Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Haris Olan Mahrum Kalır

70. Sayı · 2022/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Hırs söz­lük an­lamı iti­ba­riyle yar­mak, yırt­mak gibi an­lam­ları ih­tiva eder. Hırs ke­li­mesi ta­mah­kâr­lık, is­tek­lerde aşı­rıya gitme gibi an­lam­ları da ba­rın­dı­rır. Ör­ne­ğin; Arapça ta­birle “Otlak hars olun­muş.” sö­zün­den “Ot­la­tı­la­cak hiç­bir şey kal­madı.” an­lamı kas­te­dil­miş­tir.1 Hırs ke­li­mesi gün­lük kul­la­nımda ise; istek ve ar­zu­larda aşı­rıya gitme, bir şey­lere aşırı tu­tunma, yetin(e)meme gibi du­rum­ları ifade eder­ken daha çok mala karşı du­yu­lan arzu ve iştah şek­linde kar­şı­mıza çıkar. Türk­çede ta­mah­kâr­lık, aç­göz­lü­lük, ha­ris­lik, ih­ti­ras gibi ifa­de­ler de hır­sın ye­rine kul­la­nıl­mak­ta­dır. Ka­na­at­kâr­lık ve tok göz­lü­lük ke­li­me­leri ise hır­sın zıt an­lam­la­rı­dır.

Hırs, in­sa­noğ­lunda mal-mülk, şöh­ret, mevki (makam, ri­ya­set) ve ilim (bilgi) gibi iti­bar ve değer ka­zan­dı­ran hu­sus­larda or­taya çıkar. Mal ve mülke du­yu­lan aşırı ar­zu­lar ise hır­sın bas­kın yönü ola­gel­miş­tir.

Hırs Gücünün Membaı ve Kötü Bir Ahlak Olarak Tezahürü

Hırs in­san­daki bir­çok duygu gibi özü iti­ba­riyle in­sana do­ğu­muyla ve­ril­miş olan bir güç­tür. İn­sa­nın fıt­ratı Allah’ın buy­ruğu üze­rine ya­ra­tıl­ması se­be­biyle hırs gücü de özü iti­ba­riyle mak­bul bir huy kabul edil­me­li­dir. Öy­leyse fıt­rat üze­rine ya­ra­tı­lan in­sa­nın özün­deki bir duy­gu­nun kı­nan­ması nasıl müm­kün ola­bi­lir? Bu gücün kont­rol al­tında tu­tul­ması ve öl­çülü bir şe­kilde kul­la­nıl­ması em­re­dil­miş­tir. Tarih bo­yunca in­sa­noğ­lu­nun hır­sını kont­rol ede­me­yişi, mal ve ma­kama duy­duğu aşırı iştah ve ar­zu­lar ise hır­sın daima kötü bir ahlâk ola­rak zu­hu­runa sebep ol­muş­tur. Bu se­beple in­sa­nın ol­duğu her yerde hırs duy­gusu kı­na­nan bir ahlâk ola­rak te­za­hür et­miş­tir. Özel­likle tü­ke­tim top­lum­la­rında hırs, sos­yal bir has­ta­lık ola­rak kar­şı­mıza çık­mak­ta­dır.

İn­sa­noğlu Allah Teâlâ’ya karşı so­rum­lu­luk­la­rını ye­rine ge­tir­mede hırs gü­cü­nün im­kân­la­rın­dan is­ti­fade eder. Ör­ne­ğin; kulun Allah’a iba­det so­rum­lu­luğu, hırsla şevk ve arzu ma­ka­mına eri­şir. İn­sa­nın bu güç­ten yok­sun oluşu ise ya az bir iba­detle ye­tinme2 ya da iba­det­leri terk etme du­rum­la­rını or­taya çı­ka­rırdı.3 İn­sanda var olan mü­ca­dele ve gay­ret ka­bi­li­ye­ti­nin de özü iti­ba­riyle yine bu güç­ten kay­nak­lan­dığı söy­le­ne­bi­lir. Ör­ne­ğin; Allah’ın rı­za­sını gö­ze­ten bir ilim tâ­li­bin­den bek­le­nen ilim yo­lunda sınır ta­nı­ma­ma­sı­dır. Bu da ancak hır­sın bas­kın gel­me­siyle müm­kün ola­bi­lir.4 Bu min­valde Pey­gam­ber Efen­di­miz’e (sav.) nis­pet edi­len bir hadis-i şe­rifte şöyle buy­ru­lur: “İki (grup) harîs var­dır ki bun­lar doy­mak bil­mez. Biri ilim tâ­libi di­ğeri de dünya tâ­li­bi­dir.”5Bu ri­va­yet­ten de hır­sın ilim tâ­li­bini daimî bir gay­rete teş­vik et­tiği an­la­şı­lır.

Rızık Kapısında Kanaat ve Hırs Dengesi

İnsan kendi rız­kını kesp etmek/kazanmakla so­rum­lu­dur. Ça­lış­mak­sı­zın ve gay­ret et­me­den rızık bek­le­mek tem­bel­lik ola­rak ni­te­len­di­ri­lir ki bu da in­san­lara el aç­mayla ne­ti­ce­le­nir.6 Ol­ması ge­re­ken ise ki­şi­nin ta­kati mik­tarı ça­lı­şıp elde et­ti­ğiyle ka­naat et­me­si­dir. Şayet “Daha fazla olsun.”, “En çok bende olsun.” gibi te­men­ni­lerle veya hali vakti ye­rinde ol­makla bir­likte yok­sun ol­du­ğunu dü­şü­ne­rek ih­ti­ya­cın­dan faz­la­sını is­te­mek hırs duy­gu­su­nun iti­da­lini bozar ve hırs artık kötü bir ahlak vas­fına bü­rü­nür. Ki­şi­nin hırsı da yer yer ken­dine, ai­le­sine ve baş­ka­la­rına zul­met­mekle ne­ti­ce­le­nir.

Hırsın En Zararlısı

İnsan hırsı ek­se­ri­yetle mal ve mülke düş­kün­lük ola­rak te­za­hür eder­ken sa­dece bu­nunla sı­nırlı kal­ma­yıp bir­çok dün­ya­lık me­tada or­taya çı­ka­bi­lir. Fakat bun­la­rın en tehlikelisi/şerlisi ise baş olma (ri­yâ­set) ar­zusu ol­duğu söy­le­ne­bi­lir. İn­sa­nın bu yönlü te­ma­yülü hem ken­di­sini hem de diğer in­san­ları kit­le­sel ola­rak kö­tü­lüğe sü­rük­ler. Özel­likle son yüz­yı­lı­mızda ger­çek­le­şen olay­lar he­saba ka­tıl­dı­ğında yö­ne­tim­le­rini dikte et­tir­mek ar­zu­suyla yanıp tu­tu­şan­la­rın sebep ol­duk­ları sa­vaş­lar, iç ka­rı­şık­lık­lar ve se­fa­le­tin bo­yut­ları insan mu­hay­yi­le­si­nin fev­kin­de­dir. Böy­lesi kit­le­sel zor­ba­lık­lar bi­ri­le­ri­nin baş olma, başta kalma veya di­ğer­le­rini sö­mürme ar­zu­su­nun ne­ti­ce­sinde or­taya çık­mış­tır.

Ayet-i Kerimelerde ve Hadis-i Şeriflerde Hırs

Yu­ka­rıda ifade edil­diği üzere hırs in­sana bazı alan­larda ha­re­ket im­kânı sunar. Fakat in­sa­noğlu bu duy­guyu kont­rol ede­me­ye­rek nef­sini fe­la­kete sü­rük­ler. İn­san­daki bu duygu ayet-i ke­rime ve hadis-i şe­rif­lerle en güzel ifade edil­miş­tir:

“Şüp­he­siz insan, çok hırslı (ve sa­bır­sız) ya­ra­tıl­mış­tır!”7

“Nef­sânî ar­zu­lara, (özel­likle) ka­dın­lara, oğul­lara, yığın yığın bi­rik­ti­ril­miş altın ve gü­müşe, soylu at­lara, sağ­mal hay­van­lara ve ekin­lere düş­kün­lük in­san­lara çe­kici kı­lın­mış­tır. İşte bun­lar dünya ha­ya­tı­nın ge­çici men­fa­at­le­ri­dir. Hâl­buki va­rı­la­cak güzel yer, Allah’ın ka­tın­da­dır.”8

Ha­dis­lerde ise şöyle buy­ru­lur:

“Âde­moğ­lu­nun iki vadi do­lusu al­tını olsa üçüncü bir va­diyi de on­lara kat­mak ister. Âde­moğ­lu­nun gö­zünü ancak top­rak do­yu­rur. Allah Teâlâ tevbe eden­le­rin tev­be­sini kabul eder.”9

“Âde­moğlu (zaman geç­tikçe) yaş­la­nır fakat mal ve ömre olan hırsı hep genç kalır.”10

“İn­sanda bu­lu­nan huy­la­rın en kö­tüsü; hırsla dolu cim­ri­lik ve aşırı kor­kak­lık­tır.”11

Hırs, Şeytan ve Nefsin Bir Tuzağıdır

Allah Teâlâ ve Pey­gam­ber Efen­di­miz (sav.) in­san­ları hırs duy­gu­sun­dan sa­kın­dır­mış ve on­lara ka­na­ati tav­siye et­miş­tir. Eğer hırs in­sa­nın ta­bi­atı olursa sa­pıt­tı­ran, huyu olursa he­lake sü­rük­le­yen kötü bir ahlak ha­line dö­nü­şü­ve­rir.12

Dün­yayı ar­zu­la­yan insan eğer ken­disi için hayr olanı talep edi­yorsa bunu Allah Teâlâ’dan talep et­me­li­dir. Allah’tan hak­kıyla sa­kı­nır ve hır­sına bi­naen ziyan aç­mazsa Allah Teâlâ’nın ik­ra­mına nail olur. “…kim Allah’tan (hak­kıyla) sa­kı­nırsa, (Allah) ona (her dar­lık­tan) bir çıkış yolu kılar.”13 Bir hadis-i şe­rifte ise şöyle buy­ru­lur: “Ey in­san­lar! Ar­zu­la­dık­la­rı­nızı elde etmek için doğru yol­dan ay­rıl­ma­yı­nız. İn­sana (in­sa­nın na­si­binde) ancak ken­disi için ya­zı­lan şey­ler var­dır. Ya­zıl­mış olan şey­ler de insan öl­mez­den evvel ona boynu bük­tü­rül­müş bir şe­kilde eri­şe­cek­tir.”14 Hırsla dol­muş bir in­sa­nın eri­şe­bi­le­ceği şey yine ken­disi için ya­zılı olan­dır. Bu se­beple in­sa­nın aşı­rıya kaçan gay­ret­leri onu başka dar­lık­lara sokup nice hik­met­ler­den mah­rum kal­ma­sına sebep ola­cak­tır. Bu du­rumu bir kelam-ı kibar şöyle özet­ler; “Harîs olan/hırslı mah­rum­dur.”15 Diğer bir hik­metli ifade ise şöy­le­dir; “Hırs in­sa­nın kadir ve kıy­me­tini ek­sil­tir­ken rız­kını da ar­tır­maz.”16

Hırs insan için ay­rıca hu­zur­suz­luk se­be­bi­dir. Daha çok ka­zanma, daha fazla var­lıklı olma ve en büyük olma gibi te­men­ni­lerle bir­likte fa­kir­lik en­di­şesi nefis ve şey­ta­nın fı­sıl­da­dığı tu­zak­lar­dır. İnsan bu tu­zağa düş­tü­ğünde kendi elin­de­ki­nin kıy­me­tini bil­mez­ken baş­ka­la­rı­nın elinde olana da tamah eder. Hatta onu almak için türlü hi­le­lere baş­vu­rur ve hem dün­yada hem de ahi­rette ara­dığı hu­zura eri­şe­mez. Pey­gam­ber Efen­di­miz (sav.) na­si­hat is­te­yen bir adama bu ko­nuda “Namaz kıl­dı­ğında (dün­yaya) veda eder gibi kıl, yarın özür di­le­ye­ce­ğin sözü söy­leme, in­san­la­rın elinde olan şey­lere de gö­zünü dikme/tenezzül etme.”17 tav­si­ye­le­rinde bu­lun­muş­lar­dır. Hırsa karşı mü’min is­te­yen, ar­zu­la­yan değil veren el ol­ma­lı­dır. Yine bu hu­susta Efen­di­miz (sav.) “Vera sa­hibi ol ki in­san­la­rın en âbidi ola­sın, ka­naat sa­hibi ol ki in­san­la­rın en şük­re­deni ola­sın, ken­din için is­te­di­ğini baş­ka­ları için de is­te­yen ol ki tam bir mü’min ola­sın.”18 bu­yur­muş­lar­dır.

Son ola­rak hır­sın iti­kâdî bir bo­yu­tu­nun ol­duğu da unu­tul­ma­ma­lı­dır. Harîs kimse Allah’ın mu­râ­dını ve tak­di­rini unu­ta­rak elde ede­ceği ni­met­leri kendi gay­re­tine bağ­lar. Oysa her şeyi tak­dir eden ve murâd eden Allah Teâlâ’nın biz­zat ken­di­si­dir. Kulun da buna iman ede­rek fi­il­le­rini gö­zet­mesi ve gü­zel­leş­tir­mesi ge­re­kir.

  1. Bkz. Ebu’l-Hüseyin el-Kazvini, Makâyisü’l-lüga, II, 40. ↩︎
  2. Bir hadis-i şerifte; “Allah’a en sevimli amel az da olsa devamlı olandır.” buyrulur (bkz. Buhari, Rikâk, 18). Eğer ibadet ve hırs bağlamında bu hadis-i şerif bir itiraz olarak akla gelecek olursa (hadis-i şerif birçok manaya muhtemel olmakla birlikte) ibadetleri azaltmak gibi bir mananın buradan çıkarılamayacağı belirtilmelidir. Hadiste, az da olsa ibadetlerde devam etmek talep edilmiştir. ↩︎
  3. Hırs gücünün yokluğunda oluşacak durum ifade edilirken burada insanoğlunun tamamı hakkında bir yargıya gidildi. Bu cümleden ibadetlerini terk eden veya noksan yapanların hırsı yoktur gibi bir mana çıkarılması uygun değildir. ↩︎
  4. Şayet kul, ilmi Allah’ın rızası için değil de çok bilgin bir kişi olduğunu kanıtlamak veya göstermek için talep ediyorsa söz konusu olan hırs o kişiyi azgınlaştırır. Bu sebeple hırs yetisi sadece sahih olan niyetlerde övgüye layıktır. ↩︎
  5. Dârimî, el-Müsned (es-Sünen), I, 158. ↩︎
  6. Hz. Ömer (ra.) çalışmayan ve tembellik eden bir gruba denk gelir ve onlara kim olduklarını sorar. Onlar da “Biz tevekkül ehliyiz.” diye cevap verirler. Bunun üzerine Hz. Ömer; “Hayır, siz mütevekkil değil müttekilsiniz (başkasının eline bakanlarsınız).” cevabını verir. Bkz. Ebu Bekir ed-Dîneverî, el-Mücâlese, VII, 132. ↩︎
  7. Meâric, 70/30 ↩︎
  8. Âl-i İmrân, 3/14 ↩︎
  9. Tirmizi, Zühd, 27. ↩︎
  10. Buhârî, Rikâk 5; Müslim, Zekât 115. ↩︎
  11. Ebû Dâvûd, Cihad 22. ↩︎
  12. İmam Gazzâlî, İhyâ, VI, 137. Hırs; düşmanlık (adavet), cimrilik, şuh (başkasının elinde olana tamah), infak ve sadakadan mahrum bırakma, şefkat ve merhametten uzaklaştırma gibi durumlara sevk eden kötü bir hastalıktır. ↩︎
  13. Talâk, 65/2 ↩︎
  14. Hâkim, el-Müstedrek. ↩︎
  15. Ebu Bekir el-Harzemî, el-Emsâlü’l-müvellede, s. 316. ↩︎
  16. Abdulmelik es-Seâlebî, et-Temsîl ve’l-muhâdara, s. 445. ↩︎
  17. İbn Mâce, Zühd, 15. ↩︎
  18. İbn Mâce, Zühd, 24. ↩︎