Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Fukahâ-⁠i Sahabe

57. Sayı · 2019/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

İs­la­mi­yet’te ilme çok önem ve­ril­di­ğin­den, Ra­su­lul­lah aley­his­se­lâm, ashâb-ı ki­râ­mın ted­ri­sine çok ehem­mi­yet ver­miş­tir. Bedir Harbi’ndeki esir­ler­den okuma bi­len­le­rin on Müs­lü­mana okuma yazma öğ­ret­mesi kar­şı­lı­ğında ser­best bı­ra­kıl­ma­ları ka­rarı Pey­gam­ber Efen­di­miz’in bu mev­zu­daki has­sa­si­ye­tine işa­ret et­mesi ci­he­tin­den mü­him­dir. İslam’ın hic­ret­ten sonra Me­dine-i Mü­nev­vere’de devam eden in­ti­şar se­rü­ve­ninde Mes­cid-i Ne­bevî’nin kuzey ta­ra­fında yok­sul sa­ha­bî­le­rin ika­met et­mesi mak­sa­dıyla inşa edi­len me­kâ­nın (suffe) ehem­mi­yeti bü­yük­tür. Zira ted­ris fa­a­li­yet­leri Mes­cid-i Ne­bevî’den kısa bir müd­det sonra tesis edi­len bu me­kânda icra edi­lirdi. Bu me­kâ­nın sâ­kin­leri ashab-ı suffe diye isim­len­di­ri­lir. Mes­cid ve suf­fe­nin ya­nında ev, sokak, çarşı gibi yer­ler de asr-ı sa­a­dette med­rese gi­bi­dir. Zira Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) bu­lun­duğu her mekân yeni bir şey­ler öğ­ren­meye mahal olma po­tan­si­ye­line sa­hip­tir.

Ashab-ı suffe her daim Pey­gam­ber (s.av.) Efen­di­miz ile vakit ge­çir­meye azami su­rette gay­ret gös­te­rir­ler, yeni nâzil olan âyet-i ke­rî­me­leri anında ez­ber­ler ve zabt eder­lerdi. Bu ame­liye ile aynı za­manda Pey­gam­be­ri­miz’in sün­ne­tini ve me­se­le­leri hükme bağ­lama usu­lünü öğ­re­ni­yor, esbâb-ı nüzûl, nâsih-men­sûh, muh­kem-mü­te­şa­bih gibi bir müç­te­hi­din bil­mesi elzem olan me­se­le­lerde ma­ha­ret kesp edi­yor­lardı. Ashab-ı suf­fe­nın ted­risi ki­tabî ol­mak­tan zi­yade şi­fahi ol­ması ha­se­biyle bu kim­se­lere “oku­yan” an­la­mında kâri de de­nirdi.1 Ashâb-ı kirâm, Ra­sû­lul­lah (s.a.v) ile ge­çir­dik­leri mesai ne­ti­ce­sinde Allah Teâlâ ve Ra­sûlü’nün mu­ra­dını her­kes­ten daha zi­yade an­lı­yor ve bi­li­yor­lardı. Böy­lece ashâb-ı ki­râm­dan çok­ları, Pey­gam­ber Efen­di­miz’in “Allah Teâlâ hak­kında hayır murad et­tiği kim­seyi dinde fakih (derin bir an­la­yış sa­hibi) kılar.”2 hadîs-i şe­rî­fi­nin sır­rına maz­har olan müs­tesna fa­kih­ler ol­du­lar.

Ashâb-ı kirâm ken­di­le­rin­den ri­va­yet edi­len fet­va­la­rın sa­yısı ba­kı­mın­dan üç sı­nıfta de­ğer­len­di­ri­lir: Muk­si­rûn, Mu­te­ves­si­tûn ve Mu­kil­lûn.

Muk­si­rûn; ken­di­le­rin­den en çok fetva ri­va­yet edi­len: Hz. Ömer, Hz. Ali, Ab­dul­lah b. Mesud, Ab­dul­lah b. Ömer, Ab­dul­lah b. Abbas, Hz. Aişe ve Zeyd b. Sabit’tir (ra­di­yal­lâhu anhüm). Bu sa­ha­bî­lere fu­kahâ-i seb‘a-yı sa­habe3 de denir.4

Mu­te­ves­si­tûn; ken­di­le­rin­den ri­va­yet edi­len fet­va­lar bir ön­ceki gruba göre daha az olan; Hz. Ebû­be­kir, Hz. Osman, Ebû Musa el-Eş‘ari, Muaz b. Cebel, Sa‘d b. Ebi Vak­kas, Ebû Hu­reyre, Enes b. Malik, Ab­dul­lah b. Amr b. el-As, Sel­man-ı Fa­risi, Cabir b. Ab­dil­lah, Ebû Said el-Hudrî, Talha, Zü­beyr, Ab­dur­rah­man b. Avf, İmran b. Hu­sayn, Ebû Bekre, Ubade b. Samit, Mu­a­viye b. Ebi Süf­yân, Ab­dul­lah b. Zü­beyr ve Ümmü Se­leme’dir (ra­di­yal­lâhu anhüm).5

Mu­kil­lûn; ken­di­le­rin­den bir veya iki me­se­lede fetva ri­va­yet edi­len yüz yirmi sa­habe olup,6 ba­zı­ları şun­lar­dır: Ebû’d-Derdâ, Ebû Ubeyde b. Cer­rah, Übeyy b. Ka‘b, Ebû Eyyüb el-En­sârî, Ebû Zer el-Gı­farî, Hz. Hafsa, Hz. Ümmü Ha­bibe, Hz. Cü­vey­riye, Hz. Sa­fiyye, Ümmü Eymen, Esma bint Ebî Bekr, Hasan b. Ali, Hü­seyn b. Ali, Said b. Zeyd, Ammar b. Yasir, Ab­dul­lah b. Ebî Bekr, Ab­dur­rah­man b. Ebî Bekr, Ukayl b. Ebî Talib, Adiyy b. Hatim, Ab­dul­lah b. Selam, Ab­dul­lah b. Re­vaha, Sa‘d b. Muaz, Sa‘d b. Ubade, Has­san b. Sabit, Se­müre b. Cün­deb, Dıhye b. Ha­life, Amr b. el-Âs, Halid b. Velid, Hz. Fâ­tıma, Mu­ğîre b. Şu‘be ve Abbas b. Ab­dül­mut­ta­lib’dir (ra­di­yal­lâhu anhüm).7

Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Efen­di­miz’in ahi­rete ir­ti­ha­lin­den sonra vahye isnad eden Kitap ve sün­net hi­tama er­miş­tir. Pey­gam­be­ri­miz’in ha­yatta iken icra et­tiği fetva verme ve ih­ti­laf­ları ne­ti­ce­len­dirme va­zi­fesi ashâb-ı kirâm ta­ra­fın­dan ye­rine ge­ti­ril­miş­tir. Ashâb-ı ki­ra­mın, me­se­le­leri hükme bağ­lar­ken takip et­tik­leri usûl, ta­le­be­leri ta­ra­fın­dan da dik­kate alın­mak su­re­tiyle ile­ride te­şek­kül ede­cek olan mez­hep­le­rin gö­rüş­le­ri­nin şe­kil­len­me­sinde mühim rol oy­na­mış­tır. Özel­likle Hu­lefâ-i Ra­şi­dîn devri tat­bi­kat­ları bu ci­het­ten ayrı bir ehem­mi­yete sa­hip­tir.

Hz. Ebûbekir

Mekke-i Mü­ker­reme’de dün­yayı teş­rif etmiş olup Müs­lü­man olan ilk erkek sa­ha­bî­dir. Pey­gam­ber Efen­di­miz’in ka­yın­pe­de­ri­dir. Müs­lü­man ol­ma­dan ev­velki ha­ya­tında yar­dım­se­ver­liği ve ah­la­kı­nın gü­zel­li­ğin­den ötürü ken­di­sine “Atîk” la­ka­bı­nın ve­ril­diği ri­va­yet edi­lir. Ra­sû­lul­lah Efen­di­miz’in, “Sen Allah’ın ce­hen­nem­den azat et­tiği kim­se­sin.”8 şek­lin­deki met­hine maz­har ola­rak da daha dün­yada iken cen­netle müj­de­len­miş, Efen­di­miz (s.a.v) ile bir­likte cen­nete gi­re­cek olma şe­re­fine eriş­miş­tir.9 Mi‘rac ha­di­se­sin­den sonra müş­rik­ler ken­di­sine hi­ta­ben; “Ar­ka­da­şın, bir ge­cede Mes­cid-i Aksa’ya gidip, ora­dan gök­lere çıkıp sabah ol­ma­dan da tek­rar geri Mekke’ye dön­dü­ğünü söy­lü­yor. Buna ne di­ye­cek­sin ba­ka­lım?!” de­dik­le­rinde, Pey­gam­be­ri­miz’in, ken­di­sine “Sıd­dîk” la­ka­bını ver­me­sine sebep ola­cak ve ha­kikî ima­nın ne ol­du­ğunu âhir zaman üm­me­tine öğ­re­te­cek şu ta­rihî ce­vabı verir: “O di­yorsa doğ­ru­dur.” Hic­rette Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) yol­daşı olmuş, ra­hat­sız­lan­dı­ğında ima­met ma­ka­mına geç­miş ve İslam’ın ilk ha­li­fesi ol­muş­tur. Ashâb-ı ki­râ­mın en fa­kih­le­rin­den­dir.

Hz. Ebû­be­kir Efen­di­miz’in fı­kıh­taki engin de­rin­li­ğini or­taya koy­ması ba­kı­mın­dan zekât ver­mek­ten geri duran kim­se­ler hak­kın­daki ic­ti­hadı mü­him­dir: Ri­va­yet edil­di­ğine göre zekât ver­me­yen kim­se­lerle sa­va­şıl­ması me­se­le­sinde Hz. Ömer’in, ken­di­sine, “Ra­sû­lul­lah aley­his­se­lam, “Ben in­san­larla, Allah’tan başka ilah yok­tur, de­yin­ceye kadar sa­vaş­makla em­ro­lun­dum. Bu sözü söy­le­yen Allah’ın hak­kına ta­al­luk et­me­diği sü­rece ma­lını ve ca­nını ben­den korur.” buy­ruğu açık­ken nasıl olur da bu sözü söy­le­dik­leri halde zekât ver­me­yen kim­se­lere harp ilan eder­sin?!” şek­lin­deki iti­razı üze­rine: “Allah’a yemin olsun ki namaz ile zekât ara­sını ayı­ran kim­se­lere harp ilan ede­ce­ğim. Zira zekât malın hak­kı­dır. Eğer Ra­sû­lul­lah’a zekât ola­rak öde­dik­le­rin­den dişi oğlak dahi olsa öde­mek­ten im­tina eder­lerse on­lara harp ilan ede­rim.” ifa­de­leri Hz. Ebû­be­kir Efen­di­miz’in iç­ti­hat­la­rına bir mi­sal­dir. Zira bu me­se­lede zekât ver­mek­ten im­tina eden kim­se­leri zikri geçen ri­va­ye­tin umumî ma­na­sı­nın al­tına sok­ma­mış­tır. Ay­rıca mez­kûr ri­va­yeti namaz ile tah­sis edil­diği gibi zekât ile de tah­sis et­miş­tir.10

Kurân-ı Kerîm onun za­ma­nında Mus­haf ha­line ge­ti­ril­miş­tir. Ken­di­sin­den 142 hadîs-i şerîf ri­va­yet edil­miş­tir.11 İki se­ne­lik hi­la­fet­ten sonra 63 ya­şında hic­re­tin 13. se­ne­sinde Me­dine-i Mü­nev­vere’de vefat etti. Naaşı Hz. Pey­gam­ber’in ya­nına def­ne­dildi.

Hz. Ömer

Mekke-i Mü­e­ker­reme’de dün­yayı teş­rif etmiş olup İslam’ın kır­kıncı Müs­lü­ma­nı­dır. Müs­lü­man­lar ken­di­si­nin İslam’a gir­me­siyle kuv­vet bul­muş­lar­dır. Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) ka­yın­pe­de­ri­dir. Cen­netle müj­de­le­nen sa­ha­bî­ler­den olup Pey­gam­ber Efen­di­miz’in, “Siz­den ön­ceki ka­vim­lerde Allah Teâlâ’nın, kalp­le­rine ilham ver­diği kim­se­ler vardı. Eğer benim üm­me­timde de böyle kim­se­ler varsa –ki şüp­he­siz var­dır- mu­hak­kak Ömer de on­lar­dan­dır.”12 il­ti­fa­tına maz­har olmuş ve doğ­ruyu yan­lış­tan ayırt et­me­deki ma­ha­ret ve has­sa­si­yeti se­be­biyle ken­di­sine “Fârûk” la­kabı ve­ril­miş­tir. Bu la­ka­bın ne kadar isa­betli ol­duğu, Hz. Aişe’nin, “Ömer’in adı ge­çince ada­let anıl­mış olur, ada­let anı­lınca Allah Teâlâ zik­re­dil­miş olur, Allah Teâlâ zik­re­di­lince de rah­met iner.” ifa­de­leri ile daha güzel an­la­şıl­mak­ta­dır.

Hz. Ömer, fu­kahâ-i seb‘a-i sa­habenin ba­şında gel­mek­te­dir. Yir­miye yakın me­se­lede va­hiyle re’yi teyid edil­miş olup, bu ma­nayı ifade eden “mu­vâ­fa­kâtü Ömer” ta­biri de onun vah­yin ru­hunu idrak de­rin­li­ğini ifade eden bir ıs­tı­lah ol­muş­tur.

Hi­la­feti sı­ra­sında Me­dine-i Mü­nev­vere’de, Hz. Ali, Hz. Osman, Ab­dur­rah­man b. Avf (r.a), Muaz b. Cebel (r.a), Übey b. Ka‘b (r.a) ve Zeyd b. Sabit (r.a) gibi ashâb-ı ki­râ­mın fa­kih­le­rin­den bir is­ti­şare ve fetva he­yeti bu­lun­du­rurdu.13 Kitap, sün­net ve ic­mada hükmü bu­lu­na­ma­yan me­se­le­lerde Hz. Ali ve Ab­dul­lah b. Mes‘ud (r.a) ile bir­likte kı­yasa sıkça baş­vu­ran sa­ha­be­den­dir. Bu hu­susu mu­ha­keme usu­lüne dair Ebû Musa el-Eş‘ari’ye (r.a) gön­der­diği mek­tu­bunda ken­di­sine hi­ta­ben sarf et­tiği, “Allah’ın Ki­tabı’nda ve sün­nette bu­lun­ma­yan me­se­le­lerde şüp­heye dü­şer­sen me­se­le­leri ben­zer­le­rine kıyas et.” şek­lin­deki ifa­de­le­rin­den de an­la­mak müm­kün­dür.14

Ha­li­fe­liği dev­rinde İslam dev­le­ti­nin top­rak­ları çok ge­niş­le­miş­tir. 1036 şehir İslam top­rak­la­rına ka­tıl­mış, vi­la­yet­lere idarî ve adlî işler için ayrı ayrı gö­rev­li­ler tayin edil­miş­tir.15 Dev­rinde Basra ve Kûfe gibi daha sonra büyük bir ilim mer­kezi ha­line gelen yeni şe­hir­ler ku­rul­muş­tur. Hz. Ömer bu şe­hir­ler­den Kûfe’ye Arap ka­bi­le­le­ri­nin fasih olan­la­rını iskân etmiş; mu­al­lim ola­rak da, Kûfe’ye gön­der­mek su­re­tiyle Kûfe hal­kını ken­di­sine ter­cih et­ti­ğini ifade et­tiği Ab­dul­lah b. Mes‘ud’u gön­der­miş­tir. Onunla bir­likte Sa‘d b. Ebî Vak­kâs, Hu­zeyfe, Ammâr, Sel­mân, Ebû Mûsâ ra­dı­yal­lahü anhum gibi müm­taz sa­ha­bî­ler de Ab­dul­lah b. Mes‘ud ile Kûfe’de bu­lun­makta idi­ler.16 Kûfe şeh­rine dün­ya­nın her ta­ra­fın­dan ta­le­be­ler gel­miş ve Ha­nefi mez­he­bi­nin hu­kukî ze­mini bu şe­hir­deki ted­ris fa­a­li­yet­leri ile oluş­muş­tur. Mu­had­ra­mun­dan17 olan Al­kame b. Kays, Ab­dul­lah b. Mes‘ud’dan (r.a) çok is­ti­fade et­miş­tir. İb­ra­him en-Nehaî, Al­kame b. Kays’ın ta­le­be­le­rin­den­dir. İmam Azam Ebû Ha­nife’nin fı­kıhta ho­ca­la­rın­dan olan Ham­mad b. Sü­ley­man da İb­ra­him en-Nehaî’nin ta­le­be­si­dir. Böy­lece İmam Ebû Ha­nife’nin ilim sil­si­lesi şu şe­kilde ol­mak­ta­dır: Ra­sû­lul­lah (s.a.v) – Ab­dul­lah b. Mes‘ud (r.a) – Al­kame b. Kays – İb­ra­him en-Nehaî – Ham­mad b. Ebi Sü­ley­man.

On sene ha­li­fe­lik yap­mış olup 573 hadîs-i şerîf ri­va­yet et­miş­tir. Hic­re­tin 23. yı­lında 63 ya­şında İranlı bir Me­cusî ta­ra­fın­dan şehit edil­miş­tir. Naaşı Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v) ya­nına def­ne­dil­miş­tir.

Hz. Osman

Taif’te dün­yayı teş­rif etmiş olup ilk Müs­lü­man­lar­dan ve cen­netle müj­de­le­nen sa­ha­bî­ler­den­dir. Haya tim­sali, son de­rece nazik, mer­ha­metli ve yük­sek ahlak sa­hibi ol­makla te­ma­yüz et­miş­tir. Ai­lesi Ku­reyş’in en zen­gin tüc­car­la­rın­dan­dır. Cö­mert­liği se­be­biyle Ra­sû­lul­lah’ın (s.a.v), “Bun­dan sonra Osman yap­tık­la­rın­dan he­saba çe­kil­mez.”18 müj­de­sine nâil ol­muş­tur. Hu­dey­biye günü Ku­reyş’e elçi ola­rak gön­de­ril­miş­tir. Pey­gam­ber Efen­di­miz’in kız­ları Ru­kıyye ve Ümmü Gül­süm ile ev­len­diği için ken­di­sine “zin­nu­reyn” (iki nur sa­hibi) den­mek­te­dir. Ha­be­şis­tan’a hic­ret eden sa­ha­bî­ler­den­dir. Hz. Ru­kiyye’nin ra­hat­sız­lığı do­la­yı­sıyla Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) ta­ra­fın­dan kı­zı­nın ba­şında bı­ra­kıl­dığı için Bedir Gaz­vesi’ne iş­ti­rak ede­me­miş­tir. Fakat buna rağ­men Pey­gam­ber (s.a.v) Efen­di­miz sa­vaşa ka­tı­lan­larla bir­likte ken­di­sine de ga­ni­met­ten hisse ver­miş­tir.

Ha­li­fe­liği dev­rinde İslam top­rak­ları Batı’da İs­panya, Doğu’da Kabil ve Belh’e kadar ge­niş­le­miş­tir. Yine dev­rinde ku­ru­lan do­nanma ile de­niz­lerde büyük za­fer­ler elde edil­miş­tir. Kur’an-ı Kerîm onun za­ma­nında ço­ğal­tı­la­rak Mekke, Basra, Kûfe, Şam, Yemen ve Bah­reyn’e birer nüsha gön­de­ril­miş­tir.

Pey­gam­ber (s.a.v) Efen­di­miz’in ar­zusu ile 35.000 dir­heme al­dığı Rûme ku­yu­sunu Müs­lü­man­la­rın hay­rına vak­fet­mesi, Hz. Ebû­be­kir za­ma­nında 1000 deve yükü ku­man­yayı Me­di­neli fa­kir­lere da­ğıt­ması, Talha b. Ubey­dul­lah’tan (r.a) ala­cağı 55.000 dir­hemi ona hibe et­mesi cö­mert­li­ği­nin sı­nır­sız­lı­ğını gös­ter­mek­te­dir.

Cuma na­ma­zında dış ezan okun­ması; bay­ramda hut­be­nin na­maz­dan önce okun­ması; mes­ci­din içine ha­life için mak­sure ya­pıl­ması onun ha­li­fe­liği za­ma­nın­da­dır.

Ken­di­sin­den 146 hadîs-i şerîf ri­va­yet edil­miş olup hic­re­tin 35. yı­lında 83 ya­şında evini mu­ha­sara eden is­yan­cı­lar ta­ra­fın­dan Kur’an-ı Kerîm okur­ken şehit edil­miş­tir.

Hz. Ali

Mekke-i Mü­ker­reme’de dün­yayı teş­rif etmiş olup Pey­gam­ber Efen­di­miz’in da­madı ve am­cası Ebû Tâlib’in oğ­lu­dur. Ra­sû­lul­lah (s.a.v) Mekke-i Mü­ker­reme’de baş gös­te­ren kıt­lık ne­de­niyle ken­di­sini ya­nına al­mış­tır. Me­dine’ye hic­rete kadar Pey­gam­ber­miz’in ya­nında bü­yü­müş­tür. İlk iman eden sa­ha­bî­ler­den olup ce­sa­reti ile te­ma­yüz et­miş­tir. Ebû Tûrab, Hay­dar, Mur­teza, Ese­dul­lahi’l-galib (Allah’ın as­lanı) gibi isim­lerle de anıl­mış; bütün ga­za­lara iş­ti­rak etmiş 586 hadis ri­va­yet et­miş­tir.

Hz. Ali fu­kahâ-i seb‘a-i sa­habeden­dir. Çok defa Pey­gam­ber Efen­di­miz’in met­hine maz­har ol­muş­tur. Pey­gam­ber Efen­di­miz ken­di­sini Yemen’e gön­de­rir­ken genç­liği ve yargı me­se­le­le­rine vakıf ol­ma­dı­ğına dair özür beyan et­ti­ğinde, ka­rar­la­rı­nın doğru ol­ması için ken­di­sine dua etmiş ve ondan sonra hiç­bir me­se­le­nin ha­ki­kati ken­di­sine ka­palı kal­ma­mış­tır.19 Hz. Ali Efen­di­miz Yemen’deki ka­dı­lığı müd­de­tince ver­diği hü­küm­ler­den bir ta­nesi şudur: Ye­men­deki farklı ka­bi­le­lere men­sup bazı kim­se­ler aslan av­la­mak için kaz­dık­ları çu­ku­run ke­na­rında bek­ler­ken bir­bir­le­rine ta­kıl­mak su­re­tiyle ar­tarda çu­kura dü­şer­ler ve aslan on­ları öl­dü­rür. Çu­kura ilk düşen ki­şi­nin ka­bi­le­sin­den di­ğer­le­ri­nin ka­bi­le­leri diyet is­ter­ler. Çu­kura ilk düşen ki­şi­nin ka­bi­lesi ise yal­nızca ken­di­sine ta­kı­la­rak ku­yuya ikinci ola­rak düşen kim­se­nin di­ye­tini ve­re­cek­le­rini söy­le­dik­le­rinde ara­la­rın­daki tar­tışma sa­vaşa se­be­bi­yet ve­re­cek de­re­cede büyür. Bunun üze­rine iç­le­rin­den bi­risi, ken­di­le­rine yakın bir mu­hitte olan Hz. Ali Efen­di­mize ge­le­rek va­zi­yeti haber verir. Hz. Ali Efen­di­miz, ken­di­si­nin onlar hak­kında hüküm ve­re­ce­ğini ve eğer hoş­nut ol­maz­larsa me­se­leyi Ra­sû­lul­lah aley­his­se­lam’a ta­şı­ya­bi­le­cek­le­rini söy­ler ve onlar da bu tek­lifi kabul eder­ler. Hz. Ali Efen­di­miz ilk dü­şene ken­di­sine ta­kı­la­rak üç kişi helak ol­duğu için 1/4, ikinci dü­şene ken­di­sine ta­kı­la­rak iki kişi helak ol­duğu için 1/3, üçüncü dü­şene ken­di­sine ta­kı­la­rak bir kişi helak ol­duğu için 1/2, en son dü­şene ise hiç kim­se­nin he­la­kine se­be­bi­yet ver­me­diği için tam diyet öden­mesi ge­rek­ti­ğine hük­me­der. Hz. Ali Efen­di­mi­zin hük­müne razı ol­ma­yan­lar me­se­leyi Pey­gam­ber Efen­di­miz’e arz et­miş­ler ve O da hükmü uygun gö­re­rek cevaz ver­miş­tir.20 Hz. Ali Efen­di­mi­zin bu denli bir me­se­lede ver­miş ol­duğu ha­ri­ku­lade hüküm, ken­di­si­nin mu­ha­keme ma­ha­re­tini ve fıkhî me­le­ke­sini gös­ter­mesi ba­kı­mın­dan mü­him­dir. Fıkıh bil­gisi ve hüküm ver­me­deki ka­bi­li­yeti ne­de­niy­le­dir ki ilk iki ha­li­fe­nin özel­likle fıkhî me­se­le­le­rin çö­zü­münde ken­di­sine mü­ra­caat et­miş­ler­dir.21

Onun dev­rinde dev­let iş­leri Kûfe’den yü­rü­tül­müş­tür. Kûfe’deki ted­ris fa­a­li­yet­le­rine biz­zat iş­ti­rak et­miş­tir. Beş buçuk yıl­lık ha­li­fe­liği si­yasi ka­rı­şık­lık­larla geç­miş, ashâb-ı ki­râmı tek­fir eden Ha­ri­ci­lerle sa­vaş­mış­tır. 63 ya­şında mes­cidde namaz kı­lar­ken şehit edil­miş­tir.

  1. Mahmud Es‘ad, Tarih-i İlm-i Hukuk, İstanbul: 1331, s. 227. ↩︎
  2. Buhari: Kitâbü’l-ilm: 3116, 3641, 7312, 7460. ↩︎
  3. Sahabenin yedi büyük fakihi demektir. ↩︎
  4. Babanzade Ahmed Naim, Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i Sarih Tercemesi, Evkaf Matbaası, İstanbul: 1928/1346, I, s. 27, Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, Bilmen Yayınevi, s. 305. ↩︎
  5. Babanzade Ahmed Naim, Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i Sarih Tercemesi, I, s. 27. ↩︎
  6. Babanzade Ahmed Naim, Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i Sarih Tercemesi, I, s. 27. ↩︎
  7. Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, Bilmen Yayınevi, s. 305-306; Ekinci, Ekrem Buğra, İslam Hukuk Tarihi, Arı Sanat Yayınları, İstanbul: 2006, s. 45. ↩︎
  8. Tirmizi, Menakıb: 16. ↩︎
  9. Ebû Davud, Sünnet: 4652. ↩︎
  10. eş-Şirazi, Ebû İshak, Tabakâtü’l-fukaha, Tahkik: İhsan Abbas, Daru’r-raid el-Arabî, Beyrut, s. 37 ↩︎
  11. Bilmen, Ömer Nasuhi, Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu, Bilmen Yayınevi, s. 351. ↩︎
  12. Buhari, Fezâilü ashâbi’n-Nebi: 6. ↩︎
  13. İbn Sa‘d, et-Tabakât, II, s. 350. ↩︎
  14. eş-Şirazi, Ebû İshak, Tabakâtü’l-fukaha, Tahkik: İhsan Abbas, Daru’r-raid el-Arabî, Beyrut, s. 40. ↩︎
  15. Ekinci, Ekrem Buğra, İslam Hukuk Tarihi, Arı Sanat Yayınları, İstanbul: 2006, s. 48. ↩︎
  16. el-Kevserî, Muhammed Zahid, Fıkhu ehli’l-ırak ve hadisuhum, Tahkik: Muhammed Sâlim Ebû Âsî’, s. 39. ↩︎
  17. Hz. Peygamber zamanına yetişip kendisini görme şerefine nail olamayan kimselere denir. ↩︎
  18. Tirmizi, Menakıb: 19. ↩︎
  19. eş-Şirazi, Ebû İshak, Tabakâtü’l-Fukaha, Tahkik: İhsan Abbas, Daru’r-raid el-Arabî, Beyrut, s. 42. ↩︎
  20. Veki‘, Ahbâru’l-kudât, Alemü’l-kütüb: Beyrut t.y., s. 95-97; Aslan avlama maksadı ile açılan çukura zübye denilmesi hasebiyle bu meseleye zübye meselesi de denir. Bu meselede diyeti verecek olan, insanların kuyuya düşmesi anında orada hazır olan diğer insanlardır(Akıle). Zira Hz. Ali efendimiz ölen kimselerin kabilelerinden o anda orada olan kimselerden bir tam diyet, bir tane yarım diyet, bir tane üçte bir ve bir tane de dörtte bir diyet toplamalarını istiyor. Daha sonra bu miktarları yukarıda izah edildiği üzere hak sahiplerine dağıtıyor. ↩︎
  21. eş-Şirazi, Ebû İshak, Tabakâtü’l-fukaha, Tahkik: İhsan Abbas, Daru’r-raid el-Arabî, Beyrut, s.42. ↩︎