Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Gümüşhâneli Ahmed Ziyâeddîn Efendi Hakkında Yeni Bazı Bilgi ve Belgeler – II

44. Sayı · 2016/4

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Bu ma­ka­lede zik­re­de­cek­le­rim, Ce­mâ­led­din Ser­ver Rev­na­koğlu’nun ar­şi­vinde (Dîvân Ede­bi­yatı Mü­zesi Ga­lata Mev­le­vî­ha­ne­sinde iken) Meh­med Zihni Efendi1 ile il­gili ça­lış­ma­la­rımı sür­dü­rür­ken rast­la­mış ol­du­ğum ve ol­duğu gibi nak­let­ti­ğim bel­ge­ler­den2 ve daha başka yer­ler­den elde et­ti­ğim bil­gi­ler­den iba­ret­tir:3

Gümüşhânevî’nin Halîfeleri

140’dan faz­la­dır. Bun­lar­dan 4 ki­şiye ay­rıca “Tâc-ı şerif’’ giy­dir­miş­tir.

Bi­rin­cisi, ve­fa­tın­dan sonra ye­rine geçen Kas­ta­mo­nulu Hasan Hilmi Efendi’dir.

İkin­cisi, Kı­rîmî Müc­tebâ Efendi mer­hum (1319 Rebîu’l-âhi­rinde rıh­letle Si­livri ka­pu­sunda ya­tı­yor.)

– Us­tu­rum­calı Hasan Tah­sin Efendi (Hacı Kaf­tan Bay­ramî Câmii şe­rîfi imamı bu­lu­nan zât bunun ha­li­fe­si­dir.)

– Rize’nin “Varda” (şim­diki adı Gü­neyce) kö­yün­den mer­hum Hacı Osman Efendi.

– Kay­ma­kam Hacı Osman Ne­câtî Efendi mer­hum (bin Ber­ber Yahya) ‘Kay­ma­kam Hacı Osman Bey’ diye ma’rûf­tur. Pir­lepe’li (Pir­lepe Ar­na­vut­luk’tadır)4 olan bu zâtın ec­dâdı Fâtih’in Konya’dan teh­cir et­tiği Ka­ra­man Türk­le­rin­den ve ‘Bay­rak­tar­lar’ ai­le­sin­den­dir. Kay­ma­kam Hacı Osman Bey pi­yade kay­ma­kam­lı­ğın­dan mü­te­kaid olup Gü­müş­ha­neli ha­li­fe­si­dir. Son za­man­larda şeyh­lik ma­ka­mını irâ­de­ten ve in­ti­hâ­ben tem­sil eden­ler­den Ka­ra­hi­sâr-ı Şar­kîli Meh­med Hilmi Efendi’den sonra bu kudsî va­zife yine hu­sûsî mâ­hi­yette ken­di­sine tev­cih edil­mişti.

1941 se­ne­sinde (80) ya­şında iken rıh­let ey­ledi. Mer­kez Efendi ha­zî­re­sinde (mezar) taşı var. Ha­ya­tında 5 kadın almış; hiç göz­lük kul­lan­ma­mış ve dâimâ mis­vâk-ı şerîf isti’mâl ey­le­mişti.

Osman Ne­cati Efendi’den sonra Hasîb Efendi mer­hum ile De­mir­cili Ömer Lütfi Efendi mer­hum gayri resmi ola­rak neşr-i ta­ri­kat et­mekte idi­ler.

Gümüşhâneli’nin Diğer Hulefâsı

  • Ahmed Hilmi Efendi

An­ka­ralı Hacı Ahmed Hilmi Efendi bin Mu­ham­med bin Ahmed. Bu zâtın Of Köyü’nde ha­yatta bu­lu­nan bir ha­li­fesi var­dır.

Şimdi Ba­kır­köy Kar­tal­te­pesi Camii Şe­rifi’nin imamı bu­lu­nan Mu­dur­nulu Hafız Ahmed Tahir Efendi de yakın ta­lebe ve mü­rî­dâ­nın­dan­dır.

An­ka­ralı Hacı Ahmed Hilmi Efendi, Gü­müş­hâ­ne­li­den icâ­zet al­dık­tan sonra İzmit’in Fev­ziye, Taş­çı­lar­başı ve Ye­ni­cuma Camii Şerif’le­rinde Salı ve Cuma gün­leri ‘Hatme-i hâce’ yap­tır­maya baş­la­mış ve bir hayli mürid top­la­mış­tır. Ta­rî­kati neşr etmek hu­su­sunda da büyük şöh­ret ve mu­vaf­fa­ki­yet elde et­tiği gö­rül­müş­tür. Kas­ta­monu’ya sü­rül­düğü zaman orada fıkha dair bir eser mey­dana ge­tir­miş idi. Ve­fa­tında yaşı sek­seni bul­muştu.

1328 Şaban-ı şe­ri­finde bas­tı­rı­lan bu kitab (Mu­hıbbu’l-fıkh li­hıfzı’d-din) is­mini ta­şı­makta ve iman el­fâzı, ahlâk, bey’-şirâ, (alım-satım) elfâz-ı küfr, nikâh ve ta­lâka mü­te­al­lik me­se­le­leri ih­tiva et­mek­te­dir. Ke­nar­ları ha­şi­yeli olup bü­yükçe çapta (79) say­fa­dır.5

(“İkdam”dan (ik­ti­bas): İr­ti­hal: İzmit’in Gazi Sü­ley­man Paşa Med­re­sesi mü­der­risi, hu­lefâ-i Nak­şi­ben­diyye-i Hâ­li­diyye’den ve fu­dalâ-i asır­dan An­ka­ralı Hacı Ahmed Hilmi Efendi ir­ti­hâl-i dâr-ı bekâ ey­le­miş­tir. Mevlâ-yı Mü­teâl rah­met ey­leye… İzmit’te Sul­tan Orhan Camii ci­va­rında Kale Kab­ris­tanı’nda­dır.

15 Mu­har­rem 1335

30 Teş­rin-i Evvel 1332

12 Teş­rin-i sani 1916, Pazar.)

  • Eyyüblü Hacı Mehmed Emin Efendi (Yücel)

24 ya­şında iken üç hac­cın­dan ikin­ci­sini, (Gü­müş­ha­neli) ile be­ra­ber yap­mış­tır. Mü­şâ­run iley­hin hâdim-i hâssı ola­rak uzun zaman ya­nında ve hiz­me­tinde kal­mıştı. Eyyüb Haz­ret-i Hâlid Camii Şe­ri­fi­nin vâizi ve ‘Adile Sul­tan’ tür­be­si­nin tür­be­dârı idi. Son­ra­dan (Zâ­fe­ran­bo­lulu Şeyh İs­mail Ne­câti Efendi) den is­tih­lâf olun­muş ve hem de bu zâtın oğlu eski İs­tan­bul Müf­tüsü Meh­med Fehmi Efendi ile bir­likte ders­ten icâ­zet al­mış­tır.

1936 Eylül’ünde 85 ya­şında vefat ey­ledi. Eyyûb Ba­hâ­riye’sinde “Şe­hid­lik”de med­fun­dur.

10 Mu­har­rem 1270’de doğ­muştu.

  • Mehmed Hilmi bin Yusuf Hulûsî Efendi

Şarkî Ka­ra­hi­sar­lı­dır. 1282’de orada doğ­muş­tur. Bâ­bı­âlî’de Be­şi­rağa Kü­tüp­ha­nesi’nin hâfiz-ı kü­tübü idi. Sul­tan II. Mah­mud Tür­besi’nin “Ri­ya­set-i Hatm-i Hâ­ce­gân” ci­heti de6 üze­rinde bu­lu­nu­yordu. Bu va­zife 12 Ha­zi­ran 1333 ta­ri­hinde Salih Efendi’den sonra ken­di­sine ve­ril­mişti. Nû­ru­os­mâ­niye Camii Şerif’inin mü­ez­zin­le­rin­den ve za­ma­nı­mı­zın mu­vaf­fa­ki­yetli genç hat­tat­la­rın­dan Mus­tafa Receb (Berk) bu zâtın tek oğ­lu­dur. Ken­disi (Recep Efendi) Be­şik­taşlı Hacı Meh­med Nûrî7 mer­hum­dan hicrî 1368’de icâ­zet al­mış­tır. 1327 do­ğum­lu­dur.8

  • Za‘feranbolu’lu9

Bo­zacı Zâde Hacı Meh­med Efendi mer­hum bir hayli kelam-ı kadim yaz­makla ta­nın­mış, Sek­ban­başı Yakub Ağa Camii Şe­rifi imamı Za­fe­ran­bolu’lu Hat­tat Mu­ham­med Şevki Efendi mer­hum, bu zat­tan ders oku­muş ve 1303’de icâ­zet­nâme al­mış­tır. (Hat­tat­lar dos­ya­sın­daki hal ter­ce­me­sin­den ve Son Hat­tat­lar)

  • Fatih Türbedarı Ahmed Âmiş Efendi Merhum

(Te­ber­rü­ken bir icâ­zet­nâme ve­ril­miş­tir.)

(Ab­du­la­ziz Mecdi Ha­yatı ve Eser­leri, Sayfa: 146)

  • Hacı Hâlid Efendi Merhum

De­mir­ci­li­dir. (Ma­nisa’nın De­mirci ka­za­sın­dan­dır.) Şeyh İs­mail Ne­câtî Efendi Ha­lî­fe­le­rin­den De­mir­cili Hoca Ömer Lütfi Efendi’nin ba­bası idi.

  • Ulemadan Tarsuslu Hacı Hamza Hazmî (هضمي) Efendi bin Hakkı bin Ahmed Hilmi

Meş­hur Sul­tan Se­limli Hafız Şâkir Efendi’den oku­muş ve icâ­zet al­mış­tır.

Ra­ma­zan­zâ­de­ler­den Eli­ye­şil Müf­tü­nün (Tar­sus Müf­tüsü Hacı Ahmed Hilmi Efendi) to­ru­nu­dur. Bu se­beple Müf­tü­zâde de de­ni­lir. 85 ya­şında ev­len­miş bir ço­cuğu ol­muş­tur. 10 sene sonra da kendi göçtü. Tar­sus umȗmi kab­ris­ta­nında ya­tı­yor. Fıkıh ve hadis ilim­le­rinde şöh­reti vardı. Mes­nevî-i Şe­rî­fin büyük par­çası ez­be­rinde idi. 1308’de Tar­sus’ta ilk defa Türkçe hutbe oku­muş­tur. Ahmed Zi­ya­ed­din Efendi’nin en son ha­li­fe­si­dir. 14 Şubat 1955’te 95 ya­şında iken in­ti­kal ey­ledi. Ta­rihle de ala­kalı idi. Hazmî mah­lası ile man­zu­me­leri var­dır.

Gümüşhaneli Hulefâsından

  • Hasan Tahsin Efendi

Priz­ren­li­dir. Orada kalıp tek­ke­sinde post­ni­şîn idi. İl­mi­yeye men­sup­tur.

Gü­müş­ha­neli ile bir­likte Hicaz’a git­miş­tir. Gü­müş­ha­neli ra­hat­sız­lan­mış; onu sır­tına ala­rak tavaf et­tir­miş­tir. Ve­fâ­tına kadar da ya­nında ve hiz­me­tinde bu­lun­muş­tur.

  • Kırımlı Hacı İsmail Efendi

Ule­mâ­dan bir zât­tır. Hicrî (1317) de vefât etmiş, Eyyüb Sul­tan’da Melek Efendi Tür­be­sine10 gö­mül­müş­tür. Sülüs ya­zılı taşı var­dır. Ba­şında iş­le­meli Nakşî tâc-ı şe­rifi (var­dır).

Ki­ta­besi sülüs(tür):

Hu­vel­bâkî

Ta­rî­kat-i aliyye-i Nak­şi­ben­diyye-i Hâ­li­diy­ye­den Gü­müş­hâ­nevî el-Hâc Ahmed Zi­yâ­ed­din Efendi Haz­ret­le­ri­nin Hu­lefâ-i (ki­ra­mın­dan) Kı­rımî el-Hâc İs­mail Efendi Haz­ret­le­ri­nin rȗhuna el-Fâ­tiha! Sene 1311.

  • Halil Fahri Efendi (Erzincan Kadısı Tortumlu)

Mü­bâ­rek, muh­te­rem (Prof.) (Zi­ya­ed­din Fahri) Fın­dı­koğlu’nun ba­ba­sı­dır.11 Oku­luna şey­hi­nin adı olan “Ahmed Zı­ya­ed­din”i koy­ması ona in­ti­sa­bın­dan do­la­yı­dır.

  • Hacı Şevket Efendi

Eski Er­zu­rum Meb’ȗsu (…) Şev­ket Efendi, Ahmed Zı­yâ­ed­din Efendi’den in­ti­sab ve is­tih­lâf ile kal­ma­mış, ondan ders de oku­muş ve ha­dis­ten icâ­zet­nâme de al­mış­tır.

  • (Kırımlı Müctebâ Efendi)

“Mer­kez Efendi”den Si­liv­ri­ka­pusu’nda “Hacı Bay­ram Çeş­mesi”ne bi­ti­şik kah­ve­nin ar­ka­sına inen ça­yı­rın ve­ra­sında ve kah­veye yakın ta­rafta; çift şâ­hi­deli, mun­ta­zam, maz­but mer­mer­den ba­şında sivri ima­miye nakşî tâcı üze­rine il­miyye ima­mesi mev­cut­tur. Bu zât, “Arab ku­yusu şeyhi” diye ma’rȗftur.

Ya­zısı: Ta’lîk

Hȗ

Ta­rî­kat-i Aliyye-i Nak­şı­ben­diyye-i Hâ­li­diyye me­şâ­yıh-ı ızâ­mın­dan mu­had­di­sîn-i ki­ram­dan kutbu’l-âri­fîn, gavsu’l-vâ­sı­lîn, fahru’l-me­şâ­yıh Gü­müş­hâ­neli el-Hâc Ahmed Zi­yâ­ed­din Efendi Haz­ret­le­ri­nin hu­le­fâ­la­rın­dan Ârif-i bil­lah, vâsıl-ı ilal­lah Kı­rîmî el-Hâc Müc­teba Efendi Haz­ret­le­ri­nin rȗhuna Fa­tiha.

Gümüşhaneli’nin Meşhur Mensubları

  • Erzurumlu Hacı Mehmed Şevket Efendi

Er­zu­rum Meb’ȗsu. Gü­müş­ha­neli’den Hadis ve Fıkıh oku­muş, icâ­zet ve ta­ri­kat al­mış­tır.

Rev­na­koğlu, Gü­müş­ha­nevî’nin zevce-i muh­te­re­me­le­ri­nin ve­fatı ha­be­rini de (2 Zil­kade 1329/12 Teş­rî­ni­ev­vel1327 Çar­şamba) ikdam ga­ze­te­sin­den is­tin­sah et­miş­tir:

“İr­ti­hal: Şeyhu’l-Harem-i Haz­ret-i Ne­bevî-i Esbak mer­hum Hacı Emin Paşa ke­ri­mesi, me­şa­yıh-ı Hâ­li­diyye’den mer­hum Gü­müş­ha­neli Ahmed Zı­yâ­ed­din Efendi Ha­lî­lesi Seher Hanım ir­ti­hâl-i dâr-ı Na’îm ey­le­miş­tir. Bugün ce­nâ­zesi Sü­ley­ma­niye Camii şe­rîfi ha­zî­re­sin­deki med­fen-i mahsȗsuna def­no­lu­na­cak­tır. Mevlâ rah­met ey­leye!”

Ce­ma­led­din Rev­na­koğlu –mer­hum- gerek mezar taş­la­rında, ge­rekse matb­ȗâtta rast­la­dığı ta­sav­vuf eh­liyle il­gili ma’lȗmatı yo­rul­ma­dan-üşen­me­den kayıt al­tına al­maya ve der­le­meye ça­lış­mış. Me­sâ­îsi Hak ka­tında mak­bul olsun!

Bu abd-i âciz de, kay­bol­ma­sın diye bazı bilgi kı­rın­tı­la­rını der­le­miş­tim. Bu mü­nâ­se­betle on­lar­dan ba­zı­la­rını bu­raya kay­det­mek is­te­rim:

“Nasȗhî Der­gâhı Post­ni­şîni Ke­râ­med­din b. Nasȗh’un mü­rid­le­rin­den Meh­med Râsim Efendi, Nak­şı­bendî Me­şâ­yı­hın­dan Gü­müş­hâ­neli mer­hum Şeyh Ahmed Zı­yâ­ed­din Efendi Haz­ret­le­ri­nin Hadîs-i şerif ders­le­rine devam edip 1310’da yine O’ndan ica­zet al­mış­tır.”12

İb­nü­le­min Mah­mud Kemal İnal de Ahmed Zı­yâ­ed­din Gü­müş­ha­nevî merhȗma mün­te­sib ol­du­ğunu ken­disi söy­lerdi.13

Gü­müş­hâ­neli Ahmed Zi­ya­ed­din Efendi’nin Ahmed Er­vâdî’den ön­ceki soh­bet et­tiği Şeyh Ab­dül­fet­tâh-ı Akrî’14nin İs­tan­bul’a ilk geliş ta­ri­hiyle il­gili ha­tı­rayı ise aynı gemi ile İs­tan­bul’a gelen Hin­dis­tanlı büyük âlim Şiblî Nu’mânî’nin se­ya­hat ha­tı­ra­la­rın­dan ak­ta­ra­lım:

“26 Nisan 1892’de Ali­garh’tan ha­re­ket ettim (…) 1 Mayıs 1892 günü sabah saat 09.00’da ge­miye bin­dik (…) Ma­yı­sın 20’sinde sabah vakti İzmir’e ulaş­tık. Bu­rası büyük bir liman şehri ol­duğu için gemi orada iki gün bo­yunca de­mirli kaldı. Su­ri­yeli dost­la­rımla ge­mi­den indim. Ka­raya çı­kışta yine aynı se­ya­hat bel­gesi (pa­sa­port) so­ruldu. Ama dost­la­rım sa­ye­sinde büyük bir prob­lemle kar­şı­laş­ma­dım. Onlar an­la­tıp din­le­te­rek işimi hal­let­ti­ler. İn­gi­liz­ler bu şehre Si­mirny de­mek­te­dir­ler. Küçük Asya’nın (Ana­dolu’nun) baş­lan­gıç nok­ta­sında bu­lun­mak­ta­dır (…) Bu böl­gede ondan daha geniş ve ka­la­ba­lık bir şehir yok­tur.

Mayıs’ın 13’ünde (1892) sabah vakti İs­tan­bul’a ulaş­tık. Gemi demir attı. Bu öyle bir andı ki; benim, öz­le­mini içi­min ta de­rin­lik­le­rinde duy­du­ğum, se­ne­ler­dir gel­meyi amaç­la­dı­ğım yere, (men­zil-i mak­su­duma) ulaş­mam­dan do­layı çok se­vin­mem ge­re­ki­yordu fakat ha­mal­la­rın ve liman iş­çi­le­ri­nin kar­ga­şa­sın­dan, on­la­rın kavga ve gü­rül­tü­le­rin­den do­layı aklım ba­şım­dan gi­di­yordu (…) Artık ne­reye gi­de­ce­ğimi, ne ya­pa­ca­ğımı şa­şır­mış du­rum­day­dım. Ge­mide ta­nış­tı­ğım Ab­dül­fet­tâh adında Su­ri­yeli bir Araba du­ru­mumu ve pe­ri­şan ha­limi an­lat­tım ve: “Siz bana akla yat­kın bir yol gös­te­rin” dedim. Bunun üze­rine o bana: “Benim du­ru­mum da hemen hemen se­ninki gi­bi­dir. O ba­kım­dan en iyisi iki­miz bir­likte ka­la­lım” dedi. Bu çözüm yolu ted­birli ol­maya ay­kırı ise de, dil bil­meme ve çev­reyi ta­nı­ma­mak­tan do­layı mec­bu­ren tek­lifi kabul ettim. As­lını so­rar­sa­nız bu te­sa­düfî be­ra­ber­lik benim se­ya­hat bo­yunca bütün ba­şa­rı­la­rı­mın baş­lan­gıcı oldu (…)

Benim için büyük bir şans ola­rak, zorla ar­ka­daş­lık kur­du­ğum Şeyh Ab­dül­fet­tâh da, çok asil ve şe­refli bir ai­le­nin in­sanı çıktı. Şam’dan Hz. Hâlid Nak­şi­bendî adında büyük bir zât gelip geç­miş. Bu­rada pek çok insan ona in­ti­sab edip mürid ol­duk­la­rın­dan adını söy­le­mi­yor­lar, ak­sine ken­di­sini an­dık­ları zaman söy­le­dik­leri “Haz­ret” ke­li­me­siyle onu kas­te­di­yor­lar. Hâlid Nak­şi­bendî diye bi­li­nen bu büyük zât, bizim Hin­dis­tan top­rak­la­rı­nın ye­tiş­tir­diği gö­nül­ler sul­ta­nı­nın yani Mirza Cân-ı Cânân Deh­levî Haz­ret­le­ri­nin mü­ri­di­dir. Şeyh Ab­dül­fet­tâh işte bu büyük zâtın ye­ğe­ni­dir. Onunla olan aile ba­ğın­dan do­layı in­san­lar ken­di­sine saygı duy­makta, hür­met gös­ter­mek­teydi. İs­tan­bul’da Su­ri­yeli büyük bir zümre bu­lun­duğu için 2-3 gün içinde Şeyh Ab­dül­fet­tâh pek çok in­sanla ta­nıştı, on­larla kay­naştı. Onun sa­ye­sinde ben de bu in­san­larla ta­nış­tım.

Bir gün ba­bası ünlü mu­ta­sav­vıf­lar­dan olan Şeyh Ali Za­biy­yan, Şeyh Ab­dül­fet­tâh ile gö­rüş­meye geldi. O sı­rada ben de var­dım. İyi bir te­sa­düf so­nucu ola­rak benim eski bir ese­rim olan, Arapça ka­leme alın­mış İskât el-Mu’tedî ki­ta­bım elimde du­ru­yordu. Bu zât ki­tabı alıp baktı: “Hey! Bak hele, bu ki­tabı ben bir süre önce Şam’da şey­hi­min elinde okur­ken gör­müş­tüm. O, bu ki­ta­bın ya­zarı hak­kında Allah onun bu ça­lış­ma­sı­nın mü­kâ­fa­tını bol ver­sin, de­mişti.” dedi. Şeyh Ali Za­biy­yan bu ki­ta­bın benim ese­rim ol­du­ğunu öğ­re­nince hemen ayağa kalktı, he­ye­canla, sa­mi­mi­yetle ku­cak­ladı, bana karşı büyük bir si­tâ­yiş ve mu­hab­bet gös­terdi. Ben de benim basit bir ese­rim bu­raya kadar ulaş­mış, in­san­lar ona büyük değer ve­ri­yor diye huzur duy­dum (…) Şeyh Ab­dül­fet­tâh bir­kaç gün sonra Şam’a geri döndü. Onun git­me­siyle benim yal­nız kal­mam beni hayli üze­cekti. Fakat Şeyh Ali Za­biy­yan’ın dert or­tak­lığı ve fe­da­kârca dost­luğu benim bütün en­di­şe­le­rimi söküp attı (…)

Mek­teb-i Sul­tânî, Mek­teb-i Har­biye’nin dı­şın­daki bütün okul­lar­dan üst dü­zey­de­dir. Daha çok Av­ru­palı tüc­car­la­rın yer­leş­tiği Ga­la­ta­sa­ray de­ni­len yerde ku­rul­muş­tur. Ne yazık ki, bu okulu gör­meye git­ti­ğimde tatil za­manı imiş.

Ger­çek şu ki, bina ka­pa­si­tesi, bi­lim­sel alet­le­rin bol­luğu, eği­tim dü­zeyi ve ter­tip ve in­ti­zam açı­sın­dan bütün İs­tan­bul’da bu­ra­dan daha ka­li­teli hiç­bir yük­se­ko­kul yok­tur. Şüp­he­siz en üzücü taraf, yük­sek sı­nıf­larda oku­yan öğ­ren­ci­le­rin ço­ğu­nun Hris­ti­yan­lar­dan ol­ması, Müs­lü­man­la­rın sa­yı­sı­nın ise çok az ol­ma­sı­dır. Şeyh Ab­dül­fet­tâh Efendi bana geçen se­ne­nin im­ti­han so­nuç­la­rı­nın ra­po­runu lüt­fe­dip ver­mişti. Bu ra­pora göre; üst de­re­cede im­ti­han­ları ka­za­nan­la­rın çoğu Hris­ti­yan’dır. Allah ko­ru­sun ben Hris­ti­yan­la­rın ba­şa­rı­sına haset et­mi­yo­rum ama el­bette Müs­lü­man­la­rın geri kal­ma­sına da üzü­lü­yo­rum.”15

Gü­müş­ha­neli Efen­dim hak­kın­daki not­la­rım­dan biri de, cen­net­me­kân hocam Ar­vâ­sî­zâde Sey­yid Ce­mâ­led­din Par­la­kı­şık (v. 1976) Efendi’nin Sü­ley­ma­niye -Ki­razlı Mes­cid’deki ders- va’z mec­lis­le­rin­den ta­nı­dı­ğım ve nice ecdâd yâ­di­gârı eseri (yazma-basma) ofset usȗ­lüyle ço­ğal­tıp ilim eh­line be­dava da­ğı­tan bir yâr-ı ve­fâ­kâr, Ba­kır­cı­lar­daki Köşe Han es­na­fın­dan Hacı Mus­tafa Dur­muş (1928-ve­fâtı 17 Kasım 2013 sa­baha karşı 02.30) am­ca­dan din­le­dik­le­rim­dir:16

“Ahmed Zi­yâ­üd­din Gü­müş­ha­nevî’nin Of (Trab­zon) De­resi ci­va­rında bu­lu­nan Ha­lî­fe­leri:

  • Hacı Ahmed Efendi

Of’un Gür­pı­nar Kö­yün­den; bizim köy­den idi.

[Hacı Ahmed Efendi bir gün şöyle de­mişti: Ben Ahmed Zi­yâ­üd­din Efendi ile bir öğle ye­meği yedim ki… Bütün ha­ya­tım bir ta­rafa, o ye­mekle geçen za­ma­nım bir ta­rafa!.. di­yordu.. (Hacı Mus­tafa amca bu söz­leri nak­le­der­ken göz­yaş­la­rını zor tu­tu­yordu!)]

Gür­pı­nar Kö­yün­den Hacı Ahmed Efendi ve sev­diği bir ta­le­besi (olan) Molla Hü­se­yin yolda gi­der­ken sordu:

  • Hacı Efendi! Ben 60 yaşındayım; bana ne tavsiye edersiniz? O mübarek zât:
  • Molla Hüseyin! Oku, oku, oku!.. Hele olduğundan (daha) fenâ olmazsın!..

(Onlar böyle ko­nu­şa­rak gi­der­ken ben de, ar­ka­dan gi­di­yor­dum; te­ed­dü­ben ön­le­rine geç­mi­yor­dum. Ko­nuş­tuk­la­rını du­yu­yor­dum..)

Ara­la­rın­daki ko­nuşma şu şe­kilde devam etti:

  • Bilirsin Hacı Hüseyin, bilirsin ki ben seni çok seviyorum..
  • Hacı Efendi, biliyorum, Hacı Efendi siz beni çok seviyorsunuz…
  • Peki, nereden biliyorsun çok sevdiğimi?
  • Çünkü ben de seni seviyorum.
  • Hacı Hüseyin (işte şimdi) bi şeyler, bi şeyler anlamaya başladın! Zîrâ, muhabbet asıldan fürûa gelir.

Ben bu ko­nuş­mayı on­la­rın ar­ka­sın­dan gi­der­ken din­li­yor­dum. Ede­bi­miz­den ön­le­rine geç­mi­yor­duk!

  • Kalomer Mahmud Efendi

(Kal Ömer=Güzel Ömer demek; Rumca.) [Of’un Ça­tal­dere Kö­yün­den.]17

  • Yusuf Şevki Efendi

Der­nek Ka­za­sın­dan; eski ismi: Kondu. [Bu üç zatla gö­rüş­tüm, el-Ham­dü­lil­lah!..]

  • Hacı Ferşâd Efendi

Bu zât kö­yü­müze mü­der­ris ola­rak tayin olun­muştu; med­re­se­ler ka­pa­nınca köylü onu bı­rak­madı. Yaşı, yüzü geç­mişti. Ezan okur­ken, önce ses­sizce asıl ezanı okurdu; sonra mi­nâ­reye çı­kardı. (Türkçe ezan için, ama) elinde men­dil, (ezanı Türkçe oku­maya zor­lan­dığı için üzün­tü­sün­den) ağ­la­yan göz­le­rini si­lerdi!…

12 ya­şımda kö­yüm­den ay­rıl­dım. 1938’de ben İne­bolu’da idim. Küre, Taş­köprü, Kas­ta­monu, Dev­re­kânî’de kal­dım. Ba­lı­ke­sir’de on sene.. Ev­li­li­ğim orda oldu. 18 sene Göl Mar­mara’da kal­dım.”


An­kara’da Hacı Bay­ram Camii ci­va­rında ki­tap­çı­lık yapan Ço­rumlu Kamil Şahin ise, Gü­müş­hâ­nevî ile il­gili bir ha­tı­ra­sını şöyle an­lattı (26.11.2013):

“Asım Kök­sal ho­ca­e­fendi beni evine ça­ğırdı. Evinde öğle na­ma­zında beni imam­lığa ge­çirdi. Bana bü­yükçe sa­rıl­mış bir yeşil fesle bir yeşil cübbe giy­dirdi. Na­maz­dan sonra, “Bu sarık, cübbe ki­min­dir, bi­li­yor musun?” dedi. “Bil­mi­yo­rum.” de­yince, “Ba­şın­daki sa­rıkla sır­tın­daki cübbe Gü­müş­hâ­nevî Haz­ret­le­ri­nin­dir.” dedi. Bana dedi ki: “Oğlum! Allah sana bu ilmi nasip etmiş. Şükür ve te­hec­cüd na­ma­zını bı­rakma!” dedi. 22 se­ne­dir bı­rak­ma­dım.”

Sev­gili oku­yu­cu­lar, ça­lış­ma­la­rım sı­ra­sında gör­düm ve şu ka­na­ate var­dım ki, -hangi ko­nuyla alâ­kalı olursa olsun- elinde bir belge-bilgi bu­lu­nan­lar bun­ları her­hangi bir şe­kilde kayda ge­çi­rip neş­ret­me­li­dir­ler. Çünkü bizim için çok basit, önem­siz gibi gö­rü­le­cek bir bilgi, başka bir araş­tır­macı için çok çok önemli ola­bi­li­yor. İşte bu se­beple bende bu­lu­nan bazı not­ları neş­ret­mek is­te­dim.

Söz bu­raya gel­miş­ken, yu­ka­rıda isim­leri geçen, Allah yo­lunda çile çek­miş, ömür tü­ket­miş bah­ti­yar ki­şi­lerle olan sevgi ba­ğı­mızı, o yüce ruh­lara bir Fâ­tiha oku­ya­rak pe­kiş­tir­me­li­yiz. Böy­lece “Allah” diyen adam­lar ye­tiş­tirme yo­lunda belki bir adım atmış olu­ruz…

  1. *Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi Dekanı. ↩︎

[1] Bkz. Ahmet Turan Ars­lan, Son Devir Os­manlı Âlim­le­rin­den Meh­med Zihni Efendi Ha­yatı-Şah­si­yeti-Eser­leri, M.Ü. İla­hi­yat Fa­kül­tesi Vakfı Ya­yın­ları, İs­tan­bul, 1999.

  1. Bkz. Revnakoğlu Arşivi, Gümüşhaneli Tekkesi, Zarf No: 212, Arşiv B, İskenderpaşa Vakfı, Arşiv A, No: 215; Şeyhler, Zarf No: 156; Şeyh Hasib Efendi, Zarf No: 229. ↩︎
  2. Burada şunu da ifade etmeliyim ki, Revnakoğlu Arşivinin birkaç sene önce Süleymaniye Kütüphanesine nakledildiğini Sayın Müfit Yüksel’den duydum. ↩︎
  3. Zamanımızda Makedonya’nın güneyinde yer alan bir şehir ve belediye merkezidir. ↩︎
  4. Ahmed Hilmi Efendi’nin Gümüşhanevî’den aldığı icâzeti, M.Ü. İlahiyat Fakültesindeki hocalarımdan Dr. Hasan Küçük Bey, Ahmed Hilmi Efendi’nin Kastamonu-Devrekânî’deki talebelerinden Hacı Osman Kulaksızoğlu’nun oğlu Tevfik Bey’in isteği üzerine bana getirmiş ve ben de tercüme etmiştim. Bu tercüme ve Gümüşhanevî’nin verdiği diğer icâzetnâmeler hakkında derleyebildiğim ma’lûmât merhum Prof. Dr. Esad Coşan hocamızın riyâsetinde Gümüşhâne’de gerçekleştirilen sempozyumda tebliğ olarak sunulmuş ve Ahmed Ziyâüddin Gümüşhanevî Sempozyum bildirileri, İstanbul, Seha Neşriyat, 1992, s. 109-119 arasında neşredilmiştir. Ayrıca Hilmi Efendi’nin İzmit’te faâliyet gösterdiği Tekkesi tamir edilmiş olup kabri de ziyaret edilmektedir. Torunu Avukat Nûran Kortel Hanımefendi dedesinin kütüphane ve emânetlerini muhafaza etmektedir. Yine Nûran Hanımın ve İzmit’teki muhibbânın himmetleriyle Ocak 2012 tarihinde İzmit’te bir anma toplantısı yapılmıştır. ↩︎
  5. Vakıflar idaresi tarafından verilen vazife, maaş. ↩︎
  6. Bkz: İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Son Hattatlar, İstanbul, 1955, s. 242. ↩︎
  7. Bu Mustafa Receb Efendi benim hat hocamdır. 1966 yılında Nuruosmâniye Camii İmam-Hatîbi Merhum Hâfız Hasan Akkuş’a talim dersi almaya gittiğim zaman bana ne iş yaptığımı sormuştu; Arapça okuduğumu söyleyince de “Hat dersi de almak ister misin?” diye sordu. “İsterim efendim” deyince; “Bunu Receb’e götürün” dedi. Nuruosmâniye Medrese’sinin köşesinde merdivenle çıkılan meşrûtasına götürdüler. Hoca, bir öğrencisine yazı dersi veriyordu. Ben de dikkatle izlemeye başladım. Kamış kalemin ucunu yatık bir şekilde kesip incelttikten sonra ‘vâv’ harfini bir çırpıda çıkarışını hayretler içinde gözlemiştim. Çünkü ben camilerdeki levhalarda gördüğüm ‘vâv’ın son kısmını ince çıkarabilmek için kurşun kalemle uğraşıp durduğum halde yapamadığım için, Hoca’nın özel kalemle bir hareketle neticelendirmesini görünce kafamda şafak atmış “Kem âletle kemâlât olmayacağını” anlamıştım. Daha sonra epey müddet Recep Hocamdan “Nesih” ve “Rik’a” dersi almıştım. Hatta bir gün hocam “Biraz daha çalış da sana icâzet verelim” demişti. Receb Efendi Hocamın kabrinin Topkapı’da Çamlık Kabristanı’nda, Melek Efendi Tekkesi civarında Hacı Kâmil (Akdik), Hacı Nuri ve Hattat Halim hocaların yanında olduğunu ve kabir taşında “Zeynep Sultan Camii Müezzini, Nuruosmaniye Camii Başmüezzini Recep Berk” diye yazılı olduğunu duydum; fakat tahkik edemedim. ↩︎

Recep Efendi ile il­gili bir başka ha­tı­ram da şöyle:

Recep Efen­diyi bir gün İs­ken­der Paşa Camii’nin şa­dır­vanı ya­nında gör­müş­tüm. Kısa boylu tık­naz ya­pılı Hocam kol­tu­ğu­nun al­tında ta­şı­dığı küçük çan­ta­sıyla orada du­ru­yordu. Selam verip ha­lini ha­tı­rını sor­dum. Son­ra­dan O’nun Meh­med Zâhid Kotku Ho­ca­mız ta­ra­fın­dan ken­di­sine hat dersi ver­sin diye çağ­rıl­dı­ğını öğ­ren­dim. Mer­hum Meh­med Zâhid Hoca Efendi genç­lere örnek olmak için iler­le­miş ya­şında yazı dersi alı­yordu. Genç­lere örnek olmak ve on­ları teş­vik etmek için hat ça­lış­tığı ken­di­sin­den ri­va­yet edil­miş­tir. Ce­ma­led­din Ser­ver Rev­na­koğlu’nun ar­şi­vin­deki ka­yıt­lar­dan Recep Efendi’nin ba­ba­sı­nın da Gü­müş­ha­neli’nin ha­li­fe­le­rin­den ol­du­ğunu öğ­ren­di­ğim zaman, daha başka hat­tat­lar bu­lun­duğu halde, Hoca Efendi’nin özel­likle Recep Efendi’yi ça­ğır­ma­sın­daki hik­meti sez­miş­tim. Zîra Recep Efendi’yi başka za­man­lar İs­ken­der Paşa Camii’nde gör­me­miş­tim ve ba­ba­sı­nın Gü­müş­ha­nevî der­gâhı ile alâ­ka­sını hiç duy­ma­mış­tım.

Allah hep­sine rah­met ey­le­sin… (A.T.A)

  1. Günümüzde Safranbolu diye söylenir. ↩︎
  2. Eyüp Sultan Kabristanının en yüksek tepesinde Nakşi tarlası da denilen mevkide, Mareşal Fevzi Çakmak kabri yakınında Şeyh Küçük Hüseyin Efendinin kabri arkasında ve Ahmed-i Yesevî Dîvânını Osmanlı Türkçesine çeviren Hüseyin Şükrü Efendi’nin kabri yakınında olup büyükçe bir taşı hâlâ mevcuttur. 12.10.2007/1 Şevval 1428 Bayramın birinci günü ve daha sonra birkaç kere ziyaret ettim. __ Rahimehumullah! __. (A.T.A.) ↩︎
  3. E. Erkal, Mustafa, “Fındıkoğlu Ziyaeddin Fahri”, DİA, XIII, 28-30. ↩︎
  4. Sadık Albayrak, Son Devir Osmanlı Uleması, İstanbul Belediyesi Yayınları, 1996, V, 127-128. ↩︎
  5. Mustafa Özdamar, Güzel İnsanlar, Kırk Kandil Yayınevi, İstanbul, 1997, s. 34. ↩︎
  6. Kabri İstanbul Üsküdar’da Nuh Kuyusu Caddesi’nde bulunan Kartalbaba Camii yanındaki kabristanda bulunmaktadır; halen ziyaret edilmektedir. ↩︎
  7. Şiblî Nu’mânî, Anadolu, Suriye ve Mısır Seyahatnâmesi Sefernâme-i Rûm u Şâm u Mısır, Tercüme: Yusuf Karaca, Risale Yayınları, İstanbul, 2002, s. 36-78. ↩︎
  8. (Köşe Han’daki dükkânında dinlerken aldığım notlardan-11 Ağustos 2007 m/27 Receb 1428 h) ↩︎
  9. Kalomer Mahmut Efendi ile ilgili bir hâtırayı da Kasîde-i Bürde derslerimize devam eden arkadaşlardan İbrahim Çelik hoca yazıp verdi: ↩︎

“Mah­mûd Efendi Haz­ret­leri (Hacı Mah­mûd Us­ta­os­ma­noğlu), yeni dün­yaya gel­diği zaman onu KALOMER MAHMÛD HOCAEFENDİ’nin ya­nına ge­ti­rir­ler. O da, onu ku­ca­ğına ala­rak şu üç cüm­leyi ona söy­ler:

  • Adın, benim adım olsun!
  • İlmin benim ilmim olsun!
  • Takvan benden fazla olsun!”

İb­ra­him ÇELİK

11.12.2015