Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Aile ve Akrabalık

24. Sayı · 2011/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ara­la­rında, neseb, süt veya ev­li­lik­ten doğan bir ya­kın­lık bu­lu­nan in­san­lara “ak­raba” denir. Ak­raba ismi, Arapça’da yakın an­la­mına gelen “karîb” ke­li­me­si­nin ço­ğu­lu­dur.

Süt ak­ra­ba­lığı, bir kim­se­nin sü­tünü em­diği sü­tan­nesi ve onun ak­ra­ba­la­rıyla ken­disi ara­sında mey­dana gelen ak­ra­ba­lık de­mek­tir. Buna göre sü­tünü em­diği kadın onun “sü­tan­nesi,” onun ko­cası “süt­ba­bası” ve ço­cuk­ları da “süt­kar­deş­leri” olur. Em­diği sütün, ço­cu­ğun vücut ya­pı­sı­nın bir par­çası ol­ması, süt ak­ra­ba­lı­ğı­nın mey­dana gelme se­be­bi­dir.

“Evlât edin­mek” demek olan “te­bennî” yo­luyla oluş­tuğu var sa­nı­lan ak­ra­ba­lık, as­lında ak­ra­ba­lığı oluş­tu­ran ger­çek se­bep­ler­den bi­rine da­yan­ma­dı­ğın­dan, İslâm dini ta­ra­fın­dan te­va­rus ve ben­zeri so­nuç­ları do­ğu­ran bir ak­ra­ba­lık sa­yıl­maz.

Di­ni­miz, ak­ra­ba­lar ara­sın­daki iliş­ki­le­rin sağ­lam, sıcak ve de­vamlı ol­ma­sına, ak­ra­ba­la­rın bir­bi­rine mad­de­ten ve mânen des­tek ver­me­le­rine çok önem ver­mek­te­dir. Ak­ra­ba­lık hak­kını gö­zet­mek, Allah’ın emir­leri ara­sında yer alır:

Kur’an-ı Kerim’de Yüce Allah şöyle bu­yu­rur:

“Allah’a kul­luk edin, O’na hiç bir şeyi ortak koş­ma­yın. Ana-ba­baya, ak­ra­ba­lara, ye­tim­lere, düş­kün­lere, yakın ve uzak kom­şuya, ya­nı­nız­daki ar­ka­daşa, yol­cuya ve size hiz­met eden kim­se­lere iyi­lik edin. Allah, ken­dini be­ğe­nip öğü­nen­leri el­bette sev­mez.”1

“Ak­ra­ba­la­rına, düş­küne ve yol­cuya hak­kını ver, elin­deki ma­lını hep­ten saçıp sa­vurma.”2

Top­lu­mun çe­kir­de­ğini oluş­tu­ran aile ve onun et­ra­fını sı­kıca saran ak­ra­ba­lık bağ­ları ne kadar sağ­lam olursa, top­lum da o kadar sağ­lam, hu­zurlu ve güçlü olur. İlâhî tak­dir ge­reği in­sa­noğlu, dün­yaya bazı ki­şi­ler ara­sında mey­dana gelen hı­sım­lık bağ­ları ile olu­şan ai­lede doğar. Bu bağ­la­rın sağ­lam ol­duğu hu­zurlu bir ai­lede ya­şa­ması, in­sana büyük bir mut­lu­luk ka­zan­dı­rır. Böy­lece ha­ya­tın zor­luk­la­rını gö­ğüs­leme hatta ondan zevk alma ya­pı­sını ka­za­nır. Hadis-i şe­rif­ler, ai­leye hâkim olan sev­gi­nin, te­va­rüs ede­bi­le­ce­ğini bil­di­rir.3

İslâm’ın he­def­le­rin­den biri olan sağ­lam bir top­lum oluş­turma ko­nu­sunda sıla-ı rahmin/akrabalık iliş­ki­le­rini de­vamlı ve canlı tut­ma­nın büyük bir yeri var­dır.

Müs­lü­man­lar, bugün çe­şitli ce­re­yan­la­rın zaafa uğ­rat­mak is­te­diği aile ku­ru­munu sağ­lam­laş­tır­mak ve devam et­tir­mek mec­bu­ri­ye­tin­de­dir. Bir müs­lü­man sa­dece zi­ya­ret­leşme an­la­yı­şın­dan olu­şan sıla-ı ra­himle ye­tin­me­yip, bunun ya­nında ak­ra­ba­la­rın bir­bi­rine mad­de­ten ve manen iyi­lik et­mekle mu­ha­tap ol­du­ğu­nun far­kında ol­ma­lı­dır.

Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v), “Kime iyi­lik ede­yim ya Ra­sû­lal­lah!” diye soran bir sa­hâ­bîye, “An­nene, ba­bana, kız kar­de­şine, erkek kar­de­şine ve bun­ları takip eden ak­ra­ba­la­rına iyi­lik etmek senin gö­re­vin­dir.”4 şek­linde cevap ver­miş­tir.

Ab­dul­lah b. Mes’ud (r.a)’dan şöyle ri­va­yet edi­lir: Hz. Pey­gam­ber (s.a.v)’e “Amel­le­rin han­gisi Allah’a daha çok se­vim­li­dir?” diye sor­dum. “Vak­tinde kı­lı­nan na­maz­dır.” diye bu­yur­du­lar. “Sonra han­gi­si­dir?” dedim. “Anne ve ba­baya iyi­lik et­mek­tir.” bu­yurdu. “Sonra han­gi­si­dir?” dedim. “Allah yo­lunda ci­had­dır.” bu­yurdu.

Başka bir hadis-i şe­rifte Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yu­rur: “Allah’a ve ahi­ret gü­nüne iman eden mi­sâ­fi­rine ikram etsin. Allah’a ve ahi­ret gü­nüne iman eden ak­ra­ba­sını görüp gö­zet­sin…”

Ak­ra­ba­lığı İs­lâmî akî­de­nin be­lir­le­diği şe­kilde dik­kate almak, ge­rek­ti­ğinde ak­ra­ba­la­rın yar­dım­la­rına koş­mak, on­ları sık sık zi­ya­ret etmek, uzakta bu­lu­nan­ları ara­yıp sor­mak, on­larla ha­ber­leş­mek ihmal edil­me­me­li­dir. Çünkü top­lumu oluş­tu­ran temel kurum ai­le­nin sağ­lam ol­ması, ancak bu gö­rev­le­rin tam an­la­mıyla ye­rine ge­ti­ril­me­siyle müm­kün­dür. Hu­zurlu ve mutlu top­lum ve mil­let ancak sağ­lam ai­le­ler­den doğar ve on­lar­dan mey­dana gelir.

Ak­ra­ba­lar ara­sın­daki ya­kın­lık yani ak­ra­ba­lık bağ­ları, bir takım hu­kukî ve ah­lakî sonuç ve gö­rev­le­rin doğ­ma­sına sebep olur.

Hu­kukî ne­ti­ce­ler­den biri ola­rak ak­ra­ba­lar ara­sında ev­lenme ya­sa­ğını sa­ya­bi­li­riz. Kan, süt ve ev­len­me­den mey­dana gelen ak­ra­ba­lık, ev­len­meye mani olur. İl­gili aye­tin meali şöy­le­dir:

“Siz­lere; ana­la­rı­nız, kız­la­rı­nız kız kar­deş­le­ri­niz, ha­la­la­rı­nız tey­ze­le­ri­niz, kar­deş­le­ri­ni­zin kız­ları, kız kar­deş­le­ri­ni­zin kız­ları, sizi em­zi­ren sü­tan­ne­le­ri­niz, süt­kar­deş­le­ri­niz, ka­rı­la­rı­nı­zın an­ne­leri, ken­di­le­riyle ger­değe gir­di­ği­niz ka­dın­la­rı­nı­zın ya­nı­nızda kalan üvey kız­la­rı­nız -ki on­larla ger­değe gir­me­miş­se­niz size bir engel yok­tur-, öz oğul­la­rı­nı­zın eş­leri ve iki kız kar­deşi bir arada almak su­re­tiyle ev­len­mek, -geç­mişte olan­lar artık geç­miş­tir- size haram kı­lındı. Doğ­rusu Allah ba­ğış­lar ve mer­ha­met eder. Ko­calı ka­dın­lar ile ev­lenme de haram kı­lın­mış­tır…”5

Ba­ba­lar, de­de­ler, an­ne­ler, ni­ne­ler, erkek ve kız kar­deş­ler, am­ca­lar, da­yı­lar, ha­la­lar ve tey­ze­ler ara­sında bir soy ya­kın­lığı ve ebedî bir mah­rem­lik var­dır. Bun­lar ara­sında nikâh asla caiz de­ğil­dir. Bir kimse, hiç bir zaman bun­lar­dan her­hangi bi­rini ni­kâh­la­ya­maz. Fakat bir kimse, am­ca­sı­nın, ha­la­sı­nın veya tey­ze­si­nin kı­zını ala­bi­lir. İki kar­deş ço­cuk­ları bir­bir­le­riyle ev­le­ne­bi­lir­ler. Bun­lar ara­sında ak­ra­ba­lık varsa da mah­re­mi­yet yani ev­lenme ya­sağı yok­tur

Ya­kın­lık de­re­ce­le­rine göre ak­ra­ba­lar ara­sında miras mey­dana gelir. Kimin kime hangi oranda mi­rasçı ola­cağı Kur’an ve Sün­netle “Fe­râiz” ismi al­tında tes­bit edil­miş­tir.

Ön­ce­likle baba; aile reisi ola­rak, eş ve ço­cuk­la­rı­nın na­fa­ka­sını helal yol­lar­dan ve ye­terli öl­çüde olmak üzere temin et­mekle gö­rev­li­dir. Hadis-i şe­rifte “Ai­le­nin na­fa­ka­sı­nın ihmal edil­mesi ki­şiye günah ola­rak yeter.” buy­rul­mak­ta­dır.

Ak­ra­ba­la­rın bir­bir­leri ile geniş an­la­mıyla “sıla-ı rahim” de­ni­len yar­dım­laşma ve il­gi­lenme iliş­ki­le­rini sür­dür­me­leri ah­lâkî ve dînî önemli bir gö­rev­dir. Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) bu­yu­rur ki:

“Rahim/akrabalık, Allah’ın rah­me­ti­nin eser­le­rin­den­dir. Kim bu bağı ko­rursa, Allah ona mer­ha­met eder. Kim onu ko­pa­rırsa, Allah da ondan ihsan ve rah­me­tini keser.”6

“Ak­ra­ba­la­rıyla iliş­kiyi kesen Cen­net’e gi­re­mez.”7

Ak­ra­ba­la­rın bir­bir­le­rine ikram ve ih­sanda bu­lun­ma­ları, söz ve dav­ra­nış­la­rında asla kaba değil, ak­sine nazik ve ince ol­ma­ları ayet ve ha­dis­lerde yer alan emir­ler­den­dir. Ni­te­kim Pey­gam­be­ri­miz “Allah, bir ev hal­kına hayır murad ederse bir­bir­le­rine rif­katle yani ince ve nazik ola­rak ko­nuş­ma­la­rını ve dav­ran­ma­la­rını nasip eder.” bu­yur­muş­tur.

Yine Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) şöyle müj­de­le­mek­te­dir: “Kim rız­kı­nın bol ol­ma­sını ve öm­rü­nün uza­ma­sını is­terse sıla-ı rahim yap­sın.”8

Çağdaş aile

Çağ­daş top­lu­mun en küçük bi­rimi ola­rak kabul edi­len aile, ge­nel­likle bir evde otu­ran anne ve baba ile varsa on­la­rın ev­len­me­miş ço­cuk­la­rın­dan olu­şur. Bu tip ai­leye “çe­kir­dek aile” denir. Çe­kir­dek ai­le­deki ço­cuk­la­rın ev­len­me­siyle de yeni bir çe­kir­dek aile or­taya çıkar.

Çağ­daş top­lum­larda, yeni ev­le­nen çift­ler ge­nel­likle baba evin­den ay­rı­la­rak yeni bir evde ya­şa­maya baş­lar­lar. Oysa bun­dan yüz, iki yüz yıl kadar önce yeni ev­li­ler, da­ma­dın ya da ge­li­nin ai­le­si­nin ya­nında otu­rur­lardı.

Sa­na­yi­leş­miş çağ­daş top­lum­larda, özel­likle kent­lerde geniş ai­le­ler ye­rini gi­de­rek küçük ai­le­lere bı­rak­mış­tır. Anne, baba ve ev­len­me­miş ço­cuk­lar­dan olu­şan bu küçük çe­kir­dek aile, yal­nız birey sa­yı­sıyla değil ya­pı­sıyla da kadim ai­le­den çok fark­lı­dır.

Ai­le­nin te­me­lini ev­li­lik oluş­tu­rur. Her ül­kede ai­le­nin ku­rul­ması ve aile bir­liği ile il­gili ko­nu­lar ka­nun­larla dü­zen­len­miş­tir. Bugün bir­çok ül­kede ev­li­lik­ler te­keş­li­dir. Bu, ev­li­lik ba­ğı­nın yal­nızca bir erkek ile bir kadın ara­sında ku­ru­la­bi­le­ceği an­la­mına gelir. Oysa çağ­daş bazı ül­ke­lerde bir erkek bir­den çok ka­dınla, bir kadın aynı anda bir­den çok er­kekle ev­le­ne­bi­lir. Hin­dis­tan’dakiToda’lar ve Nayar’lar ara­sında ka­dın­la­rın bir­den çok er­kekle ev­len­mesi “po­li­andri” is­miyle anıl­makta ve bu nor­mal bir dav­ra­nış ola­rak gö­rül­mek­te­dir.

1926’da kabul edi­len Türk Me­deni Ka­nunu, ço­keş­li­liğe son verip te­keşli ev­li­liğe da­ya­nan aile ya­pı­sını ya­sa­laş­tırdı.

Çağ­daş top­lu­mun ge­tir­diği so­run­lar çoğu kez aile ha­ya­tında ge­ri­lim­lere yol açar. Bu ge­ri­lim­ler ana ba­ba­ları bo­şan­maya kadar gö­tü­re­bi­lir. Ge­liş­miş ül­ke­lerde bo­şanma ora­nı­nın gi­de­rek art­ması, çağ­daş ai­le­nin ba­şa­rılı ol­ma­dığı gö­rü­şünü yay­gın­laş­tır­mak­ta­dır. Dün­ya­nın bir­çok ye­rinde, ana ba­ba­la­rı­nın ay­rıl­ma­sın­dan et­ki­le­nen ço­cuk­la­rın sa­yısı sü­rekli art­mak­ta­dır. Bo­şanma so­nu­cunda ço­cuk­la­rın ba­kımı an­neye ya da ba­baya kal­mak­ta­dır. Bunun so­nu­cunda son yıl­larda anne-çocuk ya da baba-ço­cuk­tan olu­şan yeni bir aile tipi or­taya çık­mış­tır. Bu be­ra­ber­lik, bo­şanma anın­dan baş­la­yıp ço­cuğa bakan an­ne­nin ya da ba­ba­nın ye­ni­den ev­len­me­sine kadar süren bir iliş­ki­dir. Bo­şa­nan­la­rın çoğu, ge­nel­likle ken­di­leri gibi bo­şan­mış ki­şi­lerle ye­ni­den ev­len­mek­te­dir­ler. Ne var ki; ka­dı­nın ve er­ke­ğin ilk ev­li­lik­le­rin­den olan ço­cuk­la­rına, ikinci ev­li­lik­ten “yeni” ço­cuk­la­rın ka­tıl­ma­sıyla aile içi iliş­ki­ler daha so­runlu hale gel­mek­te­dir.

Bir­bir­le­rine “Mü’min­ler şüphe yok ki, kar­deş­tir­ler.” aye­tinde beyan edi­len din kar­deş­liği bağı ile bağ­la­nan, bir­bi­rini seven ve bir­biri hak­kında hayır dü­şü­nen müs­lü­man­lar için aile mu­kad­des ve so­rum­lu­luğu büyük olan bir ku­rum­dur. Ai­le­nin ku­rul­ması ve de­vamı di­ni­mizde pek önem­li­dir. Bir hadis-i şe­rifte “Ev­le­ni­niz, ço­ğa­lı­nız; çünkü ben, kı­ya­met günü sizin çok­lu­ğu­nuzla diğer üm­met­lere karşı if­ti­har ede­rim.” buy­rul­muş­tur.

Müs­lü­man­lar, her zaman aile içi gö­rev­le­rini çok du­yarlı bir şe­kilde ye­rine ge­tir­meli, aile ku­ru­mu­nun ya­şa­tıl­ma­sına des­tek ver­meli ama hiç­bir zaman haklı se­bep­lere da­yan­ma­dan ay­rılma ve bo­şama yo­luna gir­me­me­li­dir. Ancak aile ha­ya­tın­dan bek­le­nen uyum kay­bo­lur veya iffet ve geçim ba­kı­mın­dan te­lafi edi­le­me­ye­cek prob­lem­ler or­taya çı­karsa artık o zaman bo­şama söz ko­nusu ola­bi­lir. “Allah ka­tında helal olan şey­le­rin en se­vim­sizi bo­şan­mak­tır.” ha­disi unu­tul­ma­ma­lı­dır.

  1. Nisâ, 4/36 ↩︎
  2. İsrâ, 17/26 ↩︎
  3. Bkz. Buhârî, Edebu’l-Müfred, 22. ↩︎
  4. Buhârî, Edeb, 25. ↩︎
  5. Nisâ, 4/93. ↩︎
  6. Buhârî, Edeb, 13. ↩︎
  7. Buhârî, Edeb, 11. ↩︎
  8. Buhârî, Edeb, 12. ↩︎