Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Ebû Hanife-⁠i Sânî Ebussuud Efendi

39. Sayı · 2015/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Top­ra­ğın altı sus­kun­larla do­lu­dur. Oysa on­la­rın sus­kun­luk­ları; duy­ma­sını, din­le­me­sini, oku­ma­sını bi­len­ler için ne çok şey an­la­tır. Ya­nın­dan dik­kat­sizce geç­ti­ği­miz bir mezar taşı belki de bir dö­neme, bir dev­lete yön veren bü­yük­leri göl­ge­sinde mi­sa­fir et­mek­te­dir. İşte bu se­beple Hz. Ömer’in (r.a.) de ifade et­tiği gibi Allah’a itaat eden büyük zat­ları ta­nı­mak, bil­mek ve söz­le­rini ha­ya­tı­mıza reh­ber edin­mek ga­ye­siyle her sa­yı­mızda ya­kı­nı­mızda med­fun bu­lu­nan bir Allah dos­tunu zi­ya­ret ede­rek onu anla(t)maya, tanı(t)maya ça­lı­şı­yo­ruz. Bu se­ferki du­ra­ğı­mız Sul­tan Sü­ley­man’ın Ka­nunî sı­fa­tını al­ma­sında büyük et­kisi olan Şey­hü­lis­lamı Ebus­suud Efendi’dir.

İm­pa­ra­tor­luk­la­rın akı­bet­le­rini hü­küm­dar­ları be­lir­ler. Ancak hü­küm­dar­lara yol gös­te­ren, o akı­bete hiz­met eden bi­ri­leri mut­laka var­dır. Ebus­suud Efendi de Ka­nunî’nin hem şey­hü­lis­lamı hem de can yol­da­şıydı. Dev­let-i Âlî’nin is­tik­ba­line yön ve­re­cek pek çok ka­rarda onun im­zası vardı.

“Müf­ti­le­nâm, şey­hü­lis­lam, sul­tanu’l mü­fes­si­rîn, ha­ti­metü’l mü­fes­si­rîn, mual-lim-i sânî, Hoca Çe­lebi, Ebû Ha­nife-i Sânî” un­van­la­rıyla anı­lan Ebus­suud Efendi 30 Ara­lık 1490 ta­ri­hinde İs­tan­bul ya­kın­la­rın­daki Me­te­ris kö­yünde doğdu. Ba­bası Şeyh Muh­yid­din Mu­ham­med Yavsî, de­desi ise Ali Kuşçu’dur.

Sı­ra­sıyla Çan­kırı Med­re­sesi, İne­göl İshak Paşa Med­re­sesi, Davud Paşa Med­re­sesi, Mah­mud Paşa Med­re­sesi, Bursa Sul­ta­niye Pâ­yesi ve Müftü Med­re­sesi’nde mü­der­ris­lik yapan Ebus­suud Efendi, Kasım 1533’de İs­tan­bul ka­dı­lı­ğına daha sonra Ağus­tos 1537’de ise Ru­meli ka­zas­ker­li­ğine tayin edildi. Kara Boğ­dan, Es­ter­gon ve Budin se­fer­le­rinde pa­di­şa­hın ya­nında yer aldı ve Budin fet­ho­lun­duk­tan sonra şe­hirde ilk Cuma na­mazı ken­disi ta­ra­fın­dan kıl­dı­rıldı. 8 yıl Ru­meli Ka­zas­ker­liği gö­re­vini gören Ebus­suud Efendi, Ekim 1545 ta­ri­hinde Fe­nâ­ri­zâde Muh­yid­dîn Efendi’nin ye­rine şey­hü­lis­lam oldu.

Ka­nûnî Sul­tan Sü­ley­man’ın ken­di­sine büyük bir saygı duy­duğu ve Sü­ley­ma­niye Camii’nin te­me­lini te­ber­rü­ken ona at­tır­dığı bi­lin­mek­te­dir. Pa­di­şa­hın Si­get­var se­fe­rinde iken yolda yaz­dığı ve hasta olan Ebüs­suûd’un ha­tı­rını sor­duğu mek­tu­buna, “Halde hal­da­şım, sinde sin­da­şım, âhi­ret ka­rın­da­şım, tarîk-i hakda yol­da­şım Molla Ebüs­suûd Efendi Haz­ret­leri” diye baş­la­ması ve “bende-i hudâ Sü­ley­man Hân-ı bî-riyâ” diye bi­tir­mesi onun pa­di­şah nez­din­deki iti­ba­rını gös­ter­mek­te­dir.1

Ebüs­suûd Efendi’nin, İslâm hu­ku­ku­nun açık hüküm ve il­ke­le­rine ay­kırı uy­gu­la­ma­lara karşı çık­tığı, me­selâ müste’men­le­rin (İslâm ül­ke­sinde ge­çici sü­reyle bu­lun­ma­sına izin ve­ril­miş gayri müs­lim­ler) şa­hit­liği ko­nu­sunda pa­di­şa­hın ver­miş ol­duğu bir mü­sa­a­deye, “Nâ-meşrû olan nes­neye emr-i sul­tânî olmaz” di­ye­rek iti­raz et­tiği de bi­lin­mekle bir­likte şer‘î hu­kuka ay­kırı ol­ma­dığı sü­rece dev­le­tin ve top­lu­mun ih­ti­yaç­ları ge­reği ya­pı­lan idarî ta­sar­ruf­ları des­tek­le­mesi, hatta zaman zaman İslâm hukuk dokt­rini için­deki farklı görüş ve te­ma­yül­ler­den in­san­la­rın ih­ti­ya­cına en uygun ola­nını ter­cih et­mesi, onun hukuk ala­nında ye­teri öl­çüde uz­laş­macı ve yu­mu­şak bir tavır ser­gi­le­di­ğini gös­te­rir.2

Ebus­suud Efendi’nin Kur’an-ı Kerîm’in bü­tü­nünü tef­sir et­tiği “İr­şadü’l Aklı’s-Selîm ilâ me­zâya’l-Ki­tâbi’l-Kerîm” adlı eseri onun “sul­tânu’l mü­fes­si­rîn, ha­tîbü’l mü­fes­si­rîn” gibi un­van­lar al­ma­sına neden ol­muş­tur. Mü­el­li­fin bu ese­rin­deki ehl-i sün­net aki­de­sine bağlı kal­ması, ayet­ler ara­sın­daki te­na­sü­bün mü­kem­mel şe­kilde in­ce­le­nip açık­lan­mış ol­ması ve zekâ ürünü bu­luş­la­rı­nın çok ol­ması dik­kat çeken un­sur­lar­dan­dır.

Yirmi sekiz yıl on bir ay şey­hü­lis­lam­lık yapan Ebus­suud Efendi 23 Ağus­tos 1574’de vefat etti. Ce­naze na­ma­zını Fatih Camii’nde Mu­haşşî Sinan Efendi ta­ra­fın­dan kıl­dı­rı­la­rak va­si­yeti üze­rine Eyüp Camii ci­va­rında ken­di­si­nin inşa et­tir­diği sıb­yan mek­te­bi­nin ha­zi­re­sine def­ne­dildi. Ebus­suud Efendi’nin gı­ya­bında Ha­ra­meyn’de de ce­naze na­mazı kıl­dı­rıl­mış­tır ve ken­disi için bir­çok mer­siye ya­zıl­mış­tır.

Sul­tan Sü­ley­man ve Ebus­suud Efendi ara­sında geçen bir olayı an­la­tıp söz­le­ri­mize son ve­re­lim: Ka­nunî Sul­tan Sü­ley­man bir gün sa­ra­yın bah­çe­sinde ge­zer­ken meyve ağaç­la­rını ka­rınca sar­dı­ğını gör­müş fakat on­ları ki­reç­le­me­nin, ilaç­la­ma­nın caiz ol­ma­ya­ca­ğın­dan kor­kup, Ebus­suud Efendi’nin oda­sında ol­ma­dığı bir gün bir kâ­ğıda şiir şek­linde so­ru­sunu ya­za­rak bı­rak­mış­tır. Ebus­suud Efendi ise kâ­ğıdı bul­du­ğunda aynı nazım ile devam et­ti­re­rek yine şi­irle so­ru­nun ce­vabı yazıp kâ­ğıdı yine aynı ye­rine bı­rak­mış­tır. Ka­nunî so­ru­nun ce­va­bını merak et­tiği bir gün yine boş olan Ebus­suud Efendi’nin oda­sına gir­miş ve so­ru­su­nun ce­va­bını gör­müş. Ka­nunî’nin so­rusu şöy­ley­miş:

Meyve ağaç­la­rını sa­rınca ka­rınca,

Günah var mı ka­rın­cayı kı­rınca?

Ebus­suud Efendi’nin ce­vabı ise şu şe­kilde olmuş:

Yarın Hakk’ın di­va­nına va­rınca,

Sü­ley­man’dan hak­kını alır ka­rınca.

Bu cevap üze­rine Ka­nunî ağaç­ları ilaç­lat­ma­mış­tır. i


1 İslam Ansiklopedisi, Ahmet Akgündüz, cilt: 10, sayfa: 366

2 İslam Ansiklopedisi, Ahmet Akgündüz, cilt: 10, sayfa: 368