Fitne Yağmuru

Sev­gili Sa­habî oğlu Sev­gili Sa­habî Üsame b. Zeyd (r.a) an­la­tı­yor: Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) bir gün Me­dine-i Mü­nev­vere te­pe­le­rin­den bir te­pe­den Me­dine’ye ba­kı­yordu. Ya­nın­daki as­ha­bına:

– “Benim şu anda gör­dü­ğümü siz de gö­rü­yor mu­su­nuz?” dedi. As­habı:

– Hayır, de­di­ler. Bunun üze­rine Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yurdu:

– “Ben şu anda ev­le­ri­ni­zin üze­rine yağ­mur gibi fit­ne­le­rin yağ­makta ol­du­ğunu gö­rü­yo­rum”.¹

Fitne Nedir?

Önemli Kur’an te­rim­le­rin­den biri olan ve F-T-N kö­kün­den tü­re­yen “Fitne” ke­li­mesi, söz­lükte “Altın, gümüş gibi de­ğerli ma­den­leri, diğer bi­le­şik­le­rin­den ayırt edip saf hale ge­tir­mek için ateşte erit­mek.” an­la­mın­da­dır.²

“Fitne” ke­li­mesi Kur’an ve Sün­nette söz­lük an­la­mıyla iliş­kili ola­rak mü’minin gönül sa­fi­ye­ti­nin sı­nan­ması ve de­nen­mesi için tabi tu­tul­duğu çetin im­ti­han­lar, iş­kence ve be­lâ­lar, acı olay­lar ve al­da­tıcı olay­lar için kul­la­nıl­mak­ta­dır.

“Fitne” kav­ra­mı­nın Kur’an ve Sün­net­teki ma­na­la­rını dört ana baş­lıkla top­la­mak müm­kün­dür:

1.Çetin İm­ti­han:

Fitne, mü’min kul için çetin ve zorlu bir sı­nav­dır. İn­sa­nın iman ve ih­lâ­sını, isyan ve ita­a­tini, sabır ve şük­rünü ölç­meye yö­ne­lik, in­sanı sı­nama ve de­neme an­la­mında gayet zorlu ve çetin her çeşit ilahî im­ti­han Kur’an ve Sün­nette “fitne” ola­rak ad­lan­dı­rıl­mış­tır.

1. Mal ve çocuklar müslüman için fitnedir, çetin imtihan konusudur. Yoksulluk nasıl bir imtihan sebebi ise zenginlik de aynı şekilde imtihan sebebidir. Salih kul için helâl mal, şükretmeye ve ahireti kazanmaya vesile olan ilahî bir nimet olduğu gibi; haram mal da ahireti kaybetmeye vesile olan ilahî bir azaptır.

Kur’an, mal ve ev­la­dın im­ti­han ve­si­lesi ol­du­ğuna işa­ret et­mek­te­dir: “İyi bilin ki, mal­la­rı­nız da ço­cuk­la­rı­nız da fit­ne­dir”.³

Aynı mana hadis-i şe­rif­lerde de vur­gu­lan­mak­ta­dır: “Ki­şi­nin fit­nesi ai­le­sinde, ma­lında, ev­la­dında, kom­şu­sunda ve nef­sinde olur”.⁴

Bazı ha­dis­lerde Mal Fit­nesi⁵ ifa­desi kul­la­nı­lır­ken, bazı ha­dis­lerde ise Zen­gin­lik Fit­nesi ⁶ ifa­desi kul­la­nıl­mış­tır.

Belâ, mu­si­bet ve has­ta­lık gibi Fitne, -ilahî kanun ge­reği- kulun iman ve ihlâs de­re­ce­sini or­taya koyan zorlu bir im­ti­han­dır. Önemli olan nokta; fit­ne­ler kar­şı­sında eri­me­mek, de­ğiş­me­mek, taviz ver­me­mek ve kul­luk gö­re­vini ihmal et­me­mek­tir.

Kur’an-ı Kerim, in­san­la­rın, “İman ettik” de­mekle bı­ra­kıl­ma­ya­cak­la­rını, mut­laka “Fitne” adı ve­ri­len çetin kul­luk im­ti­ha­nına tabi tu­tu­la­cak­la­rını an­lat­mak­ta­dır:

“İn­san­lar hiç­bir fit­neye tabi tu­tul­ma­dan, sa­dece “iman ettik” de­me­le­riyle bı­ra­kı­la­cak­la­rını mı san­dı­lar?”⁷

2. Kandırma, aldatma:
3. Şeytanın fitnesi: Şeytan zaman zaman korku, zaman zaman kuruntu zaman zaman da ümit vererek insanları kandırmaya, aldatmaya ve Hak yoldan uzaklaştırmaya çalışmaktadır. Cenab-ı Hak, Şeytanın fitne ve desiselerine karşı kullarını uyarmaktadır: “Ey Adem oğulları!.. Sakın Şeytan sizi fitneye düşürmesin”.⁸

Şey­ta­nın hile ve tu­zak­la­rı­nın ilacı, ihlâs ve tak­va­dır. Şey­tan ih­lâslı kul­lara tesir ede­me­mekte, ger­çek takva sa­hip­le­rini kan­dı­ra­ma­mak­ta­dır.

1. Deccal fitnesi:⁹ Peygamberimiz (s.a.v), hadis-i şeriflerinde kıyamete yakın çıkacak olan Deccal fitnesinden Allah’a sığınmış, Deccal’in göstereceği olağanüstü olaylara aldanmamaları ve Deccal’a tabi olmamaları için ümmetini uyarmıştır.
2. Kadın fitnesi:¹⁰ Kadın, erkekler için fitnedir yani çetin imtihan vesilesidir. Erkekleri fuhuş, zina, hırsızlık ve adam öldürme gibi haramlara düşürmesi açısından nâmahrem kadın fitne olduğu gibi, evli erkeği aşırı dünya sevgisine bağlaması açısından erkeğin nikâhlı hanımı da fitnedir, zorlu imtihan aracıdır.

Hanım, be­yini hayra da yö­nel­te­bi­lir, şerre de yö­nel­te­bi­lir. Hayra yö­nel­tirse bu im­ti­han­dan aile boyu ba­şarı elde edil­miş olur. Hanım, be­yi­nin Cen­neti ka­zan­ma­sına ve­sile ola­bil­diği gibi, Ce­hen­neme gir­me­sine de ve­sile ola­bi­lir. Ni­kâhlı mü’min kadın Cen­net ni­meti ola­rak te­lakki edi­le­bi­le­ceği gibi, kadın nâ-mah­rem ol­duğu tak­dirde er­keği ha­rama davet eden, dünya ve ahi­re­tini ka­rar­tan bir Ce­hen­nem ze­ba­nîsi ola­bi­lir. Kur’an’da şey­ta­nın hi­lesi zayıf ola­rak ni­te­len­di­ri­lir­ken, ka­dın­la­rın hi­le­si­nin büyük ol­duğu ifade edil­miş­tir.

1. Münafık ve kâfirlerin fitnesi: Allah’ın hükümlerinin bir kısmını kabul edip bir kısmını reddeden münafıklar ile Allah’ın hükümlerini tamamen reddeden kâfirler, Peygamberimiz (s.a.v) zamanında Kur’an’ın bazı hükümlerinin kaldırılması, değiştirilmesi veya ertelenmesi gibi anlamsız teklifler ileri sürmüşlerdir.

Gü­nü­müzde de İs­lâmî şu­ur­dan mah­rum ki­şi­ler ta­ra­fın­dan da ben­zeri tek­lif­ler ya­pıl­makta, Te­set­tür emri ve Faiz ya­sağı gibi ilahî hü­küm­lerde, İslâm Ceza Hu­kuku ve İslâm Aile Hu­kuku esas­la­rında de­ği­şik­lik ve re­form ta­lep­leri zaman zaman gün­deme gel­mek­te­dir. Bu çeşit dav­ra­nış­ları “fitne” ola­rak ni­te­le­yen Kur’an-ı Kerim, Sev­gili Pey­gam­be­ri­miz’in şah­sında bize şu ilahî me­sajı ver­mek­te­dir:

“Allah’ın sana in­dir­diği hü­küm­le­rin bir kıs­mında on­la­rın seni fit­neye dü­şür­me­le­rin­den sakın”.¹¹

3. İşkence, azab:

Mü’min­lere maddî ve ma­nevî an­lamda ezi­yet ve iş­kence etmek, tarih bo­yunca za­lim­le­rin uy­gu­la­dığı bir fitne olup bu durum mü’min­le­rin sabır ve ta­ham­mü­lünü de­neme, ecir ve mü­kâ­fat­la­rını ar­tırma nok­ta­sında çetin bir im­ti­han­dır.

“Mü’min er­kek­leri ve ka­dın­ları fit­neye (iş­ken­ceye) tabi tutup sonra da tevbe et­me­yen­lere Ce­hen­nem azabı ve yan­gın azabı var­dır”.¹²

4. Yıkıcı Faaliyet:

İslâm Üm­me­ti­nin bir­lik ve bü­tün­lü­ğünü bozan her çeşit yı­kıcı fa­a­li­yet, sos­yal kar­gaşa, top­lum­sal anarşi ve iç savaş “fitne” te­ri­miyle ifade edil­mek­te­dir. Ko­nu­muzu asıl il­gi­len­di­ren husus, bu ma­na­daki fit­ne­dir.

Dün­yada barış ve hu­zuru hâkim kıl­makla gö­revli olan Müs­lü­man, her türlü yı­kıcı fa­a­li­yeti en­gel­le­mek, üm­me­tin hu­zu­runu, ba­rı­şını, bir­lik ve be­ra­ber­li­ğini di­na­mit­le­ye­cek her çeşit bö­lücü ça­lış­ma­lara mani olmak zo­run­da­dır.

“Hiç­bir fitne kal­ma­yın­caya ve yal­nız Allah’ın Dini hâkim olun­caya kadar çar­pı­şın”.¹³

Ancak fitne ile mü­ca­de­lede hik­met, sü­kû­net ve iti­dalle ha­re­ket edil­meli, bu mü­ca­dele daha büyük fit­neye sebep ol­ma­ma­lı­dır. Ai­le­leri bir­bi­rine dü­şürme, top­lumu par­ça­lama, top­lumda kar­gaşa çı­karma, top­lum içinde kin ve in­ti­kam to­hum­ları ekme ça­ba­ları, adam öl­dür­mek­ten daha üzücü ve daha kor­kunç­tur. Kur’an de­yi­miyle; “Fitne, adam öl­dür­mek­ten çok daha şid­det­li­dir”.¹⁴

İlk Fitne:

Sevgi ve say­gı­nın, rah­met ve şef­ka­tin, ada­let ve hak­ka­ni­ye­tin hâkim ol­duğu Sa­a­det Çağı, Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v)’den sonra Hz. Ebu­be­kir, Hz. Ömer ve Hz. Osman (r.a) dev­rinde aynı gü­zel­likte devam etmiş, Me­dine mer­kezli ilk İslâm Dev­le­tinde in­san­lığa örnek ola­cak bir yö­ne­tim ve ideal bir top­lum mo­deli ser­gi­len­miş­tir. Bu durum Hz. Osman’ın şehid edil­me­sine kadar ke­sin­ti­siz ola­rak devam et­miş­tir.

Hz.Osman’ın şehid edil­mesi olayı, Müs­lü­man­la­rın dinî ve si­yasî kamp­lara bö­lün­me­sine yol açan, ge­le­cek ku­şak­ları de­rin­den et­ki­le­ye­cek olan fit­ne­le­rin baş­lan­gıcı ol­muş­tur. Bu ne­denle pek çok İslâm âli­mine göre; hicrî 35/miladî 656 yı­lında Hz. Osman’ın öl­dü­rül­me­siyle baş­la­yan kanlı si­yasî buh­ran, İslâm Ta­ri­hinde ya­şa­nan “İlk Fitne” ola­rak kabul edil­miş­tir.¹⁵

Ancak İslâm Ta­ri­hinde ya­şa­nan olay­lar tah­lil edi­lir­ken Allah Ra­sû­lü­nün seç­kin dost­ları “Sa­habe-i Kiram” gö­zü­müz gibi ko­run­malı, on­ları in­ci­te­cek ve ren­cide ede­cek ifa­de­ler kul­la­nıl­ma­malı, Ehl-i Sün­ne­tin “Biz, As­habı sa­dece ha­yırla ana­rız”,¹⁶ il­kesi sa­da­katle ya­şa­tıl­ma­lı­dır.

Fit­ne­le­rin yay­gın­laş­ması kı­ya­met alâ­met­le­rin­den­dir.

Kı­ya­mete yakın fit­ne­le­rin yay­gın­laş­ması ve ço­ğal­ması ger­çeği bir hadis-i şe­rifte “Deniz dal­ga­ları gibi dal­ga­la­nan fit­ne­ler”¹⁷ ifa­de­siyle an­la­tı­lır­ken; bir başka hadis-i şe­rifte Fitne Yağ­muru ola­rak ifade edil­mek­te­dir:

De­ğerli sa­habî Üsame b. Zeyd (r.a) an­la­tı­yor: Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) bir gün Me­dine te­pe­le­rin­den bir te­pe­den Me­dine’ye ba­kı­yordu. Ya­nın­daki as­ha­bına:

-”Benim şu anda gör­dü­ğümü siz de gö­rü­yor mu­su­nuz?” dedi. As­habı:

-Hayır, de­di­ler. Bunun üze­rine Efen­di­miz (s.a.v) şöyle bu­yurdu:

-”Ben şu anda ev­le­ri­ni­zin üze­rine yağ­mur gibi fit­ne­le­rin yağ­makta ol­du­ğunu gö­rü­yo­rum”.¹⁸

Bu­rada söz ko­nusu olan fitne, anarşi, terör, kar­gaşa ve iç savaş an­la­mın­daki fitne olay­la­rı­dır. Ümmet-i Mu­ham­med, sos­yal ve eko­no­mik is­tik­ra­rın bo­zul­ması, dini ve vic­danî kay­gı­la­rın azal­ması, İslâm Kar­deş­liği duy­gu­su­nun za­yıf­la­ması ne­de­niyle çı­ka­cak bu fit­ne­lere karşı uya­rıl­mış­tır.

Bu ko­nuda Allah Ra­sûlü şöyle bu­yur­mak­ta­dır: “Ka­ran­lık gece par­ça­ları gibi fit­ne­ler gel­me­den önce amel­lere koşun. O zaman kişi mü’min ola­rak sa­bah­lar, kâfir ola­rak ak­şam­lar. Mü’min ola­rak ak­şam­lar, kâfir ola­rak sa­bah­lar. Kişi basit dünya çı­karı kar­şı­lı­ğında di­nini satar”.¹⁹

Hadis-i şe­ri­fin son cüm­le­sini bir defa daha tek­rar ede­lim: “Kişi basit dünya çı­karı kar­şı­lı­ğında di­nini satar”. Bu ne­bevî uyarı, her müs­lü­ma­nın ku­la­ğına küpe ol­ma­lı­dır. Bu me­cazî ifade din gibi en kut­sal de­ğeri dün­ya­lık­lara de­ğiş­me­nin her çe­şi­dini ya­sak­la­makta, -dinî açı­dan ge­çerli bir izin bu­lun­ma­dan- maddî çı­kar­lar uğ­runa din adına ve­ri­le­cek ta­viz­le­rin veya fetva mü­es­se­se­si­nin özüne ve ru­huna ay­kırı olan sözde(!) fet­va­la­rın dini satma an­la­mına ge­le­ce­ğine işa­ret et­mek­te­dir. Bu durum, ma­nevî mu­si­bet­le­rin belki de en acı, en üzücü ve en kor­kunç ola­nı­dır.

Dinî, ah­lakî ve ma­nevî de­ğer­le­rin za­yıf­la­ması so­nucu fit­ne­le­rin yay­gın­laş­ması kı­ya­met alâ­met­le­rin­den biri ola­rak zik­re­dil­mek­te­dir.

“(Kı­ya­mete yakın) Amel ek­si­le­cek, gö­nül­lere aç­göz­lü­lük to­humu atı­la­cak, fit­ne­ler yay­gın­la­şa­cak, adam öl­dürme olay­ları ço­ğa­la­cak”.²⁰

Fitne za­ma­nında mü’min kulun tutum ve dav­ra­nışı ne ol­ma­lı­dır?

Peki!.. Fit­ne­le­rin yay­gın­laş­tığı bir or­tamda mü’min kul nasıl dav­ran­ma­lı­dır? Kı­saca buna da temas ede­lim:

1. Kur’an ölçüleri rehber olarak kabul edilmelidir:

Her ko­nuda ol­duğu gibi fitne za­ma­nında da Kur’an öl­çü­leri ha­ya­tı­mıza hâkim ol­malı, Kur’anın ön­gör­düğü eşsiz usul ve metot iz­len­me­li­dir. İyi­lik­leri em­retme, kö­tü­lük­lere engel olma, ada­letli, mer­ha­metli ve af­fe­dici olma, Allah kor­kusu, İslam kar­deş­liği, salih amel iş­leme duy­gusu, kâ­fir­leri, ya­hudi ve hris­ti­yan­ları dost edin­meme, Allah düş­man­la­rına sevgi bes­le­meme gibi eşsiz Kur’an il­ke­leri baş tacı edil­me­li­dir.

Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) “Pek çok fit­ne­ler mey­dana ge­le­cek.” bu­yur­du­ğunda bir sa­habî:

-Ya Ra­sû­lal­lah, bun­lar­dan çıkış yolu nedir? diye sordu. Efen­di­miz (s.a.v) şöyle cevap verdi:

-”Al­la­hın Ki­tabı (Kur’an) dır”.²¹

1. Duaya devam edilmelidir.

Fit­ne­ler kar­şı­sında, fitne ön­cesi ve son­ra­sında Rab­bi­mize il­tica etmek ilk kul­luk gö­re­vi­miz­dir. Bu ko­nuda Allah Ra­sû­lü­nün şu dua ve ni­yazı bize reh­ber ol­ma­lı­dır: “Allah’ım!.. Fit­ne­ler­den sana sı­ğı­nı­rım.”²²

Bu ko­nuda bir başka ne­bevî dua, fit­neye ya­ka­lan­ma­nın teh­li­ke­sini dile ge­tir­mek­te­dir. “Allah’ım!.. Bir top­lu­lu­ğun fit­neye düş­me­sini murad eder­sen, fit­neye ya­ka­lan­ma­dan benim ca­nımı al”.²³

1. Fitne zamanında sükûnet tercih edilmelidir.

Fitne za­ma­nında mü’min kul, söz­le­rine ve ta­vır­la­rına her za­man­kin­den daha çok dik­kat et­me­li­dir. Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v), fitne za­ma­nında faal ve aktif olan­la­rın fit­neye ko­lay­lıkla ya­ka­la­na­cak­ları ger­çe­ğin­den ha­re­ketle sü­kû­ne­tin ter­cih edil­me­sini tav­siye et­mek­te­dir: “Fit­ne­ler­den sa­kı­nın. Fitne za­ma­nında dil ya­rası kılıç ya­rası gi­bi­dir”.²⁴

Fit­neye karşı sert tutum ta­kınma, fit­ne­nin bo­yu­tu­nun ge­niş­le­me­sine üm­me­tin bir­lik ve be­ra­ber­li­ği­nin ta­ma­men teh­li­keye düş­me­sine sebep ola­bil­mek­te­dir. Bu ne­denle İslâm ta­ri­hinde ilk fit­ne­leri ya­şa­yan Sa­habe-i Ki­ra­mın acı tec­rü­be­le­rini dik­kate alan Ehl-i Sün­net âlim­leri, fit­neyi kö­rük­le­mek­ten ka­çın­ma­nın ge­re­ğine işa­ret et­miş­ler; sos­yal, si­yasî ve dini ih­ti­laf­ları ve top­lum için­deki an­laş­maz­lık­ları ba­rışçı ve ılımlı söz ve ta­vır­larla ya­tış­tır­mayı tav­siye et­miş­ler­dir.

Bu dav­ra­nış bi­çimi, fitne za­ma­nın­daki tu­tumla il­gili ne­bevî öl­çü­lere uygun bir dav­ra­nış bi­çi­mi­dir. “Öyle fit­ne­ler ola­cak ki; o fitne za­ma­nında otu­ran ayakta du­ran­dan, ayakta duran yü­rü­yen ki­şi­den, yü­rü­yen kişi de ko­şan­dan daha ha­yırlı ola­cak­tır”.²⁵

Gü­nü­müzde:

Bugün fa­izli mu­a­me­leyi nor­mal ve meşru kabul etme, İslâm’ın si­yasî ve ha­yatî hü­küm­le­rini yok sayma, Kur’an’ın hü­küm­le­rin­den bir kıs­mını kabul edip bir kıs­mını red­detme gibi fit­ne­ler ya­nında; İs­lâmî ce­ma­at­leri bir­bi­rine dü­şürme, müs­lü­man kar­deş­le­rin ara­sını açma, ne­bevî öl­çü­leri ha­fife alma, mevki ve ma­kamı ko­ruma ne­de­niyle İs­lâmî il­ke­ler­den taviz verme, bi­ri­le­rine şirin gö­rün­mek için Kur’an hü­küm­le­rini açıkça an­lat­mama şek­linde kor­kunç fit­ne­ler ya­şan­mak­ta­dır.

En acı ve en kor­kunç fitne: Müs­lü­ma­nın müs­lü­man kar­de­şiyle çar­pış­ması, müs­lü­ma­nın müs­lü­man kar­de­şine cephe al­ması, müs­lü­ma­nın müs­lü­man kar­de­şini mü­na­fık­lık veya kâ­fir­likle itham et­me­si­dir.

Tarih te­ker­rür et­me­meli, dün Ya­hudi asıllı İslâm düş­manı Ab­dul­lah bin Sebe’nin oyu­nuna gelip Sıf­fîn’de bir­bir­le­rine kılıç çeken müs­lü­man­lar gibi; biz de Si­yo­nist­le­rin ve Ya­hudi uşak­la­rı­nın oyu­nuna gelip İslâm Kar­deş­liği pren­si­bini unu­ta­rak bir­bi­rine zıt cephe olan Müs­lü­man­lar ha­line gel­me­me­li­yiz.

Ne hazin bir te­cel­li­dir ki; bazen fit­neye karşı çı­kan­lar, İslâm ger­çek­le­rini açık­lama, yazma, du­yurma ve an­latma gö­re­vini ya­pan­lar, asıl fit­ne­ci­ler ta­ra­fın­dan “Fit­neci” ola­rak ni­te­len­di­ril­mek­te­dir. Oysa Kur’an’ı uy­gu­lama, Kur’an et­ra­fında bir­lik ve be­ra­ber­liğe çağ­rıda bu­lunma, Allah Ra­sû­lü­nün Sün­ne­tini ya­şa­maya davet etme hiç­bir zaman “fitne” ola­rak ad­lan­dı­rı­la­maz. Kur’an ve Sün­net âşıkı Ehli Sün­net Müs­lü­man­ları asla fit­neci ola­maz ve fit­neci ola­rak ni­te­len­di­ri­le­mez.

Fit­ne­ci­ler bizi kul­la­na­ma­malı, sır­tı­mıza bi­ne­me­me­li­dir­ler. Hz. Ali (r.a)’nin; “Fitne za­ma­nında, üç ya­şın­daki sütü sa­ğı­la­ma­yan, sır­tına bi­ni­le­me­yen deve gibi ol”,²⁶ tav­si­ye­sini unut­ma­ma­lı­yız. Ba­si­retli ve şu­urlu müs­lü­man­lar ola­rak hiç­bir zaman fit­neye alet ol­ma­malı, fit­neye ka­pıl­ma­malı, fit­neyi kö­rük­le­me­me­li­yiz.*

* Bu yazının ilk sürümü için bkz. Yeni Dünya Dergisi, sayı 99, Ocak 2002

1. Buharî: Fiten 4, Mezalim 25, Medine 8; Müslim: Fiten 9; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 5/200,208 ↩︎
2. Ragıb el-Isfehanî, Müfredat: F-T-N md. s.371; Firuzâbadî, Kamus: F-T-N md.; İbn Hacer, Fethu’l-Barî: 13/3; DİA, “Fitne” ve “Fiten” md: 13/148. ↩︎
3. Enfal: 28 ↩︎
4. Buharî: Mevakît 4; Müslim: İman 231; Tirmizî: Fiten 71 ↩︎
5. Buharî: Rikak 10. ↩︎
6. Buharî: Deavât 39; Müslim: Zikir 76 ↩︎
7. Ankebut: 2 ↩︎
8. A’raf: 27 ↩︎
9. Buharî: Fiten 26; Müslim: Mesacid 33. ↩︎
10. Buharî: Nikâh 17; Müslim: Zikir 97. ↩︎
11. Maide: 49 ↩︎
12. Bürûc: 10 ↩︎
13. Bakara: 193; Enfal: 39 ↩︎
14. Bakara: 191 ↩︎
15. Ahmed b. Hanbel, Müsned: 3/422; İmam Ebu Hanife, el-Fıkhu’l-Ebsat: s. 41. ↩︎
16. İmam Ebu Hanife, el-Fıkhu’l-Ekber: s. 61 ↩︎
17. Buharî: Fiten 17; Müslim: İman 231; Tirmizî: Fiten 71; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 5/386. ↩︎
18. Buharî: Fiten 4, Mezalim 25, Medine 8; Müslim: Fiten 9; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 5/200,208 ↩︎
19. Müslim: İman 186; Tirmizî: Fiten 30; İbn Mace: İkame 78; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 2/304. ↩︎
20. Buharî: Fiten 5; Müslim: İlim 11; Ebu Davud: Fiten 1;. ↩︎
21. Tirmizî: Sevabu’l-Kur’an 14; Darimî: Fedâülu’l-Kur’an 1 ↩︎
22. Buharî: Salât 63, Fiten 15, Deavât 35; Müslim: Cennet 67; Fedâil 137; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 3/91. ↩︎
23. Tirmizî: Tefsir (Sad Suresi) 2,4; Malik, Muvatta: Kur’an 90; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 1/368; 4/66 ↩︎
24. İbn Mace: Fiten 12 ↩︎
25. Buharî: Fiten 9, Menakıb 25; Müslim: Fiten 10; Tirmizî: Fiten 29; Ahmed b. Hanbel, Müsned: 1/169, 2/282 ↩︎
26. M. Zahid el-Kevserî, et-Tahrîru’l-Vecîz, thk. Abdülfettah Ebu Gudde: s. 80 ↩︎