Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hâce Yûsuf Hemedânî (ks)

10. Sayı · 2008/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Sil­si­lede ema­neti Ebû Ali Fâ­ri­medî’den alan Yûsuf He­me­dânî “Ta­ri­kat çar­kı­nın mih­veri” diye anı­lır1. İsmi Ebû Yakub Yûsuf b. Eyyûb b. Yûsuf b. Hü­se­yin b. Vehre Bû­ze­ne­cirdî He­me­dânî’dir2. Huc­cet’ül-İslâm İmam Gaz­zalî’nin de şey­hi­dir. Hicri 441(1049-50) se­ne­sinde He­me­dan’ın Bû­ze­ne­cird(Bû­zin­cird) kö­yünde dün­yaya gelir3.

On sekiz ya­şında iken ilim tah­sili için o dö­nemde hi­lâ­fe­tin ve İslâm kül­tü­rü­nün mer­kezi olan Bağ­dat’a gider. Meş­hur Şafiî fa­kîhi ve Bağ­dat Ni­zâ­miye Med­re­sesi’nin mü­der­risi olan Ebû İshâk Şî­râzî’nin ders hal­ka­sına ka­tı­lır. Fıkıh, hadis ve tef­sîr ilim­le­rini öğ­ren­meye baş­lar. Zekâ ve li­yâ­katı ile ak­ran­la­rı­nın önüne geçer ve ho­ca­sı­nın en yakın, en gözde ta­le­be­le­rin­den biri olur. Ay­rıca Ebû Bekir Hatîb el-Bağ­dâdî, İbn He­zâr­merd ve İbnü’n-Nak­kûr, Ebû Cafer b. Müs­lime gibi âlim­ler­den ders al­dığı ve za­ma­nı­nın Bağ­dat, İs­fa­han, Irak, Ho­ra­san, Se­mer­kand ve Bu­hara’da bu­lu­nan şeyh­le­rin ve pîr­le­rin halka-ı ted­rîs­le­rinde bu­lun­duğu bi­lin­mek­te­dir4.

Ta­sav­vufa yö­nel­me­sinde, sûfî meş­reb ol­duğu bi­li­nen ho­cası Ebû İshâk Şî­râzî’nin muh­te­me­len işa­ret­leri ol­muş­tur. Ha­nefî mez­he­binde olan; iba­det, mü­câ­hede ve ri­yâ­zet ta­rî­kini tutan Yûsuf He­me­dânî, ta­sav­vufta Ebû Ali Fâ­ri­medî Haz­ret­le­rine in­ti­sab eder5.

Ta­sav­vufî eği­ti­mini ta­mam­la­dık­tan sonra halkı irşâd için Merv’de bir tekke kurar. Tek­keye sû­fî­le­rin yanı sıra âlim­ler de gelip git­mek­te­dir. Hâce He­me­dânî de­vamlı bu tek­kede ika­met et­me­ye­rek, halkı irşâd için bir­çok şehre se­ya­hat eder. Hicrî 506 se­ne­sinde, tak­rî­ben alt­mış beş yaş­la­rında iken tek­rar Bağ­dat’a gelir. Bir za­man­lar ders oku­duğu Ni­zâ­miye Med­re­sesi’nde vaaz mec­lisi kurar ve halk­tan büyük bir te­vec­cüh görür6. Ri­va­yete göre, Bağ­dat’taki va­az­la­rın­dan bi­rinde İbn-i Sekkâ is­minde bir fakîh, He­me­dânî’yi in­ci­te­cek bir üslûb ile soru sorar. He­ma­dânî: “Otur, senin söz­le­rinde küfür ko­kusu alı­yo­rum.” der. İbn-i Sekkâ bi­lâ­hare Rûm di­ya­rın­dan gelen bir elçi ile Kos­tan­tı­niyye’ye gider ve hı­ris­ti­yan ola­rak ölür.

Gavs-ı A’zam Ab­dül­kâ­dir Gey­lânî ken­di­le­rine mü­lâkî ol­muş­tur. Hatta Gey­lânî’yi vaaza teş­vik eden ki­şi­nin Hâce Yûsuf ol­duğu kay­de­di­lir7.

Hâce Yûsuf, öm­rü­nün son yıl­la­rını Ho­ra­san’ın iki büyük mer­kezi olan Merv ve Herat’ta ge­çi­rir. Kâh Herat’ta kâh Merv’de ika­met ede­rek vaaz ve na­si­hate devam edip bu­lun­duğu yeri feyze gark eyler. Son se­fe­rinde Herat’tan Merv’e dö­ner­ken Bag­şûr ya­kın­la­rın­daki Bâ­meîn ka­sa­ba­sında, 22 Rabî‘u’l-evvel 535 ta­ri­hinde (4 Kasım 1140) ahi­rete ir­ti­hâl eyler. Mü­ba­rek ce­sed­le­rini önce oraya def­ne­der­ler. Ancak bir müd­det sonra İbnü’n-Nec­câr adında bir mü­rîdi kab­rini Merv’e nak­le­der. Bugün me­zarı, Türk­me­nis­tan sı­nır­ları içinde, Merv ya­kın­la­rın­daki Bay­ram Ali de­ni­len yerde olup “Hâce Yûsuf” adıyla zi­yâ­ret­gâh­tır8.

Yûsuf He­me­dânî vefât eder­ken ge­riye bir­çok mürîd, ha­life ve eser bı­rak­mış­tır. İba­det ve irşâd ile çok meş­gul ol­du­ğun­dan telif et­tiği say­fa­ları top­la­maya bazen vakit ayı­ra­ma­mış­tır. Buna rağ­men bugün ken­di­sine ait ol­duğu bi­li­nen bir­çok eseri mev­cut­tur9. “Rüt­bet’ül-hayât”, “Kitâb-ı Keşf”, “Vâ­ri­dât”, “Sa­fâ­vetü’t-tev­hîd li-tas­fi­yeti’l-mürîd” bun­la­rın bir­ka­çı­dır.

Haz­ret-i Şeyh’in dört ha­li­fesi var­dır10:

Hâce Ab­dul­lah Berkî

Hâce Hasan En­dâkî

Hâce Ahmed Ye­sevî

Hâce Ab­dül­hâ­lik Guc­dü­vânî.

Her­kese karşı gayet mül­te­fit, halîm, rahîm dav­ra­nır; daima Kur’an-ı Kerim ti­la­ve­tiyle iş­ti­gâl eder­ler11. Him­meti pek kuv­vetli olan Hâce He­me­dânî, bi­iz­nil­lah rû­hâ­ni­ye­tiyle rü­yada bile ir­şâdda bu­lu­nur12.

Yûsuf He­me­dânî, mü­rîdi Ab­dül­hâ­lik Guc­dü­vânî’ye şöyle na­si­hat eder: “Ey Ab­dül­hâ­lik! İki ka­pıyı kapat, iki ka­pıyı aç! Şeyh­lik ka­pı­sını kapat, hiz­met ka­pı­sını aç; hal­vet ka­pı­sını kapat, soh­bet ka­pı­sını aç!” He­me­dânî bu söz­le­riyle mü­rîd­le­rini, Hâ­ce­gân’ın iki temel un­suru olan hiz­met ve soh­bete yön­len­dir­miş­tir. Ken­disi de sık sık se­ya­hat ede­rek vaaz u na­si­hatle in­san­lara İs­lâ­mi­yet’i öğ­ret­meye ça­lış­mış, bir­çok ki­şi­nin Müs­lü­man ol­ma­sına sebep ol­muş­tur.

Bir de­fa­sında ken­di­sine; “Bu devir geçer ve bu ger­çek şeyh­ler ahi­rete gö­çerse se­lâ­mete ulaş­mak için ne ya­pa­lım?” diye so­ru­lur. Hâce He­me­dânî: “On­la­rın eser­le­rin­den her gün sekiz varak oku­yu­nuz.” diye cevap verir13.

Tevbe is­tiğ­fâr hu­su­sunda Kitâb-ı Keşf’inde: “Beden, kalb, ruh ve sır­rın iş­le­diği gü­nah­lar­dan do­layı tevbe etmek ge­re­kir.” de­miş­tir14.

Tür­kis­tan di­ya­rına İslâm’ın se­sini, ta­sav­vu­fun ne­fe­sini du­yu­ran He­me­dânî’dir. Bir asra yakın öm­rünü Allah yo­lunda, in­san­ları hakka ve ha­ki­kate ça­ğı­ra­rak ge­çir­miş; ev­li­yâ­ul­lah’ın ilim ve haz sa­hibi bü­yük­le­rin­den bir mür­şid-i kâ­mil­dir.

Cenâb-ı Hakk şe­fa­at­le­rine nail ey­le­sin.

  1. Muhammed b. Abdullah el-Hânî, Âdâb, s.53 ↩︎
  2. Necdet Tosun, Bahâeddîn Nakşbend, s.38 ↩︎
  3. Osmânzâde Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, c.2, s.22 ↩︎
  4. Necdet Tosun, a.g.e., s.39 ↩︎
  5. Osmânzâde Hüseyin Vassâf, a.g.e., c.2, s.22 ↩︎
  6. Necdet Tosun, a.g.e., s.40 ↩︎
  7. Necdet Tosun, a.g.e., s.41 ↩︎
  8. Necdet Tosun, a.g.e., s.41 ↩︎
  9. Necdet Tosun, a.g.e., s.41, 42 ↩︎
  10. Osmânzâde Hüseyin Vassâf, a.g.e., c.2, s.23 ↩︎
  11. Osmânzâde Hüseyin Vassâf, a.g.e., c.2, s.23 ↩︎
  12. Muhammed b. Abdullah el-Hânî, Âdâb, s.53 ↩︎
  13. Necdet Tosun, a.g.e., s.48 ↩︎
  14. Necdet Tosun, a.g.e., s.42 ↩︎