Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hicab Ne Demektir?

19. Sayı · 2010/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ço­ğun­lukla te­set­tür an­la­mında kul­la­nı­lan “hicab” ke­li­mesi, söz­lükte “engel olmak, ört­mek, giz­le­mek, perde, iki var­lık ara­sına konan engel, örtü, te­set­tür” gibi an­lam­larda kul­la­nı­lır.

Geniş an­lamda “hicab ve te­set­tür” baş­lığı al­tında; bir ka­dı­nın be­lir­le­nen öl­çü­lere göre ör­tün­mesi, ya­bancı bir er­kekle hal­vet ha­linde bu­lun­ması yani ka­palı bir yerde baş başa kal­ma­ları, eli ve yüzü dı­şında kalan yer­le­rini aç­ması, se­sini cin­sel duy­gu­lar uyan­dı­ra­cak bi­çimde mak­satlı ola­rak kul­lan­ması (Ahzâb 32), sü­sünü teş­hir et­mesi, er­ke­ğin avret yer­le­rine şeh­vetle bak­ması (Nûr 31) ve do­kun­ması gibi ko­nu­lar ele alı­nır.

El-Keş­şaf, (II/9) ve İbn Kesir, (III/283-284) tef­sir­le­rinde izah edil­di­ğine göre, İslâm ön­cesi ca­hi­liye gün­le­rinde ka­dın­lar, başın ar­ka­sında bağ­la­nan bir tür baş­lık kul­la­nır­lardı. Göm­le­ğin ya­ka­sını da, boy­nun önünü ve göğ­sün üst kıs­mını dı­şa­rıda bı­ra­ka­cak şe­kilde açar­lardı. Ço­ğun­lukla gö­ğüs­leri ör­te­cek göm­lek­ten başka bir örtü kul­lan­maz ve saç­la­rını bir veya iki çift örgü ha­linde ar­kaya bı­ra­kı­lırdı. Nûr 31. ayeti inince müs­lü­man ka­dın­lar baş­la­rını, bo­yun­la­rını, gö­ğüs­le­rini ve sırt­la­rını bü­tü­nüyle ört­meye baş­la­dı­lar.

Müs­lü­man ka­dın­la­rın bu hüküm kar­şı­sın­daki dav­ra­nış­la­rını Hz. Aişe (r.a) canlı bir bi­çimde şöyle an­la­tır. “Nur Su­resi inip halk, muh­te­va­sını Hz. Pey­gam­ber’den (s.a) öğ­re­nince doğru ev­le­rine koş­tu­lar ve bu ayet­leri ha­nım­ları, kız­ları ve kız kar­deş­le­rine oku­du­lar. Ensar ka­dın­ları hemen kal­kıp, el­le­rine geçen bez par­ça­la­rın­dan ba­şör­tü­ler yap­tı­lar. Er­tesi sabah namaz için Mes­cid-i Ne­bevi’ye gelen tüm ka­dın­lar ba­şör­tü­lüy­dü­ler.” Bir başka ri­va­yette, Hz. Aişe, ka­dın­la­rın ba­şör­tüsü için ince/şeffaf bez­leri bı­ra­kıp, şef­faf ol­ma­yan uygun bez seç­tik­le­rini an­la­tır. (İbn Kesir, III/284.)

Hicab ke­li­mesi, te­set­tür ma­na­sı­nın dı­şında başka an­lam­larda da kul­la­nıl­mak­ta­dır. Bu an­lamda “hicab” kav­ramı, ge­nelde Hakka ve ha­ki­kate ulaş­maya, âhi­ret ha­ya­tında Allah’ı gör­meye engel olan per­de­ler ma­na­sında bir terim ola­rak is­ti­mal edil­mek­te­dir.

Kur’an’da hicab: Hicab ke­li­mesi, Kur’an-ı Kerîm’de yedi âyette geç­mek­te­dir. Bun­lar­dan el-A’râf 7/46 aye­tinde “iki taraf ara­sında bir hicab var­dır” buy­ru­la­rak, hicab ke­li­mesi ahi­ret ale­minde cen­nette bu­lu­nan­larla ce­hen­nem eh­li­nin bir­bir­le­ri­nin ha­line vâkıf ol­maya mâni bir engel ma­na­sında kul­la­nıl­mış­tır. Mer­yem 19/17 aye­tinde “Hz. Mer­yem, doğu ta­ra­fında in­san­lara karşı bir hicab edindi”; el-Ahzâb 33/53 “O’nun ha­nım­la­rına bir şey so­ra­ca­ğı­nız zaman bir hicab ar­ka­ın­dan sorun; Fus­si­let 41/5 “bi­zimle senin/peygamberin ara­sına bir hicab çe­kil­miş­tir” ve eş-Şûrâ 42/ 51 “Allah bir be­şerle ancak va­hiyle veya bir hicab ar­ka­sın­dan ko­nu­şur” ayet­le­rinde ise perde, örtü, engel gibi ma­na­larda kul­la­nıl­mış­tır. el-İsrâ 17/45 aye­tinde “Kur’an oku­du­ğun sı­rada seninle/Hz. Pey­gam­ber’le âhi­rete inan­ma­yan­lar ara­sına bir hicab çe­ke­riz” aye­tinde gö­rün­mez perde; Sâd 38/32 “o atlar ni­ha­yet bir hicab ar­ka­sına giz­len­di­ler” ayet­le­rinde perde, mani diye tef­sir edil­miş­tir. Hicab kav­ramı el-Mu­taf­fi­fîn 83/15 aye­tinde “mah­cu­bun” şek­linde kul­la­nı­la­rak âhi­ret gü­nüne inan­ma­yıp her türlü taş­kın­lığı gös­te­ren, gü­nah­kâr, vahiy ürünü ayet­leri “es­ki­le­rin ma­sal­ları” ola­rak ni­te­le­yen ve ni­ha­yet kalp­leri ka­ra­ran kim­se­ler “rab­le­rine ka­vuş­mak­tan yana hicablı/alıkonanlar olur­lar” şek­linde an­la­şıl­mış­tır. .

Kur’an’da yer alan “gı­şâve, sitr ve zulle” (ço­ğulu zulel) ke­li­me­leri de hi­ca­bın yu­ka­rı­daki an­lam­la­rına yakın ma­na­lar taşır ve hicab kav­ramı et­ra­fında ele alı­nır­lar. Kur’an-ı Kerîm’de, kâ­fir­le­rin göz­le­rinde ger­çek­leri gör­me­le­rini en­gel­le­yen perde bu­lun­duğu (el-Ba­kara 2/7; Yâsîn 36/9; el-Câ­siye 45/23), mü­na­fık­la­rın cihad âyet­leri kar­şı­sında âdeta “ölüm bay­gın­lığı ge­çi­ren bir kim­se­nin ba­kışı” ile Pey­gam­ber’e bak­tık­ları (Mu­ham­med 47/20) bil­di­ri­lir­ken “gı­şâve” ke­li­mesi; dünya ha­ya­tında göz­leri Allah’ın var­lı­ğı­nın apa­çık de­lil­le­rini gör­me­yen kâ­fir­ler­den (el-Kehf 18/101) ve bu gaf­let per­de­le­ri­nin âhi­rette kal­dı­rı­la­cağı ifade edi­lir­ken (Kâf 50/22) “gıtâ” kökü; Allah düş­man­la­rına, or­gan­la­rı­nın âhi­rette ken­di­leri aley­hine şa­hit­lik ede­ce­ğini hiç dü­şün­me­den bu dün­yada iş­le­dik­leri kötü amel­ler ha­tır­la­tı­lır­ken (Fus­si­let 41/22) “sitr” ismi ve in­kar­cı­la­rın iman et­meyi, Allah’ın cis­mâ­ni­yete bü­rü­ne­rek bütün aza­me­tiyle gelip ken­dini gös­ter­mesi gibi muhal bir ta­lebe bağ­lan­dık­ları beyan edi­lir­ken de (el-Ba­kara 2/210) “zulle” sözü kul­la­nıl­mış­tır. Gerek “hacb” kö­kü­nün ge­rekse bu­nunla anlam ya­kın­lığı bu­lu­nan diğer kök­le­rin kul­la­nıl­dığı ayet­ler­den an­la­şıl­dı­ğına göre hicab, “Allah ile in­san­lar ara­sında perde” an­la­mına gel­diği yer­lerde Allah’a değil in­san­lara nis­bet edil­miş, per­de­len­meye ve mah­ru­mi­yete on­la­rın maruz kal­dığı be­lir­til­miş­tir.

Ha­dis­lerde hicab: Ha­dis­lerde de kul­la­nıl­dı­ğını gör­dü­ğü­müz hicab ke­li­mesi bazı ri­va­yet­lerde Allah’a nis­bet edil­mekte ve O’nun bir vasfı şek­linde kul­la­nıl­mak­ta­dır. Me­sela Ebû Mûsâ el-Eş’arî­den nak­le­di­len bir ha­disde, “Allah’ın hi­cabı nur­dur, eğer onu kal­dır­mış ol­saydı bütün var­lık­lar ya­nardı” buy­rul­muş­tur. (Müs­lim, “îmân”, 293–294; İbn Mâce, “Mu­kad­dime”, 13). Bazı kay­nak­larda ise “Allah’ın nur­dan (veya nur ve zul­met­ten) yet­miş, yedi yüz veya yet­miş bin per­de­si­nin bu­lun­duğu” şek­lin­deki ri­va­yet­lere yer ve­ril­mek­te­dir (Ze­bîdî, II, 72; V, 137; Şev­kânî,s. 450). Su­heyb b. Sinan yo­luyla gelen diğer bir ri­va­yete göre Allah Teâlâ cen­net eh­line, “Ben­den daha başka bir şey is­ti­yor mu­su­nuz?” diye so­ra­cak, onlar da, “Yü­zü­müzü ağart­ma­dın mı, bizi cen­nete koyup ateş­ten kur­tar­ma­dın mı?” di­ye­cek­ler, bunun üze­rine Allah hicabı/perdeyi kal­dı­ra­cak ve cen­net­te­ki­ler, o güne kadar maz­har ol­ma­dık­ları en büyük nimet ola­rak rab­le­rine ba­ka­cak­lar­dır (Müs­lim, “îmân”, 297).

Kelam il­minde hicab: Kelâm il­minde hicab ko­nusu daha çok rü’yetullah/Allah’ın gö­rül­mesi mev­zu­unda, Yûnus sû­re­si­nin 26. âye­tinde geçen “zi­yade” ke­li­me­siyle Mu­taf­fı­fîn sû­re­si­nin 15. âye­tinde geçen “mah­cu­bun” ke­li­mesi et­ra­fında ya­pı­lan farklı yo­rum­lar do­la­yı­sıyla ele alın­mış­tır. Ni­te­kim Allah’ın âhi­rette gö­rü­le­bil­mesi yani rü’ye­tul­lah me­se­lesi, Mu’te­zile ile Ehl-i sün­net âlim­leri ara­sında tar­tışma ko­nu­su­dur. Ehl Sün­net âlim­leri, âhi­ret ha­ya­tında Allah’ın gö­rül­me­si­nin aklen müm­kün ol­du­ğunu, nak­len de sabit bu­lun­du­ğunu be­lirt­miş­ler­dir. Buna mu­ka­bil Mu’te­zile ke­lâm­cı­la­rıyla on­la­rın gö­rüş­le­rini be­nim­se­yen­ler rü’ye­tul­la­hın müm­kün ol­ma­dı­ğını iddia et­miş­ler­dir.

Rü’yetin müm­kün ol­du­ğunu beyan eden Ehl-i sün­net’e men­sup mü­fes­sir­ler, “Güzel dav­ra­nış­larda bu­lu­nan­lara daha güzel kar­şı­lık, bir de faz­lası (zi­yade) var­dır” (Yûnus 10/ 26) me­a­lin­deki âyette yer alan “zi­yade” ke­li­me­sini “perdenin/hicabın kalk­ması ile mü­min­le­rin Allah’ı gör­mesi” şek­linde an­la­mış­lar­dır (Ta­berî, VII, 105-107; Kur­tubî, VIII, 330; Sü­yûtî, IV, 356-357). Bu mü­fes­sir­ler, Câbir b. Ab­dul­lah’tan ri­va­yet edi­len ve cen­net eh­li­nin Allah’ı bir nur ola­rak gö­re­ce­ğini, bunun onlar için en büyük mut­lu­luk ola­ca­ğını ve bir süre sonra Allah’ın giz­le­ne­ce­ğini, fakat nu­ru­nun ve be­re­ke­ti­nin devam ede­ce­ğini ifade eden ha­disi (İbn Mâce, “Mu­kad­dime”, 13) delil ola­rak zik­re­der­ler. İbn Fûrek de zi­yade ke­li­me­sini, “in­san­la­rın Allah’ı gör­me­le­rine mâni olan en­gel­le­rin or­ta­dan kal­dı­rıl­ması” ola­rak açık­lar. Hi­ca­bın ise “iki nes­neyi bir­bi­rin­den ayı­ran duvar gibi katı bir nesne” an­la­mına gel­di­ğini, Kur’an ve ha­dis­lerde geçen hicab ve müş­tak­la­rını bu an­lamda kabul ede­rek Allah’ı “memnu, mes­tur, mah­dûd ve mah­cûb” ola­rak ni­te­le­me­nin caiz ola­ma­ya­ca­ğını an­la­tır.

Mu’te­zile âlim­leri, zât-ı ilâ­hiy­yeye hicab kav­ra­mı­nın nis­bet edil­me­sini kabul et­me­miş­tir. Ceh­miyye de ben­zer gö­rüş­leri sa­vu­na­rak diğer ha­berî sı­fat­lar gibi hicab ta­bi­rini de za­hirî ma­na­sıyla al­ma­yıp te’vil et­miş­tir. Dür­zî­ler ise her türlü id­ra­kin öte­sinde olan Allah’ın bir hicab ve be­şerî suretle/nâsût ile per­de­len­di­ğini, yet­mişe varan dev­re­ler ha­linde bu per­de­le­rin kal­ka­rak Allah’ın te­celli et­ti­ğini ve en son te­cel­li­nin Hâkim -Bi­em­ril­lâh’ın şah­sında vuku bul­du­ğunu ileri sü­rer­ler.

Hesap gü­nüne inan­ma­yıp her türlü taş­kın­lığı gös­te­ren, ala­bil­di­ğine gü­nah­kâr, vahiy mah­sulü âyet­leri “es­ki­le­rin ma­sal­ları” ola­rak ni­te­le­yen kalp­leri ka­rar­mış kim­se­ler için, “Hayır! Onlar hesap günü rab­le­rin­den mahcub/perdelenmiş ka­la­cak­lar­dır” de­nil­mek­te­dir (el-Mu­taf­fi­fîn 83/10-1 5). Bu ayette yer alan “hicab” kav­ramı hak­kında, meş­hur mü­fes­sir Fah­red­din er-Râzî, bu­ra­daki hi­cabı Ebû Ali el-Cüb­bâi’nin “Allah’ın rah­me­ti­nin en­gel­len­mesi”. Ebû Müs­lim’in “O’na ya­kın­lı­ğın en­gel­len­mesi” ve Ze­mah­şeri’nin “kâ­fir­le­rin hu­zura ka­bul­le­ri­nin en­gel­len­mesi” şek­linde an­la­dık­la­rını ifade et­tik­ten sonra her üçünde de ortak olan şeyin “en­gel­lenme”den iba­ret bu­lun­du­ğunu be­lir­tir. Ayet­teki hicab kav­ra­mına “rü’yete engel olma” şek­linde bir an­la­mın ve­ril­mesi daha isa­bet­li­dir; ni­te­kim Mu­kâ­til b. Sü­ley­man ve Kelbî gibi mü­fes­sir­ler de aynı gö­rüşü be­nim­se­miş­ler­dir (Me­fâ­tîhu’l-ğayb, XXXI, 95-96) de­mek­te­dir.

Mi’rac’da hicab: Hz. Pey­gam­be­rin mi’racda Allah’ı görüp gör­me­diği tar­tış­ması da ge­nel­likle hicab te­rimi et­ra­fında ge­liş­miş­tir. İbn Abbas’a nis­bet edi­len bir gö­rüşe göre Resûl-i Ekrem mi’racda rab­bini gör­müş­tür Diğer bir gö­rüşe göre ise, Tek­vîr sû­re­si­nin 23. âye­tiyle Necm sû­re­si­nin 13. âye­tinde “gö­rü­len” ola­rak zik­re­di­le­nin Ceb­rail ol­duğu sa­vu­nu­lur. “Göz­ler O’nu idrak ede­mez, fakat O bütün göz­leri idrak eder” (el-En’âm 6/103) ve, “Allah bir in­sanla ancak vahiy su­re­tiyle veya perde (hicab) ar­ka­sın­dan ko­nu­şur yahut bir elçi gön­de­re­rek di­le­di­ğini vah-yeder” (eş-Şûrâ 42/51) me­a­lin­deki âyet­ler, Allah’ın dün­yada gö­rü­le­me­ye­ce­ğini ifade eder. Ancak Pey­gam­be­ri­mi­zin ve mi’ra­cı­nın farklı ol­duğu göz ardı edil­me­me­li­dir.

Tef­sir­le­rin büyük bir kıs­mında mi’rac ge­ce­sinde hi­ca­bın kal­dı­rıl­dığı, Rasûl-i Ekrem’in Ceb­rail’i de aslî su­re­tinde gör­düğü be­lir­til­mek­te­dir.

Kur’ân-ı Kerîm’de çe­şitli ko­num­larda Allah’a izafe edi­len nur kav­ra­mını, mü­fes­sir­ler, “hicab” ola­rak değil “hi­dâ­yet, ha­ki­kat, Allah’ın dini, O’nun var­lı­ğına de­lâ­let eden âyet­ler, nurun ya­ra­tı­cısı ve sa­hibi” şek­linde an­la­mış­lar­dır. Ni­te­kim Hz. Pey­gam­be­rin, bazı ilâhî âyet­le­rin ken­di­sine gös­te­ril­mesi için bir gece Mes­cid-i Harâm’dan Mes­cid-i Aksâ’ya gö­tü­rül­dü­ğünü (el-İsrâ 17/1) ve onun bu se­ya­hat es­na­sında rab­bi­nin büyük âyet­le­rini gör­dü­ğünü (en-Necm 53/18) bil­di­ren âyet-i ke­rî­me­ler, Allah’ın nu­run­dan mak­sa­dın “O’nun var­lı­ğına de­lâ­let eden de­lil­ler” ol­du­ğunu gös­te­rir. “Allah’ın hi­ca­bı­nın nur ol­duğu” şek­lin­deki ri­va­yet­le­rin de bu bağ­lamda de­ğer­len­di­ril­mesi ha­linde hi­ca­bın “zâ­tı­nın gö­rül­me­sine mâni olan en­gel­ler” an­la­mına gel­diği söy­le­ne­bi­lir.

İbn Fûrek, Gaz­zâlî, Fah­red­din er-Râzî ve İbn Hal­dun gibi âlim­ler, Allah ile in­san­lar ara­sında bazı per­de­le­rin bu­lun­du­ğunu bil­di­ren ifa­de­lerde kul­la­nı­lan hicab ta­bi­ri­nin ya­ra­tıl­mış var­lık­lara yö­ne­lik ol­du­ğunu kay­det­mek­te­dir. Çünkü bir şeyin per­de­le­ne­bil­mesi için onun sı­nırlı ve ihata edi­le­bi­lir ol­ması ge­re­kir. Hâl­buki Allah’ın, ya­ra­tıl­mış var­lık­lar için söz ko­nusu olan böyle bir şeyle ni­te­len­di­ril­mesi, O’nun bir perde ile giz­len­mesi aklen ve dinen kabul edi­le­mez. Allah’ın bir perde ile per­de­len­di­ğini iddia eden kimse O’nun hak­kında dü­şü­nül­mesi muhal olan bir söz sar­fet­miş, do­la­yı­sıyla tev­hid inan­cını ze­de­le­ye­rek teş­bih ve tec­sîme düş­müş olur. Bun­dan do­layı hi­cabı, söz­lük an­la­mıyla Allah’a izafe et­me­mek ge­re­kir. “Bir kişi ile bir nesne ara­sında yer alan ve ar­ka­sında bu­lu­nan­la­rın gö­rül­me­sine engel olan şey” an­la­mın­daki hi­cabı, “Bü­yük­lük benim ridâm, ulu­luk ise izâ­rım­dır ha­di­sinde ol­duğu gibi me­cazi mâ­naya ham­let­mek ge­re­kir.

Kur’an ve Sün­net­teki çe­şitli kul­la­nım­la­rın­dan an­la­şıl­dı­ğına göre hicab; bir an­la­mıyla Allah’ı gör­mek is­te­yen in­sana ait bir vasıf olup kâ­fir­ler için kal­bin mü­hür­len­mesi, kimi mü­min­ler için ise kal­bin ka­rar­ması demek ol­duğu an­la­şıl­mak­ta­dır. Öte yan­dan ma­nevî bir kör­lük olan bu hicab, ölüm ve ölüm son­rası ha­yatla yüz yüze ge­lince kal­kar. Bu husus, “Onlar rab­le­rin­den mah­cub ve mah­rum ka­la­cak­lar­dır” (el-Mu­taf­fi­fîn 83/15) şek­lin­deki ilâhî be­yanla vur­gu­lan­mak­ta­dır.

Ta­sav­vuf’ta hicab: Sû­fî­ler, sa­likle Hak ara­sında bu­lu­nan ve O’nu ta­nı­mak demek olan ma­ri­fete engel olan her şeye hicab veya nikâb de­miş­ler­dir. İlk sû­fî­ler ara­sında önemli bir yeri bu­lu­nan Zün­nûn el-Mısrî kul ile mev­lâsı ara­sında çe­şitli per­de­le­rin bu­lun­du­ğunu, bun­la­rın en ka­palı ve en kalın ola­nı­nın da nefis/nefsi em­mare ol­du­ğunu söy­le­miş, id­di­a­nın dava sa­hibi ile Hakk’ı mü­şa­hede ara­sında bir perde oluş­tur­du­ğunu ifade et­miş­tir (Sü­lemî, s. 18, 22). Serî es-Sa­katî, “Al­la­hım, bana perde ar­dında kalma aza­biyla azap etme de ne ile azap eder­sen et” diye niyaz etmiş, Bâ­ye­zîd-i Bis­tâmî âşık­lar için cen­ne­tin bile bir perde ol­du­ğunu söy­le­mişti.

Sû­fî­ler, Hak ile sâlik ara­sında ne­le­rin hicab/perde ol­du­ğuna dair çe­şitli açık­la­ma­lar yap­mış­lar­dır. Bâ­ye­zîd-i Bis­tâmî, Zün­nûn, Ebû Bekir el-Vâ­sıtî ve Ebû Saîd-i Ebü’l-Hayr gibi sû­fî­lere göre Allah ile sâlik ara­sın­daki ilk ve en kalın perde “nefis” ve “ben­lik”tir. Sû­fî­ler bu per­deyi fena ve mahv yo­luyla kal­dır­maya ça­lış­mış­lar­dır. Cü­neyd-i Bağ­dadî’ye göre avam için nefse, halka ve dün­yaya; havas içinse iba­dete, se­vaba ve ke­ra­mete gü­ven­mek per­de­dir. Kal­bin mü­hür­len­miş ol­ması kâ­fir­ler için, ka­tı­laş­ması mü­na­fık­lar için ve ka­rar­ması da mü­min­ler için per­de­dir (Ser­râc, s. 451).

Bazı sû­fî­lere göre dört hicab/perde şun­lar­dır: Dünya, nefis, halk ve şey­tan­dır. Yedi hicab/perde ise yeme -/içme, şeh­vet, çoluk çocuk tut­kusu, mal ve makam hırsı, riya ve ben­cil­lik’tir. İn­sanda bu be­şerî sı­fat­la­rın bas­kın ol­ma­sına “is­ti­târ” ve “ihticâb/perdelenme” denir.

“Allah’ın hi­cabı nur­dur, bu hi­cabı aça­cak olsa zâ­tı­nın nur­ları bütün var­lık­ları yakar” me­a­lin­deki hadis, bazı ta­sav­vufi eser­lerde, “Allah’ın nur­dan ve zul­met­ten yet­miş bin per­desi var­dır” şek­linde ri­va­yet edi­lir

Hal­ve­tiyye ta­ri­ka­tında seyrü sülük ya­pı­lan “lâ ilahe il­lal­lah, Allah, hû, hay, hak, kay­yûm, kah­hâr” şek­lin­deki yedi es­ma­nın her bi­ri­nin yet­miş bin per­desi var­dır. Kah­hâr es­ma­sını ta­mam­la­ya­rak nefs-i kâ­mile ma­ka­mına eri­şen sâ­like yet­miş bin hicab açıl­mış olur. Bil­mek lazım ki, madde ve in­sa­nın kötü huy­ları zul­mânî, iyi huy­ları, iba­det­leri ve Allah’ın te­cel­li­leri nû­rânî birer per­de­dir. Hakk’ın her bir te­cel­lisi aynı za­manda onun bir üs­tün­deki te­cel­liyi örten nû­rânî bir per­de­dir.

Ba­zı­la­rına göre “nefis, kalp, akıl, ruh ve hafi”nin her bi­ri­nin ken­dine has bir per­desi var­dır. Nef­sin per­desi ar­zu­lar, kal­bin per­desi Hak­tan baş­ka­sını dü­şünme, aklın per­desi mâkuller/aklın yü­rü­tül­düğü alan­lar, ruhun per­desi te­maşa, ha­fî­nin per­desi de ilâhî aza­met ve kib­ri­yâ­dır. Hz. İb­ra­him’in yıl­dız­ları, ayı ve gü­neşi görüp bun­lara rab­bim de­mesi nû­rânî per­de­leri gör­me­sin­den iba­ret­tir.

Muh­yid­din İbnü’I-Arabî, son­suz olan ilâhî isim­le­rin her bi­ri­nin bir üst­te­kine perde teş­kil et­ti­ğini, nef­sin ka­ran­lık per­de­le­rini ri­ya­zetle aşan bir sâ­li­kin nur per­de­le­rinde de yük­sel­mesi ge­rek­ti­ğini be­lirt­miş­tir {el-Fü­tü­hât, II. 159; 111, 65-68, 86). İbnü’l-Arabî’nin ta­kip­çi­le­rin­den Kâ­şânî hi­cabı, “ilâhî te­cel­li­leri ka­bule engel ola­cak şe­kilde maddî su­ret­le­rin kalbe yer­leş­mesi” şek­linde tarif et­miş­tir.

Kâf 50/23; ve Kehf 18/101. ayet­le­rinde işa­ret edil­diği üzere, ölen veya ölmek üzere bu­lu­nan bir kimse perde açıl­dığı için ger­çeği çıp­lak ola­rak görür. İn­sanla gayb âlemi ara­sında bu­lu­nan perde ölümle kal­kar. Mu­ta­sav­vıf­lar, “öl­me­den önce ölmek” su­re­tiyle bu per­de­nin açıl­ma­sı­nın müm­kün ol­du­ğunu söy­ler­ler. Bu yol­dan per­de­nin açıl­ma­sına “keşf”, bu mer­te­beye erip gay­bın es­ra­rına vâkıf olan mu­ta­sav­vıfa “mükâşif/ehl-i keşf, ehl-i mü­kâ­şefe” denir.

Mu­ta­sav­vıf­lar Hak’la veya ilâhî ha­ki­katla ara­sında perde bu­lu­nan, bu yüz­den ilâhî ger­çek­le­rin özüne nüfuz ede­me­yen âlim­lere ve hatta bazı mu­ta­sav­vıf­lara “mahcub/hicablı, per­deli der­ler. Hüc­vîrî. ese­rine Keşfü’l-mah­cûb adını ver­me­si­nin se­be­bini açık­lar­ken mah­cub­la­rın önünde var olan per­de­nin mü­kâ­şefe eh­li­nin önünde bu­lun­ma­dı­ğını ifade eder.

Gaz­zâlî mah­cub­ları üçe ayı­rır: Ön­le­rine yal­nız ka­ran­lık per­desi çe­ki­len­ler, ka­ran­lık-nur ka­rı­şımı perde çe­ki­len­ler ve saf nur­dan perde çe­ki­len­ler. Bi­rin­ci­ler ta­biat ve mad­de­den başka bir şey gör­me­yen in­kâr­cı­lar; ikin­ci­ler bâtıl bir dinin veya mez­he­bin men­sup­ları, üçün­cü­ler ise mün­kir fi­lo­zof­lar­dır.

Zaman zaman pey­gam­ber ve ve­lî­le­rin önüne de nû­rânî per­de­ler çe­ki­lir, ancak bu onlar için ilâhî bir lu­tuf­tur; zira sü­rekli ola­rak ilâhî nur­lara mu­ha­tap ol­maya hiç kim­se­nin gücü yet­mez. Ni­te­kim Hz. Pey­gam­ber “Bazan kal­bimi bir perde örter, onu kal­dır­mak için yüz defa is­tiğ­far ede­rim” (Müs­lim, “Zikir”, 41; Ebû Dâvûd, “Vitir”, 26) me­a­lin­deki ha­di­siyle buna işa­ret et­miş­tir.

Fena ma­ka­mına eren sâlik, ha­kiki ve ye­gâne fa­i­lin Allah ol­du­ğunu idrak eder. Bu ma­kamda olan­lar, bütün var­lık­la­rın yapıp et­me­le­rini, gölge oyu­nunda per­deye yan­sı­yan gö­rün­tü­lere ben­ze­tir­ler.

“Hicâb-ı İzzet” de­ni­len bir perde ile ör­tülü ol­du­ğun­dan Hakk’ın zâtı bi­li­ne­mez ve künhü idrak edi­le­mez; bu perde ke­şifle açıl­maz. Bu­rada sa­dece hay­ret söz ko­nusu olur. Hâce Ab­dul­lah He­revî izzet hi­ca­bını “O’nun O’luğu”/ Hakk’ın ma­hi­yeti şek­linde açık­la­mış­tır.

Son ola­rak “hi­cabe” kav­ra­mına kı­saca de­ği­ne­rek de­ye­bi­li­riz ki; söz­lükte “ört­mek, bi­ri­nin bir yere gir­me­sine engel olmak” an­la­mına gelen ve Kâbe’nin ba­kımı, ka­pı­sı­nın ve anah­tar­la­rı­nın mu­ha­fa­zası gö­re­vini an­la­tan “hi­câbe” ke­li­mesi terim ola­rak başta Kâbe’nin ba­kımı, ka­pı­sı­nın ve anah­tar­la­rı­nın mu­ha­fa­zası ve ka­pı­sı­nın belli za­man­larda zi­ya­ret­çi­lere açıl­ması olmak üzere makâm-ı İb­ra­him’in, he­diye edi­len kıy­metli eşya ile iç ve dış ör­tü­le­rin ko­run­ması ve ba­kımı gibi önemli hiz­met­leri ifade eder. Hi­câbe kay­nak­larda “Kâbe’ye hiz­met etmek” an­la­mın­daki si­dâne ile bir­likte de kul­la­nıl­mış­tır. Si­dâ­ne­nin Kâbe ile il­gili bütün hiz­met­leri, hi­câ­be­nin ise yal­nız ka­pı­sıyla il­gili hiz­met­leri ifade et­tiği de söy­len­miş­tir. Hi­câbe gö­re­vinde bu­lu­nan­lara hâcib veya sâdin de­ni­lir; ay­rıca bun­lar “ha­cebî” nis­be­siyle de anıl­mış­lar­dır.

Ri­va­yet­lere göre hi­câbe gö­revi, Hz. İs­mail’den bir nesil sonra Cür­hüm­lü­ler’e, on­lar­dan da Hu­zâ­a­lı­lar’a geç­mişti ve re­is­leri Hu­leyl b. Hub­şiyye ta­ra­fın­dan yü­rü­tü­lü­yordu. Hu­leyl’in kızı ile ev­le­nen Kusay ka­yın­pe­de­ri­nin ölü­mün­den sonra Mekke’nin hâ­kimi oldu; do­la­yı­sıyla Kâbe’ye ve ha­cı­lara hiz­met etme gö­re­vini de üst­lendi. Ku­sayy’ın va­si­ye­tine uygun ola­rak ye­rini oğul­la­rın­dan Ab­düd­dâr aldı ve böy­lece hi­câbe de onun so­yu­nun elinde ba­ba­dan oğula sı­ra­sıyla Osman b. Ab­düd­dâr, Ab­dü­luzzâ b. Osman, Ebû Talha (Ab­dul­lah) b. Ab­dü­luzzâ, Talha b. Ebû Talha ve Osman b. Talha’ya in­ti­kal etti. Bu görev, Mekke’nin fethi sı­ra­sında Osman b. Talha’nın uh­de­sinde bu­lu­nu­yor ve Kâbe’nin anah­tarı da onun an­ne­sinde du­ru­yordu.

Rasûl-i Ekrem, Mekke’nin fet­he­dil­diği gün ta­va­fın ar­dın­dan Osman b. Talha’yı ça­ğırdı ve Kabe’nin ka­pı­sını aç­tı­ra­rak Bey­tul­lah’ı içe­ri­deki resim ve put­lar­dan te­miz­let­tik­ten sonra Bilâl ve Üsâme ile bir­likte içeri girip namaz kıldı. Dı­şa­rıya çık­tık­tan sonra Osman b. Talha ile am­ca­sı­nın oğlu Şeybe b. Osman’ı ça­ğı­ra­rak, “Gün iyi­lik ve vefa gü­nü­dür. Ey Ebû Talha oğul­ları! Ema­neti kı­ya­mete kadar sizde kal­mak üzere alın; hi­câ­beyi siz­den ancak za­lim­ler geri alır” (İbn Sa’d, II, 137) bu­yurdu ve anah­tarı iki­sine tes­lim etti.

Osman b. Talha Mekke’nin fet­hin­den sonra Me­dine’ye döndü ve Ra­sû­lul­lah’ın ve­fa­tına kadar orada kaldı. Bu zaman zar­fında hi­câbe gö­revi Şeybe b. Osman ve oğul­ları ile kar­deşi Vehb b. Osman ta­ra­fın­dan yü­rü­tüldü.