Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Ahmed Ziyaüddin Gümüşhanevî

3. Sayı · 2006/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Nak­şi­bendî-Ha­lidî şeyh­le­rin­den olan Ahmed Zi­ya­üd­din Efendi, 1813/1228 se­ne­sinde Gü­müş­hane’nin Emir­ler ma­hal­le­sinde doğdu. Ba­bası Mus­tafa Efen­di­dir. Asıl adı Ahmed olup Zi­ya­üd­din onun mah­la­sı­dır.

Ahmed Zi­ya­üd­din Efendi beş ya­şında Kur’an-ı Kerim’i öğ­ren­miş, sekiz ya­şın­day­ken De­lâil-i Hay­rat adlı ki­tabı, veli ki­şi­le­rin yaz­mış ol­duğu ka­si­de­leri ve hizb de­ni­len ev­liya ter­tibi olan dua ter­kip­le­rini oku­muş, Kur’an-ı Kerim’i hat­me­dip ica­zet al­mıştı.

On ya­şın­day­ken ba­ba­sıyla Trab­zon’a yer­leş­mişti, ancak ders­le­rin­den mah­rum kal­dığı için çok üzü­lü­yordu. Oyun ve eğ­len­ce­den hoş­lan­mı­yor, Allah aşkı gön­lünde yer et­tiği için Trab­zon’da gizli gizli derse gi­di­yordu. Böy­lece bir ta­raf­tan ba­ba­sına dük­kâ­nında yar­dım eder­ken diğer yan­dan ba­ba­sın­dan ha­ber­sizce sarf ve nahiv öğ­rendi. İlme olan derin aşkı se­be­biyle am­ca­sıyla git­tiği İs­tan­bul’dan geri dön­medi.

Önce Ba­ye­zid, ar­ka­sın­dan Mah­mud Paşa Med­re­se­le­rinde, II. Mah­mud’un ho­cası Ab­dur­rah­man Har­putî, Ab­dül­me­cid’in ho­cası Hafız Meh­med Emin Efendi, Laz Osman Efendi gibi dev­rin önde gelen ho­ca­la­rın­dan ders görüp ica­zet aldı.

Tah­si­lini devam et­ti­rir­ken, Üs­kü­dar’da bu­lu­nan Ha­lidî şeyhi Ab­dül­fet­tah el-Ukarî’ye in­ti­sap etmek is­te­diyse de; Ukarî, ken­di­sini irşad et­meye İs­tan­bul’a ge­le­cek başka bir şey­hin yet­kili ol­du­ğunu söy­ledi. Bu kişi, Mev­lana Halid-i Bağ­dadî Haz­ret­le­ri­nin yal­nızca Ahmed Zi­ya­üd­din Efen­diyi irşad için gön­der­diği, Trab­lus­şam Müf­tüsü ola­rak ta­nı­nan Ahmed El-Er­vâdî idi. 1848 se­ne­sinde ger­çek­le­şen iki hal­vet­ten sonra Er­vâdî Haz­ret­leri, Gü­müş­ha­nevi’ye Nak­şı­bendî, Ka­dirî, Suh­re­verdî, Çeştî, Küb­revî ta­ri­kat­la­rın­dan ha­li­fe­lik ica­zeti verdi. Hadis il­min­den oku­tup bu alanda da ica­zet verdi. Bu su­retle ken­disi artık ma­nevî ilim­lerde kutup olup, irşad va­zi­fesi al­mıştı. Ca­ğa­loğlu’da bugün yı­kıl­mış olan Fatma Sul­tan Camii’ni tekke ha­line ge­ti­rip irşad va­zi­fe­sini bu­rada ifa edi­yordu.

Ahmed Zi­ya­üd­din Efendi, irşad pos­tuna otur­du­ğunda 30 yaş­la­rın­daydı. 45 yılda bin­lerce ta­le­be­sini ir­şadla şe­ref­len­dir­miş­tir. Ara­la­rında Kas­ta­mo­nulu Hasan Hilmi, Saf­ran­bo­lulu İs­mail Ne­cati, Da­ğıs­tanlı Ömer Zi­ya­üd­din, Meh­med Feyzi Efendi gibi âlim­le­rin de bu­lun­duğu 116 ki­şiye hi­la­fet tevdi ede­rek, Ha­li­diyye’nin ya­yıl­ma­sında mühim rol oy­na­mış­tır.

1863/1280 se­ne­sinde Sul­tan Ab­dü­la­ziz’in tah­sis et­tiği va­purla bir­çok ta­le­be­sini ya­nına ala­rak muh­te­mel bir resmi gö­revle bir­likte Mu­kad­des top­rak­lara gitti. Hac va­zi­fe­sini eda et­tik­ten sonra Me­dine-i Mü­nev­vere’de on bir gün Ravza-ı Mu­tah­hara’da kal­mış­tır. Râ­mûzu’l-Eha­dis adlı ese­ri­nin pla­nını bu­rada yap­tığı ri­va­yet olu­nur.

1877/1293–94 yı­lında 93 Harbi pat­lak ve­rince ta­le­be­le­riyle biz­zat cep­heye koşup Kaf­kas cep­he­sinde har­bet­miş­tir. Aynı yıl Ha­re­meyn Mu­ha­fızı Meh­med Emin Paşa’nın kızı Havva Seher ha­nımla ev­len­miş ve ikinci kez hacca git­miş­tir. Hac dö­nüşü İs­tan­bul’a gel­me­yip Mısır’a geçti. Bu­rada kal­dığı 3 yıl içinde Na­sı­riye, Ezher ve Hü­se­yin Camii’nde iki yüz­den fazla ta­le­beye hadis okuttu. Mısır Müf­tüsü Mu­ham­med el-Me­nutî, Şeyh Rah­me­tul­lah el-Hindî, Şeyh Cev­det, Mu­ham­med et-Tan­tavî ve Şeyh Mus­tafa el-Sâidî’ye hi­la­fet verdi.

İs­tan­bul’a dön­dük­ten sonra va­az­la­rına devam eden Ahmed Zi­ya­üd­din Efendi’yi Sul­tan Ab­dü­la­ziz ve Sul­tan Ab­dül­me­cid de din­le­meye ge­lir­lerdi. Özel­likle II. Ab­dül­ha­mid Han ken­di­sine çok hür­met­ler eder, sık sık davet eder, gö­rü­şürdü, onu çok se­verdi. Son söz­leri “Hep­sini is­te­rim Ya Kib­riya!” olan Ahmed Zi­ya­üd­din Efendi, 1893/1311 se­ne­sinde, ar­dında ken­dini çok seven ta­le­be­le­rini bı­ra­ka­rak Refik-i Ala’ya göç etti. Sul­tan Ab­dul­ha­mid’in emri ve iz­niyle Sü­ley­ma­niye Ha­zi­re­sine, Sul­ta­nın ya­nına gö­müldü.

Ahmed Zi­ya­üd­din Gü­müş­ha­nevî Haz­ret­leri, ilme zi­ya­de­siyle önem ver­miş ve ha­li­fe­le­rinde her şey­den önce ilmî ye­ter­li­li­ğin ol­ma­sına dik­kat et­miş­tir. Ki­tap­la­rını üc­ret­siz ola­rak da­ğı­tırdı. 18 bin ki­tabı ih­tiva eden bir kü­tüp­ha­neye sahip olan Şeyh Gü­müş­ha­nevî, dinî ilim­leri öğ­renme ve sün­nete uyma ko­nu­sunda has­sa­si­yetle dur­muş­tur. Tek­ke­sinde hadis-i şerif okut­maya ağır­lık ver­di­ğin­den, Gü­müş­ha­nevî Tek­kesi bir da­rül­ha­dis gö­rü­nümü al­mış­tır. Tek­ke­ler­deki yoz­laş­maya karşı çık­mış, âlim­ler ve şeyh­ler ara­sında uz­laş­tı­rıcı rol oy­na­maya özen gös­ter­miş­tir.

Gü­müş­ha­nevî Haz­ret­leri ye­mek­le­rini daima hiz­met­çi­leri ile yerdi, mi­sa­fir­siz yemek ye­mezdi. Ye­meğe baş­lar­ken ve so­nunda sün­nete uyar, par­ma­ğını tuza banıp ya­lardı. Bu âde­tini hiç bı­rak­madı. Yat­sı­dan sonra ka­ti­yen ko­nuş­maz, dünya sözü din­le­mezdi. Ge­rek­siz söz­leri sev­mez, ah­lakı düz­gün ol­ma­yan­larla gö­rüş­mezdi. He­lalle iş gö­rürdü, her mu­bahı iş­le­mezdi. Ya­tağa gir­di­ğinde mut­laka Yasin okurdu. Has­ta­lan­dığı zaman ise, mü­na­sip bi­risi okur, o din­lerdi. Ab­dest alır­ken mis­vak kul­la­nırdı. Bazen göz­le­rine sürme çe­kerdi.

Re­gaib, Mirac, Berat, Mev­lid kan­dil­le­riyle bay­ram ge­ce­le­rinde uyu­mazdı. Mü­rit­lerle bir­likte zik­re­derdi. Recep ayı­nın 2., Şaban ayı­nın 5., Mu­har­rem ayı­nın 10., Arabî ay­la­rın or­ta­la­rında eyyam-ı bıyz denen 13, 14, 15. meh­taplı gün­lerde ve Şev­val ayı­nın 6. sında hep oruçlu olurdu. Ancak çok zayıf düş­tü­ğünde bu oruç­ları tu­ta­ma­mıştı.

ESERLERİ

Hadis: Râ­mûzü’l-ehâ­dîs, Ga­ra­ibü’l-ehâ­dîs, Hadîs-i Er­baîn, Le­vâ­miu’l-ukul, Le­ta­ifü’l-hikem

Ta­sav­vuf: Câmiu’l-usul, Ruhu’l-ari­fin, Ki­tabü’l-ari­fin fi es­rari esmai’l-Er­baîn, Mec­mu­atü’l-ahzab

Ahlak: Ne­catü’l-ğa­fi­lin, Devaü’l-müs­li­min, Ne­ta­icü’l-ihlas

Fıkıh ve Akaid: Camiu’l-me­na­sik ala ah­seni’l-me­sa­lik, Camiu’l-mütun, El-Abir fi ensar ve’l-mu­ha­cir, Mat­labü’l-mü­ca­hi­din