­le­ri­mize hiç­bir zarar ver­me­den, kü­çü­len dün­yada büyük kal­mak, sin­yal­ler ara­sında kendi teb­li­ği­mizi ya­pa­bil­mek cihat ise ci­ha­dı­mız­dır, iba­det ise iba­de­ti­miz­dir.

Kü­çü­len dün­yada kay­bol­ma­mak ise bizim için iyi bir hedef de­ğil­dir. Asıl he­de­fi­miz, kü­çü­len dün­yada bü­yü­mek ol­ma­lı­dır. Dün­ya­nın kü­çül­me­sini, bir köye dö­nüş­me­sini ni­mete çe­vir­mek ancak böyle müm­kün ola­cak­tır.

Müs­lü­man’ın ‘dünya sev­gisi ve ölüm­den nef­ret’ im­ti­hanı al­tında ol­ması, yü­zey­sel an­la­şıl­ma­ma­lı­dır. Müs­lü­man’ın dün­yayı sev­mesi me­sela ya­şa­dığı yö­re­nin top­ra­ğına ta­pın­ması, o top­rak­tan put yapıp önünde secde et­mesi de­ğil­dir. Ölüm­den nef­ret de ölü­mün aley­hine pro­pa­ganda yapma, ölümü inkâr etme gibi bir durum el­bette de­ğil­dir. Gerek dünya sev­gisi ve ge­rekse ölüm­den nef­ret etme, aynı has­ta­lı­ğın adı­dır. Bu has­ta­lık da mü­cer­ret bir kav­ram ola­rak gö­rül­me­me­li­dir.

Dünya sev­gi­si­nin kalbe atıl­ması ve orada kök sal­ması, dünya ni­met­le­rine ta­kı­lıp kalma, ahi­reti ihmal etme, ahi­ret için ya­pı­la­cak ha­zır­lık­larda eksik kalma ola­rak göze çar­par. Yoksa bir mü’min, ‘Dün­yayı se­vi­yo­rum.’ şek­linde bir be­yanda hiç­bir zaman bu­lun­maz. ‘Dün­yayı se­vi­yo­rum, ahi­ret önemli değil!’ de­me­diği hâlde, dünya ek­senli ya­şa­yıp, ahi­reti ikinci plana itmek ise bu has­ta­lı­ğın be­lir­ti­si­dir. Ölüm­den kor­kup ölüm için ha­zır­lan­ma­mak, hem bu kor­kuda sa­mimi ol­ma­mak hem de has­ta­lığa ya­ka­lan­mış olmak be­lir­ti­si­dir. Ebedî ka­lı­na­cak bir yer hâ­line ge­ti­ri­len dünya, artık bir so­run­dur. Ebe­dî­liği ka­zanma ye­ri­nin ken­di­si­nin ebe­dîy­miş gibi dü­şü­nü­le­rek ha­re­ket edil­mesi mü’min için za­rar­dır.

İn­san­la­rın dün­ye­vi­leşme mey­line, ahi­reti unutma gaf­le­tine karşı İslam top­lumu Ta­sav­vufu ge­liş­tir­miş­tir.

Doğ­rusu eğ­risi bir ke­nara ta­sav­vuf, dün­ye­vi­leşme gi­di­şa­tına karşı ge­liş­miş­tir.

Ta­sav­vu­fun hemen hemen bütün yo­ğun­luğu, Allah’ı zikir ve zühd üze­rine ku­ru­lu­dur yani dünya ile il­gi­lenme ve zik­ret!

Bu ga­yeyi yan­sıt­ması ba­kı­mın­dan ta­sav­vu­fun ‘bir hırka bir lokma’ pa­ro­la­sını öne çı­kar­dı­ğını da söy­le­ye­bi­li­riz. Ha­yatı bir hırka ve bir lokma ile özet­le­ye­cek bir tu­tum­dur bu.

Şim­diki ta­sav­vuf ekol­leri yani ta­sav­vuf üzere ça­lı­şan grup­lar, in­san­lara Fu­dayl­le­rin, Cey­lâ­nî­le­rin men­kı­be­le­rini ders ki­tabı gibi okut­mak­ta­dır­lar. Va­az­lar­dan ya­zı­lara kadar her şey, on­la­rın bir hırka ile bir lok­maya da­ral­tıl­mış hayat an­la­yışı üze­rine ku­rul­muş­tur.

Ta­sav­vufu ten­kit eden­ler ise aman­sız bir dış­lama ile dış­lan­mak­ta­dır­lar.

Bu bölüm de ko­nu­mu­zun dı­şında kal­sın. Her­kese kendi yap­tığı so­ru­la­cak­tır; amel­ler ni­yete gö­re­dir.

Gel gör ki şim­diki ta­sav­vuf er­babı yani bir hırka bir lokma üze­rine vit­rin oluş­tu­ran­lar, iş adam­la­rın­dan daha lüks bir hayat ya­şa­mak­ta­dır­lar. Ön­ce­leri ‘Çi­le­hane’ ola­rak anı­lan tek­ke­ler şimdi Lüks Ha­ne­lere dö­nüş­müş­tür. Yunus Emre’nin sır­tında hey­besi ile dağ­dan dağa yü­rü­dü­ğünü men­kıbe ola­rak an­la­tan­lar özel he­li­kop­ter­lerle zikir mec­lis­le­rine ka­tıl­mak­ta­dır­lar.

Bu ge­liş­meyi on­la­rın nasıl yo­rum­la­dık­la­rını bi­le­mi­yo­ruz doğ­rusu, bunu merak da et­mi­yo­ruz. Zira bu, as­lında haram de­ğil­dir. Nimet Allah’ın ni­meti, kul da Allah’ın mü’min ku­lu­dur. El­bette he­la­lin­den ol­duk­tan sonra mü’min de ni­met­ler içinde yü­ze­bi­lir.

Farklı olan ya da izah edil­mesi ge­re­ken ise bu­günkü tutum ile üze­rine me­na­kıb diz­dik­leri es­ki­le­rin tu­tumu ara­sında ta­sav­vu­fun ana um­desi du­ru­munda olan ‘bir hırka bir lokma’ id­ra­ki­nin nasıl eri­til­di­ği­dir.

Eğer cevap ola­rak, ‘Bu asırda im­kân­lar ço­ğaldı.’ de­ne­cekse bu yan­lış­tır çünkü ta­sav­vu­fun çıkış ne­deni zaten ge­li­şen im­kân­lara karşı im­kân­sız gibi ya­şa­mak üze­rine ku­ru­lu­dur. Ta­sav­vu­fun yak­la­şık çıkış ta­rihi olan Ab­ba­si­ler dö­nemi, daha lüks ve geniş im­kân­larla ya­şa­nan bir dö­nemdi. Müs­lü­man­lar daha var­lıklı idi­ler.

Ta­sav­vuf er­babı, bunu bir ten­kit ve düş­man­lık ola­rak görüp anında karşı du­ruşa geçer. Me­se­le­miz, ta­sav­vufu ir­de­leme me­se­lesi de­ğil­dir ke­sin­likle. Ta­sav­vufta bile böy­lesi bir sü­rece ge­lindi ise ge­risi na­sıl­dır tü­rün­den bir ben­zetme yap­mak is­ti­yo­ruz.

Dü­şün­mek için iyi bir alan ola­rak bunu de­ğer­len­di­re­bi­li­riz.

Şu âyet, üze­rine üşüş­tü­ğü­müz dün­ya­nın ger­çek çehre-sini bize gös­ter­mek­te­dir. Ne yazık ki bile bile bu ka­pana ta­kı­lıp ka­lı­yo­ruz. Önce âye­tin me­a­lini oku­ya­lım. Sonra da âye­tin an­lat­tık­la­rını an­la­maya ça­lı­şa­lım:

‘Bilin ki dünya ha­yatı ancak bir oyun, bir eğ­lence, bir süs, ara­nızda kar­şı­lıklı bir övünme, çok mal ve evlat sa­hibi olma ya­rı­şın­dan iba­ret­tir. Tıpkı şöyle: Bir yağ­mur ki bi­tir­diği bitki, çift­çi­le­rin ho­şuna gider. Sonra ku­ru­maya yüz tutar da sen onu sa­rar­mış ola­rak gö­rür­sün. Sonra da çer çöp olur. Ahi­rette ise çetin bir azap ve Allah’ın mağ­fi­ret ve rı­zası var­dır. Dünya ha­yatı, al­da­nış me­ta­sın­dan başka bir şey de­ğil­dir.’¹

Allah’ın tak­di­rinde dünya oyun ve eğ­len­ce­dir. Süs­tür, övünme ve­si­le­si­dir mal-evlat ya­rı­şın­dan iba­ret­tir. Bu altı çi­zili kav­ram­lara dik­kat eder­sek Allah’ın dün­yayı nasıl gör­me­miz­den razı ola­ca­ğını da an­la­rız.

Bütün bun­lara rağ­men Allah Teâlâ, dün­ya­nın ta­ma­men ihmal edil­me­sini de is­te­me­miş­tir; sı­na­ma­nın tam ger­çek­leş­mesi için dün­ya­nın da ihmal edil­me­mesi ge­rek­mek­te­dir. Kul­la­rı­nın elinde dünya da bu­lun­sun is­te­miş­tir ama el­le­rinde dur­ması ge­re­ken dün­yayı kalp­le­rine ko­yan­ları da kay­be­den­ler lis­te­sine ge­çi­re­cek­tir.

Dün­yayı ahi­ret ka­zan­cına sebep ola­rak kul­la­na­ma­yan­lar, dünya yü­zün­den ke­sin­likle azap gö­re­cek­ler­dir. Ni­te­kim onu ahi­ret ka­zan­cına sebep ya­pan­lar da ebedî bir cen­net ni­me­ti­nin ve­si­le­sine dö­nüş­tü­rür­ler dün­yayı.

Ta­rihi men­kı­be­le­rin bize ak­ta­rı­lan sah­ne­le­rinde ol­duğu gibi, dağ ba­şına çe­kilme ya da in­san­lar­dan kopup içine ka­panma tar­zında bir ha­ya­tın biz­den bek­len­me­di­ğini iyi bil­me­li­yiz. Dün­ya­nın fır­tı­na­sına ka­pıl­ma­mak dün­ya­dan kaç­makla değil ona esa­rete karşı uya­nık bu­lun­mak ve Allah’ın di­nini ya­şa­makla müm­kün­dür.

Bize fa­kir­liği teş­vik eden bir di­ni­miz yok­tur. Mey­dan­ları Allah’ın düş­man­la­rına terk et­mekle em­re­dil­miş de­ği­liz. Ac­zi­ye­ti­mizi iti­raf edip bir ke­nara çe­ki­le­rek im­ti­han ka­za­na­ma­yız. Eğer gaye Allah’ın rı­za­sını ka­zan­mak ise -ki, mü’min için başka bir se­çe­nek yok­tur- ya­pa­ca­ğı­mız bel­li­dir:

1- İma­nı­mızı güçlü tut­mak için ge­re­ken­lere önem ver­me­li­yiz.

2- Allah Teâlâ’nın rı­za­sını ka­zan­mak için her şey­den önce ha­ram­lar­dan müm­kün ol­du­ğunca arın­mış bir hayat ya­şa­maya mec­bu­ruz. Ha­ram­lar­dan ve ha­rama gö­tü­ren çev­re­den, ne­den­ler­den arın­mak zo­run­da­yız. Ve bu arın­ma­nın da ancak güçlü bir di­renme ile müm­kün ola­ca­ğını bi­le­ce­ğiz.

3- Ha­ram­lar­dan arın­dık­tan ya da iyi bir arınma mü­ca­de­lesi içinde ol­duk­tan sonra Allah’ın farz­la­rını ye­rine ge­tir­mek için yoğun bir him­met gös­te­re­ce­ğiz. Tek bir farz bile ihmal edil­me­me­li­dir.

4- İm­kân­la­rı­mız ve ka­bi­li­yet­le­ri­miz doğ­rul­tu­sunda bir na­file bi­ri­kimi oluş­tur­ma­lı­yız.

5- Mü’min kar­deş­le­ri­mizle ba­ğı­mızı güçlü tut­malı, sü­rekli yeni bir kar­deş ka­zanma ham­lesi içinde ol­ma­lı­yız.

6- Yer­yü­zünde iman ehli ola­rak bu­lun­ma­nın tabii bir ge­re­ği­nin de kü­fürle mü­ca­dele içinde olmak, sü­rekli bir şe­kilde hak adına ya­şa­mak ol­du­ğunu bi­le­ce­ğiz. Buna cihat de­ne­cekse cihat ede­ce­ğiz. Sabır de­ne­cekse sab­re­de­ce­ğiz. Di­renme de­ne­cekse di­re­ne­ce­ğiz.

7- Ha­ya­tı­mızı iyi bir denge üze­rinde ya­şa­maya ça­lı­şa­ca­ğız. Dün­yayı ta­ma­men ihmal eden an­la­yış da yan­lış­tır dün­yayı yü­re­ğine sı­kış­tır­maya ça­lı­şan an­la­yış da… Mü’min, ahi­ret için ça­lı­şır­ken dün­ya­dan da na­si­bini unut­ma­yan in­san­dır. Özel­likle eko­no­mik ve si­yasi alan­la­rın mü’min­le­rin ih­mal­leri ne­de­niyle mü’min ol­ma­yan­lara terk edil­mesi ay­rıca bir ve­bal­dir. İt­fa­i­yeci man­tı­ğıyla dün­yaya yak­la­şa­bi­li­riz; yan­ma­dan yan­gını sön­dür­mek gö­re­vi­miz­dir.

8- İslam’ın emir­le­rin­den bir emir ya da ha­ya­tın ge­rek­le­rin­den bir gerek üze­rine yo­ğun­laş­ma­mız, di­ğer­le­rini ih­ma­li­mize neden ol­ma­ma­lı­dır. İslam, sa­dece şun­dan iba­ret­tir, ge­risi ikinci sınıf ola­bi­lir de­ne­bi­le­cek bir şey yok­tur. Me­sela her yıl hac­cet­meyi böy­lece bütün ener­jiyi hacca har­ca­mayı ya da her iki günde bir Kur’an’ı hat­me­de­cek şe­kilde Kur’an oku­yup ço­cuk­ları, ai­leyi ihmal et­meyi be­nim­se­ye­me­yiz. Kul­luk, em­re­di­len her şeyi sa­hip­len­mekle ger­çek­leş­ti­ri­le­bi­lir.

1. Hadîd; 57/20. ↩︎