Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Başörtüsü Modelleri

19. Sayı · 2010/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Müs­lü­man ha­nı­mın ba­şın­daki ba­şör­tüsü, be­de­nini örten kı­ya­feti te­set­tür için­dir. Te­set­tür ise ko­run­maya yö­ne­lik­tir. Müs­lü­man ka­dın­dan te­set­türe bü­rün­me­si­nin is­ten­mesi, göz­ler­den ko­run­ma­sını sağ­la­maya yö­ne­lik­tir. Göz­lere açı­lan bir te­set­tür için te­set­tür de­yi­mini kul­lan­mak ye­rinde bir deyim ol­ma­ya­cak­tır. Bu za­vi­ye­den ba­kıl­dı­ğında, Müs­lü­man ka­dı­nın ba­şın­daki baş­tan daha cazip bir ba­şör­tüsü, başı ört­müş olsa da mak­sadı ta­hak­kuk et­tir­miş olmaz. Müs­lü­man ka­dı­nın dış kı­ya­fe­ti­nin ziy­nete dö­nüş­mesi, moda ürünü ola­rak kul­la­nıl­ması İslam’ın te­set­türü em­ret­me­sin­deki mak­sat­lar açı­sın­dan nasıl be­nim­se­ne­bi­lir?

Ba­şör­tüsü kadar, Müs­lü­man ha­nım­la­rın diğer dış kı­ya­fet­leri için de aynı şey­leri sor­gu­la­ya­bi­li­riz. Be­deni teş­hir eden dar veya ince bir kı­ya­fet, ‘bak bana!’ diyen renk­ler, dik­kat çeken yü­rü­yüş ve otu­ruş tarz­ları, ağır par­füm te­set­türü ya­ban­cı­laş­tı­ran et­ken­ler­den­dir.

Na­mazı, eği­lip kalkma ha­line ge­ti­ren an­la­yışı neden red­de­di­yo­ruz? Çünkü namaz, eği­lip kalk­mak­tan çok, bir an­la­yı­şın ve kul­lu­ğun sim­ge­si­dir. O an­la­yış, ha­yata yan­sı­mı­yor ol­duk­tan sonra, sec­cade ba­şında namaz ha­re­ket­le­ri­nin tek­rar­lan­ma­sını ye­terli bul­mu­yo­ruz; böyle bir na­ma­zın sa­hi­bini de kı­nı­yo­ruz. Aynı şey ba­ya­nın te­set­türü için de ge­çer­li­dir. Eğer te­set­tür, ba­yanı daha cazip hale ge­tir­mek içinse söy­le­ne­bi­le­cek bir söz yok­tur. Hayır, te­set­tür ba­yanı mah­rem­le­ri­nin dı­şın­da­ki­ler için cazip ol­mak­tan ko­ru­mak içinse o zaman neyin te­set­tür ol­du­ğunu iyi tah­lil et­me­miz ge­rek­mek­te­dir. Zira te­set­tür, Müs­lü­man ka­dı­nın önünde mu­bah­lar­dan bir mubah de­ğil­dir. Bi­la­kis iba­det­tir. İba­det ise şek­lini kulun be­lir­le­diği ey­le­min adı de­ğil­dir. Nasıl na­mazı biz, ya­şa­dı­ğı­mız çağın şart­la­rına göre şe­kil­len­di­re­mi­yor­sak, namaz gibi bir farz olan te­set­türü de zi­hin­le­ri­mizi şe­kil­len­di­ren an­la­yış­la­rın et­ki­sinde bı­ra­ka­ma­yız.

Çar­şaf ve te­set­tür

Te­set­tü­rün, iba­det ol­du­ğunu kabul et­mekle, yö­re­sel ol­du­ğunu kabul etmek ara­sın­daki açı ol­dukça ge­niş­tir. Te­set­tür ne Arap kül­tü­rü­dür ne de Os­manlı kül­tü­rü­dür. Te­set­tür, İslam’ın kadın için tak­dir et­tiği tar­zın adı­dır. Ve te­set­tü­rün amacı, av­reti göz­le­rin ca­zi­besi ol­mak­tan uzak­laş­tır­mak­tır. Şu veya bu ne­denle te­set­tür bu ana çiz­gi­nin dı­şına taş­tı­ğında, dö­nül­mesi ge­re­ken yan­lış bir yola gi­ril­miş ol­mak­ta­dır.

Te­set­tü­rün ilk ba­kışta çar­şaf adlı kı­ya­feti ha­tır­lat­ması da doğru de­ğil­dir. Çar­şaf, Kur’an’ın beyan et­tiği kı­ya­fete en yakın kı­ya­fet ola­bi­lir. Biz­den ön­ceki nes­lin an­la­yışı da bu tarzda ol­muş­tur. Ancak çar­şaf bile, te­set­tür­deki mak­sat kol­lan­ma­dı­ğında ‘İs­lamî’ olma özel­li­ğin­den uzak­la­şa­bil­mek­te­dir. Bir Müs­lü­man ha­nı­mın üze­rin­deki çar­şaf, hafif bir rüz­gârda be­de­nini şe­kil­len­di­re­cek kadar ince ve des­tek­siz gi­yil­miş ise o kı­ya­fe­tin adı­nın çar­şaf ol­ması, ren­gi­nin si­yah­lığı, Allah’ın em­rini ne kadar ta­hak­kuk et­ti­re­cek­tir? Renk­lere ve şe­kil­lere ta­kıl­ma­dan mak­sadı ya­ka­la­mak zo­run­da­yız. Nasıl, namaz diyip ge­çiş­ti­re­mi­yor, onun ay­rın­tı­la­rını da dik­kate al­dı­ğı­mızda ‘namaz’ iba­de­ti­nin hak­kını ve­re­bi­li­yor­sak, emir­ler­den bir emir olan te­set­tü­rün de aynı dik­kate tabi ola­rak uy­gu­lan­ması ge­rek­mek­te­dir.

Bugün gel­di­ği­miz nok­tada Müs­lü­man ka­dın­la­rın kı­ya­fet­le­rini, farz bir iba­deti eda etme an­la­yı­şı­nın dı­şına ta­şı­rıp, zevk­le­rini ve ih­ti­ras­la­rını tat­min ede­cek­leri bir an­la­yışla be­lir­li­yor ol­ma­ları esef ve­ri­ci­dir. Bir yan­dan ba­şör­tüsü için yıl­lara ya­yıl­mış bir mü­ca­dele ve­ri­lir­ken diğer yan­dan biz­zat ba­şör­tü­sü­nün, başı örten ama sefih zih­ni­yeti teş­hir eden se­vi­yeye düş­mesi, emir­lerle zevk­ler ara­sın­daki farkı ya­ka­la­ya­ma­dı­ğı­mızı gös­ter­mek­te­dir. Ba­şör­tüsü, başka bir ba­şör­tüsü ile ör­tül­mesi ge­re­ke­cek halde ol­ma­ma­lı­dır. Kı­ya­fete kı­ya­fet giy­dir­mek du­ru­munda kal­ma­ma­lı­yız. Baş­lar ka­pa­nır, ka­fa­lar dı­şarı açı­lırsa kay­be­den biz olu­ruz. İslam şe­kilci bir din de­ğil­dir el­bette; kalp­ler­deki idrak önem­li­dir. Renk­lere ve san­tim­lere de ki­lit­len­mi­yor di­ni­miz; ihlâs ve sa­mi­mi­yet ye­ter­li­dir. Ama Müs­lü­man ka­dın­la­rın üzer­le­rine giy­dik­leri ‘te­set­tür kı­ya­fet­leri’ ya­ban­cı­la­rın kı­ya­fet­le­rin­den daha cazip, daha ka­maş­tı­rıcı ise neyi örtüp neyi aç­tı­ğı­mızı, neyi alıp neyi kay­bet­ti­ği­mizi mu­ha­sebe et­me­miz ge­re­ki­yor de­mek­tir.

Başta ne var altta ne var?

Müs­lü­man ha­nı­mın ba­şını örtme ar­zusu, onun Allah kor­kusu ta­şı­dı­ğını gös­te­rir. Allah’tan kor­kup ba­şını örten bir Müs­lü­man, Allah kor­ku­sunu sa­dece başın ör­tül­mesi ile da­ral­tırsa, o kor­ku­nun ken­di­sin­den bek­le­nen korku ol­ma­dığı or­taya çıkar. Zira başı ör­tülü bir ka­dı­nın, baş dı­şın­daki be­de­nine uygun gör­düğü kı­ya­fet, baş­taki ör­tüyü ya­lan­lar ma­hi­yette ise bu bir çe­lişki olur. Müs­lü­man ka­dın­la­rın, ka­li­teli gi­yin­me­leri, kı­ya­fet­le­rine özen­me­leri en tabi hak­la­rın­dan­dır. Hatta Müs­lü­man bir kadın be­ce­re­bil­diği ve im­kân­ları dâ­hi­linde olan en gü­zeli, en çe­ki­ciyi giy­me­li­dir; be­de­nini ve Allah’ın ona ver­diği gü­zel­liği köh­ne­leş­tir­me­me­li­dir. Fakat bu, onun ni­kâhlı eşine karşı ol­ma­lı­dır. Mah­remi ol­ma­yan­la­rın onun be­deni ve gü­zel­liği hak­kında bilgi sa­hibi ol­ması ne kadar te­set­tür mef­humu ile bağ­da­şa­bi­lir? Ka­dın­la­rı­mı­zın bu ince çiz­giyi ayır­ma­ları git gide zor­laş­mak­ta­dır.

Te­set­tür Allah yo­lunda ci­had­dır. Ka­dın­la­rın kendi çap­la­rında, bütün asır­larda ifa et­tik­leri en büyük cihad uy­gu­la­ma­la­rın­dan bi­ri­dir. On­la­rın te­set­tür­leri sa­dece on­ları tem­sil et­mi­yor. Bütün Müs­lü­man­la­rın, yer­yü­zünde İslam adına yap­mak is­te­dik­leri şey­le­rin özünü ih­tiva eden bir eylem on­la­rın te­set­türe bü­rün­me­leri ile te­za­hür eder. Erkek mü­ca­hit­le­rin, ka­dın­la­rın te­set­tür­leri uğ­runa cihad et­me­leri neyi ifade ederse, Müs­lü­man ka­dın­la­rın da te­set­türe sahip ol­ma­ları o ifa­de­nin içini dol­durma ola­rak ye­rini alır. Bu ne­denle, Müs­lü­man ka­dın­la­rın baş­la­rı­nın açıl­ması veya te­set­tür­den uzak­laş­ma­ları bir sorun ola­rak dü­şün­dür­düğü gibi, ba­şör­tü­sü­nün farzı eda et­mek­ten çok zevk­leri tat­min et­meye dö­nüş­mesi de dü­şün­dü­rür.

Müs­lü­man ka­dı­nın te­set­türü ko­nu­sunda kar­şı­mıza farklı mo­del­ler çık­mak­ta­dır:

Bi­rinci model: An­ne­den ba­ba­dan gö­rü­len şek­liyle kul­la­nı­lan ba­şör­tüsü veya te­set­tür var­dır. Bu te­set­türde iba­det he­ye­canı yok­tur. Allah rı­zası da gö­ze­til­me­mek­te­dir. Yö­re­sel­lik, eko­no­mik şart­lar, aile bas­kısı, vücut tipi gibi ne­den­ler kı­ya­fet ter­ci­hini et­ki­le­miş­tir. Gü­neş­ten ko­run­mak, tar­lada ça­lı­şır­ken top­rak­tan, toz­dan ka­çın­mak için başa kon­muş bir örtü, gi­yil­miş bir şal­var, dinle bağ­lan­tılı bir kav­ramı ifade et­me­mek­te­dir. Şüp­he­siz böyle bir kı­ya­fe­tin -şekli ben­ze­miş olsa bile- İs­la­mî­li­ğini iddia ede­me­yiz. Hı­ris­ti­yan ra­hi­be­leri de ben­zer kı­ya­fet­ler giy­miş ola­bi­li­yor­lar. Ne onlar ne de bun­lar için çi­zi­le­cek daire İslam da­i­re­si­dir. Yine namaz ör­ne­ğin­den ha­re­ket ede­rek ya­pa­ca­ğı­mız bir ben­zetme me­se­leyi daha iyi an­la­ma­mıza yar­dım ede­cek­tir: Bir spor ha­re­ke­ti­nin na­maz­daki sec­deye ben­ze­mesi, o ha­re­ke­tin secde an­la­mını ta­şı­ma­sını ne kadar temin ede­bi­lir?

İkinci model: Ahir zaman te­set­türü: İmam Müs­lim’in Sahih’inde ri­va­yet et­tiği (Libas,34; 5547) bir ha­diste Re­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem bu ahir zaman te­set­tü­rünü haber ver­miş­tir. Biz­zat ha­diste bu kı­ya­fet sa­hip­leri için ‘Gi­yin­miş Çıp­lak­lar!’ den­mek­te­dir. Gi­yin­miş çıp­lak­la­rın nasıl ola­bi­le­ce­ğini ya­şa­dı­ğı­mız bu asırda çok açık bir şe­kilde gör­dük. Söz ko­nusu bu ha­disi şe­rifte Re­sû­lul­lah sal­lal­lahu aleyhi ve sel­lem, gi­yin­miş çıp­lak­lar de­diği ka­dın­la­rın, yü­rü­yüş­leri, kı­ya­fet­leri ile er­kek­le­rin dik­kat­le­rini üzer­le­rine çe­ke­cek­le­rini haber ver­mek­te­dir. Mu­ci­zevî ha­dis­ler­den biri ola­rak gör­dü­ğü­müz bu ha­diste, bu tür ka­dın­la­rın oluş­tu­ra­cağı teh­li­keye işa­ret edil­miş ol­mak­ta­dır. (Ha­disi şerif ol­dukça yay­gın­dır. İbni Hib­ban, Mav­sılî, Bey­hakî, Ahmed, İmam Malik gibi meş­hur­lar ta­ra­fın­dan da ri­va­yet edil­mek­te­dir.)

Mev­lit tö­ren­le­rinde, kan­dil ge­ce­le­rinde başa konan gös­ter­me­lik tül­ler her­halde ba­şör­tüsü ola­rak be­nim­sen­miş bez­ler de­ğil­dir. Ya da yaz kurs­la­rına giden genç kız­la­rın, an­ne­le­ri­nin ba­şör­tü­le­rini, etek­le­rini kul­la­nıp, komik bir şe­kilde ca­mi­lere git­me­leri de te­set­tür de­ğil­dir. İs­tan­bul’da sa­çı­nın te­lini gös­ter­me­diği halde, hacc için bu­lun­duğu Mekke veya Me­dine’de ken­di­sini kar­deş­le­ri­nin ara­sında gü­vende his­se­dip, en­ta­ri­siyle do­la­şan hacı tey­ze­le­rin ev kı­ya­fe­tiyle do­laş­tık­ları Mekke so­kak­la­rın­daki ta­vır­ları da tar­tı­şı­lır an­la­yış­ları yan­sı­tır.

Çay bah­çe­le­rinde, ebe­veyn­le­ri­nin rı­zası, hatta bil­gisi ol­ma­dan okul­dan edin­diği ar­ka­daş­la­rıyla mu­hab­bet eden genç kız­la­rın baş­la­rın­daki bezin adı da ‘baş ör­tüsü’ de­ğil­dir. Ona illa bir ad ve­ri­le­cekse onun adı ‘ahir zaman te­set­türü’ ola­bi­lir. Kudüs top­rak­la­rın­daki kar­gaşa ne ise erkek veya ka­dın­la­rın kı­ya­fet­le­rin­deki kar­gaşa da o dur.

Bazı Müs­lü­man ya­zar­çi­zer­le­rin, Müs­lü­man ka­dın­ları Paris men­şeli te­set­türe davet et­me­leri ise olsa olsa tuz olur biber olur ya­ra­mıza.

Üçüncü Model: Allah rı­zası gö­ze­ti­le­rek başa konan veya be­dene giy­di­ri­len kı­ya­fet­tir. Bu kı­ya­fet ka­li­te­li­dir, te­miz­dir, va­kur­dur. Ama gös­te­riş için de­ğil­dir, teş­hir etmez, göz­leri davet etmez. Be­de­nin ta­ma­mını örter. Kı­ya­fe­tin ken­disi bir ziy­net de­ğil­dir; onu da bir kı­ya­fetle ört­meye gerek bı­rak­maz. Be­dene ya­pı­şık de­ğil­dir. Çiz­gi­leri be­lir­te­cek kadar ince de­ğil­dir. İlk ba­kışta küf­rün sim­ge­le­rini anım­sa­ta­cak ni­te­likte de­ğil­dir. Er­kek­lere mah­sus bir kı­ya­fet de­ğil­dir.

Bu model kı­ya­fe­tin sa­hibi ka­dı­nın sec­ca­desi var­dır, te­set­türü var­dır. Te­set­türü sec­ca­de­si­dir, sec­ca­desi te­set­tü­rü­dür. Ayıp­la­yan­la­rın ayıp­la­ma­sına al­dır­maz, çağı ve çağ­daşı tak­lit etmez. Va­kur­dur, ki­birli de­ğil­dir. Cid­di­dir; cid­di­yeti ge­reği kı­ya­fe­tini tar­tış­maz.

Bu mo­de­lin sa­hip­leri, ev­len­dik­leri gün için farklı bir kı­ya­fet dü­şün­mez­ler. ‘Ev­li­lik bir de­fa­dır!’ gibi bir saf­sa­taya ka­pıl­maz. Zaten ev­li­lik bir defa ol­duğu için, o im­ti­hanı ka­zan­mam lazım, diye dü­şü­nür­ler.

On­la­rın ba­şör­tü­leri, dış kı­ya­fet­leri bu üm­me­tin onu­ru­dur; onlar üm­me­tin so­kak­larda yü­rü­yen mü­ca­hi­de­le­ri­dir­ler. Allah on­lar­dan razı olsun.