Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Mezhep Nedir? İhtiyaç mıdır?

42. Sayı · 2016/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Mez­hep­ler gerek iti­kâdî alanda ge­rekse amelî alanda, dini an­lama fa­a­li­ye­ti­nin tabiî bir ne­ti­ce­si­dir. Kay­nak­lar­dan hüküm çı­karma eh­li­ye­tine hâiz bir fert hayat ni­zamı olan di­nini an­la­mak ve öğ­ren­mek ga­ye­siyle dinin ana kay­nak­la­rına be­lirli bir metod/usûl çer­çe­ve­sinde yö­nel­di­ğinde kar­şı­sında, ya daha önce mez­hep­ler­den biri ta­ra­fın­dan ifade edil­miş bir hüküm bulur veya o mez­hep­le­rin dile ge­tir­me­miş ol­duğu farklı bir hüküm or­taya koyar.

Her hâ­lü­kârda her iki hüküm de bir mez­hep­tir. Zira mez­hep, ke­lime an­lamı iti­ba­riyle bir me­sele ile il­gili ileri sü­rü­len görüş de­mek­tir. Bazı mez­hep­ler ken­di­le­rin­den sonra gelen tâ­bî­leri ta­ra­fın­dan çok iti­bar gör­müş ve ku­rum­sal­laş­mış­tır. Bazı mez­hep­ler ise mu­te­ber bile olsa tâ­bî­leri azal­dı­ğın­dan ku­rum­sal­la­şa­ma­mış ve gü­nü­müze kadar ula­şa­ma­mış­lar­dır.

Şunu unut­ma­mak ge­re­kir ki ister iti­kâdî ister amelî olsun hak mez­hep ola­rak gü­nü­müze ula­şan mez­hep­le­rin hiç bi­risi tev­hit, nü­büv­vet gibi dinin asıl­la­rında ih­ti­lafa düş­me­miş­ler­dir. İh­ti­laf ancak dinin asıl­ları dı­şında kalan fer‘î me­se­le­lerde ol­muş­tur. İlim ehli ara­sında ih­ti­laf­la­rın mey­dana gel­me­sini bi­zâ­tihi Şâri-i Zü’l-Celâl murad et­miş­tir. Bu tür ih­ti­laf­la­rın çıkış se­bep­le­rini özetle şu şe­kilde izah ede­bi­li­riz:

İç­ti­hat eh­li­ye­tini hâiz bir âlim, çözüm bul­ması ge­re­ken iti­kâdî veya amelî bir me­se­lede ön­ce­likle Kur’an-ı Kerîm’e mü­ra­caat eder. Kur’an’ı ba­şın­dan so­nuna kadar göz­den ge­çi­rir. Çö­zü­münü ara­dığı me­se­leyle il­gili doğ­ru­dan bir hüküm bul­du­ğunda iç­ti­hat fa­a­li­yeti sona er­miş­tir. Bazı du­rum­larda çö­zü­münü ara­dığı me­se­leyle il­gili Kur’an’da doğ­ru­dan açık/sarîh bir nas bu­la­maz. Fakat o me­se­leye dair umûmî bir ifa­deye (âmm bir lafza) veya mut­lak bir lafza yahut ka­palı (müc­mel bir lafza) rast­lar. Bu nok­tada o umûmî hük­mün kap­sa­mına hangi me­se­le­le­rin gir­di­ğini, mut­lak laf­zın her­hangi bir ka­yıtla ka­yıt­la­nıp ka­yıt­lan­ma­dı­ğını, müc­mel laf­zın nasıl beyân edi­le­ce­ğini araş­tı­rır. Bunu ya­par­ken diğer ayet-i ke­ri­me­ler­den ve dil ku­ral­la­rın­dan is­ti­fade eder ve sün­net-i se­niy­yede bu­nunla il­gili bir izah olup ol­ma­dı­ğını araş­tı­rır. Bu çaba da iç­ti­ha­dın bir par­ça­sı­dır (iç­ti­hâd-ı be­yânî). Kar­şı­sına çıkan me­se­leyle il­gili bu yön­temle bir hüküm bu­la­ma­mışsa mez­kûr nas­larda çö­zü­münü ara­dığı me­sele ile ara­la­rında illet ben­zer­liği bu­lu­nan başka bir me­se­le­nin olup ol­ma­dı­ğını araş­tı­rır. Bu­lursa ona kıyas ede­rek çö­züme ulaş­maya ça­lı­şır. Bu­la­ma­dığı tak­dirde ikinci ana kay­nak olan sün­net-i se­niy­yeye mü­ra­caat eder. Yu­ka­rı­daki fa­a­li­yet­le­rin ben­ze­rini sün­net-i se­niyye içe­ri­sinde de ger­çek­leş­ti­rir.

Her iki ana kay­nak üze­rinde ya­pı­lan iç­ti­hadî fa­a­li­yet­lerde müç­te­hit­le­rin ih­ti­lafa düş­me­sine sebep olan hu­sus­lar­dan biri de nesih me­se­le­si­dir. Bazen Kur’an nas­sında bazen de hadis-i şe­rif­ler ara­sında nâsih men­sû­hun tes­piti, yani hangi ayet-i ke­ri­me­nin veya hadis-i şe­ri­fin zaman ba­kı­mın­dan di­ğe­rin­den önce veya sonra ol­du­ğu­nun be­lir­len­mesi de zaman zaman müç­te­hit­le­rin farklı gö­rüş­ler beyan et­me­le­rine sebep ol­mak­ta­dır.

Müç­te­hit, Kur’an’da veya sün­nette doğ­ru­dan veya kıyas yo­luyla da olsa do­laylı ola­rak hüküm bu­la­ma­dı­ğında dinin ana il­ke­le­rin­den ha­re­ketle bir hükme ulaş­maya ça­lı­şır. Bunu ya­par­ken hem fer­din hem de top­lu­mun dün­yevî ve uh­revî mas­la­hat­la­rını gö­ze­tir. Bütün bu iç­ti­hat fa­a­li­yet­le­rini ger­çek­leş­ti­rir­ken ulaş­tığı hük­mün dinin ana ga­ye­le­riyle çe­li­şip çe­liş­me­di­ğini sü­rekli kont­rol eder. Buna usûl li­te­ra­tü­ründe, is­tih­san denir.

Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Muaz b. Cebel’i (r.a) Yemen’e vali ola­rak ve ora­daki Müs­lü­man­lara din­le­rini öğ­ret­mek ama­cıyla gön­der­di­ğinde ken­di­sine sorar: “Sana bir dava ge­ti­ril­di­ğinde ne ile hüküm ve­re­cek­sin?” Muaz b. Cebel (r.a): “Allah’ın ki­ta­bıyla hüküm ve­ri­rim.” “Ya Allah’ın ki­ta­bında bu­la­maz­san?” “Ra­sû­lul­lah’ın sün­ne­tiyle hüküm ve­ri­rim.” “Ya onda da bu­la­maz­san?” “O tak­dirde re’yimle iç­ti­hat ede­rim, hüküm ver­mek­ten im­tinâ etmem.” der. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Muaz b. Cebel’in bu ce­va­bın­dan mem­nun kalır ve göğ­süne mü­ba­rek eliyle vurup: “Allah Ra­sû­lü­nün el­çi­sini, Allah Ra­sû­lü­nün razı ol­duğu şe­kilde cevap ver­meye mu­vaf­fak kılan Allah’a ham­dol­sun!” bu­yu­rur.1

İşte Muaz b. Cebel’in “re’yimle iç­ti­hat ede­rim” sö­zün­deki iç­ti­hat, özet bir şe­kilde yu­ka­rıda an­lat­maya ça­lış­tı­ğı­mız ça­bayı ve fa­a­li­yeti ifade et­mek­te­dir. Bu fa­a­li­yet bi­za­tihi Allah’ın ve Ra­sû­lü­nün razı ol­duğu bir fa­a­li­yet­tir.

Unu­tul­ma­ma­lı­dır ki Allah ka­tında doğru ve hak olan hüküm bel­li­dir. Müç­te­hi­din bu fa­a­li­yeti Allah ka­tında doğru olan hükmü bulma ça­ba­sı­dır. Kla­sik li­te­ra­türde “İç­ti­hat muz­hir­dir, müs­bit de­ğil­dir.” sö­züyle an­la­tıl­mak is­te­nen de budur. Hadis-i şe­ri­fin ifa­de­siyle müç­te­hit isa­bet et­tiği tak­dirde iki ecir, hata et­tiği tak­dirde bir ecir ala­cak­tır. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) za­ma­nın­dan beri bi­li­nen ve uy­gu­lana gelen bu ha­ki­kat de mez­hep­le­rin var­lı­ğı­nın ve ih­ti­la­fı­nın tabiî ve Rızâ-i Bârî’ye uygun ol­du­ğu­nun is­bâ­tı­dır.

Din-i mübin-i İslam’ı ana kay­nak­la­rın­dan öğ­renme ve iç­ti­hat etme kud­reti bu­lun­ma­yan in­san­la­rın bu eh­li­yete sahip bir müç­te­hi­din gö­rüş­le­rine bağlı ola­rak kul­lu­ğunu sür­dür­mesi bir zo­run­lu­luk­tur. Aksi tak­dirde in­san­lar bil­gisi ve eh­li­yeti ol­ma­dığı halde dini bir me­se­lede kendi ba­şına hüküm ver­mek zo­runda ka­la­cak­tır ki bu Şârî Teâlâ’nın razı ol­ma­ya­cağı bir hu­sus­tur. Kaldı ki gü­nü­müze kadar ula­şan hak mez­hep­ler sa­dece bir müç­te­hi­din gö­rüş­le­ri­nin be­nim­sen­mesi şek­linde ge­liş­me­miş, ak­sine o müç­te­hi­din ta­le­be­leri ve ta­le­be­le­ri­nin ta­le­be­leri va­sı­ta­sıyla asır­lar bo­yunca, tek­rar tek­rar, de­lil­le­riyle bir­likte göz­den ge­çi­ril­miş, ter­cihe şayan olan­lar be­lir­len­miş, yan­lış ol­duğu dü­şü­nü­len hü­küm­ler tas­hih edil­miş ve in­san­lara hangi gö­rüşle amel et­me­leri ge­rek­tiği, hangi hük­mün fet­vaya uygun olup ol­ma­dığı be­lir­til­miş­tir. Mez­hep­ler bu şe­kilde asır­lar içe­ri­sinde ku­rum­sal ya­pı­lar ha­line dö­nüş­müş­tür.

İn­san­la­rın iti­kâdî ve amelî ha­yat­la­rı­nın tu­tar­lı­lığı da bir mez­hebe bağlı ol­mak­tan geçer. Eh­li­yet sa­hibi ol­ma­yan ki­şi­le­rin kendi arzu ve is­tek­le­rine uygun ola­rak farklı mez­hep­ler­den gö­rüş­ler seçip on­larla amel et­meye ça­lış­ması kendi içe­ri­sinde bir tu­tar­sız­lığı ba­rın­dır­mak­ta­dır. Zira her mez­hep bir usûl ve metod çer­çe­ve­sinde ha­re­ket et­miş­tir. Her insan gerek iti­ka­den ge­rekse ame­len kendi içe­ri­sinde tu­tarlı bir kul­luk ha­yatı ya­şa­malı, ilâhî hu­zurda ha­ya­tın­daki tu­tar­sız­lık­la­rın he­sa­bını ve­re­ce­ğini unut­ma­ma­lı­dır.

İslam ta­ri­hi­nin bazı dö­nem­le­rinde mez­hep­ler­den ba­zı­la­rı­nın ka­nun­laş­tı­rıl­dı­ğına da şahit ol­mak­ta­yız. Mez­hep kar­şıt­ları, bunu da asıl­sız ge­rek­çe­lerle ten­kit et­mek­te­dir­ler. Hâl­buki hu­kukî hayat, is­tik­rarı ge­rek­ti­rir. Bir şah­sın top­lum­sal ha­yatta hangi kanun ve yö­net­me­lik­lere göre ha­re­ket ede­ce­ği­nin be­lir­len­me­sin­den daha tabiî ne ola­bi­lir. Ka­nun­suz suç ol­ma­ya­cağı hemen hemen bütün hu­kuk­çu­la­rın kabul et­tiği bir il­ke­dir. Bir ida­re­ci­nin hu­kukî ha­yat­taki be­lir­siz­liği gi­der­mek ama­cıyla böyle bir yola baş­vur­ması idarî bir za­ru­ret­tir. İç­ti­hat fa­a­li­ye­ti­nin du­rak­sa­ması iç­ti­hat eh­li­ye­tine haiz ki­şi­le­rin azal­ma­sın­dan kay­nak­lan­mak­ta­dır. Top­lum­sal düzen ve is­tik­ra­rın sağ­lan­ması için atı­lan böyle bir adım, iç­ti­hat fa­a­li­ye­ti­nin du­rak­sa­ma­sı­nın ge­rek­çesi ola­maz. Kaldı ki hu­kukî hayat bir bü­tün­dür. Top­lum­sal yapı ne kadar hızlı de­ği­şirse de­ğiş­sin in­sa­nın fıt­ratı de­ğiş­mez. Ti­carî, ik­ti­sadî, top­lum­sal ge­liş­me­ler ise şek­len de­ği­şik­lik arz etmiş olsa bile özünde çok fazla de­ği­şik­liğe uğ­ra­maz.

Ne­tice iti­ba­riyle za­ma­nı­mızda yay­gın­laş­maya baş­la­yan mez­hep kar­şıt­lı­ğı­nın te­o­rik ve pra­tik açı­dan haklı bir yanı bu­lun­ma­mak­ta­dır. “Mez­hep­ler dinin an­la­şıl­ma­sı­nın önünde en­gel­dir.” şek­lin­deki söy­lem, akıl ve man­tık süz­ge­cin­den geç­me­miş içi boş bir id­di­a­dan iba­ret­tir. Ten­kit ge­rek­çesi, İslam üm­me­ti­nin par­ça­lan­mış ol­ması ve bir araya ge­le­me­mesi ise bunun suç­lusu mez­hep­ler veya mez­hep sa­hip­leri de­ğil­dir. Zira hiç­bir mez­hep, mez­hep ta­as­subu se­be­biyle tef­ri­kaya dü­şül­me­sine rıza gös­ter­mez. Ümmet ola­ma­ma­nın önün­deki en büyük engel di­ni­mizi hak­kıyla an­la­ma­mak ve ya­şa­ma­mak­tır. Tef­ri­ka­nın se­be­bini yan­lış yerde ara­mak da ma­a­le­sef bu yan­lışa katkı sağ­la­mak­ta­dır.

  1. Ebu Dâvud, “Akdiye”, 11, (3592, 3593); Tirmizi, “Ahkâm”, 3, (1327, 1328). ↩︎