Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hoşça Bak Zâtına!

67. Sayı · 2021/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Şeyh Gâlib’in;

“Hoşça bak zâ­tına kim zübde-i âlem­sin sen

Mer­düm-i dîde-i ekvân olan âdem­sin sen”

(Ken­dine dik­kat­lice bak; sen âle­min özü­sün. / Sen var­lık­la­rın göz­be­beği olan in­san­sın) meş­hur beyti in­san­lı­ğın Deizm, Ate­izm, Ma­ter­ya­lizm, Ag­nos­ti­sizm gibi türlü buh­ran­larla sar­sıl­dığı gü­nü­müzde biz­lere bir çözüm yolu gös­te­ri­yor, kur­tu­luş re­çe­tesi su­nu­yor. Bir ba­kıma bu di­ze­ler, in­sa­nın sık sık ken­dine sor­duğu ve çoğu zaman da dünya ga­i­le­leri içe­ri­sinde kay­bol­du­ğun­dan ger­çek ce­va­bını bul(a)ma­dığı; “Ne­re­den gel­dim, ne­reye gi­di­yo­rum?” so­ru­suna cevap ara­mak­ta­dır.

Bi­na­e­na­leyh insan doğ­du­ğun­dan iti­ba­ren hep ara­yış içe­ri­sinde ol­muş­tur. Bunun ne­ti­ce­sinde Rab­bini bulma ba­şa­rısı gös­te­ren ay­dın­la­na­rak kur­tul­muş, aksi ise ka­ran­lık­lar içe­ri­sine yu­var­la­na­rak pe­ri­şan olup git­miş­tir. Ni­te­kim Kur’ân-ı Kerîm’de geçen İb­ra­him aley­his­se­lâm’ın tec­rü­besi böyle bir ara­yı­şın canlı mi­sa­lini teş­kil eder. Sı­ra­sıyla yıl­dız, ay ve gü­neşi gö­züne kes­ti­ren Hz. İb­ra­him bun­la­rın bir bir bat­ması ne­ti­ce­sinde tek ve ye­gâne Rab­bini bu­la­rak “Şüp­he­siz ki ben, bir mü­vah­hid ola­rak, yü­zümü o gök­leri ve yeri ya­rat­mış olan Allah’a yö­nelt­tim. Ben müş­rik­ler­den de­ği­lim.“1 deme ba­şa­rısı gös­ter­miş­tir. Öy­leyse ger­çek sa­hi­bi­mizi bu­la­bil­me­nin yolu nedir?

Halk ara­sında hadis ola­rak şöh­ret bul­muş, ger­çekte büyük sû­fî­ler­den Yahya b. Muâz er-Râzî veya meş­hur mu­ta­sav­vıf Ebû Saîd el-Har­râz’anis­bet edi­len “Ken­dini bilen Rab­bini bilir.” meş­hur sözü, bu iş için as­lında çok uzağa git­meye gerek ol­ma­dı­ğını bize ifade edi­yor. O da “ken­dini bil­mek” ifa­de­sinde yo­ğun­la­şı­yor. Yani var­lı­ğını sor­gu­la­yan, onun ne­re­den gel­di­ğini, niçin ya­ra­tıl­dı­ğını kav­ra­ya­rak ha­kiki sa­hibi olan kâdir-i mut­lak Cenâb-ı Hakk’a ula­şır. Zira Allah Teâlâ, in­sanı ken­di­sine kul­luk et­mesi için zât-ı ilâ­hî­sini ta­nı­ma­sına yar­dım ede­cek hal ve sı­fat­larla do­nat­mak su­re­tiyle en güzel şe­kilde ya­rat­mış­tır. İşte ken­di­sine dönen insan, güç ve kuv­ve­ti­nin ne kadar sı­nırlı ol­du­ğunu fark edip Cenâb-ı Hakk’ın son­suz kud­re­tini bilip kendi ac­zi­ye­tini idrak eder. Bu bir ba­kıma insan için “had­dini bil­mek” ma­na­sına gelir. Yine nef­sine kuv­vet, irade, kelam, hayat, ha­vâss-ı hamse gibi medhe layık onca sı­fat­lar lüt­fe­dip onu bir ya­ra­tı­lış be­di­ası kılan Rabb’inin ke­ma­li­nin kim bilir ne kadar yüce ol­du­ğunu te­fek­kür ede­rek ya­ra­ta­nına olan hay­ran­lığı kat­be­kat artar ve imanı kuv­vet ka­za­nır.

Pey­gam­ber (sav.) Efen­di­miz bir gün as­hâ­bına şöyle bu­yurdu:

“Bir adam bir ineği gö­tü­rür­ken üze­rine bindi. İnek adama bakıp dile geldi ve:

– Ben bunun için ya­ra­tıl­ma­dım, ben zi­raat için ya­ra­tıl­dım, dedi.

İn­san­lar hay­ret ve korku ile:

– Süb­hâ­nal­lah, ko­nu­şan bir inek hâ, de­di­ler.

Fahr-i Kâ­i­nât (sav.) Efen­di­miz, ilk ba­kışta akla zıt gibi gö­rü­len hu­sus­larda bile sa­hâ­be­nin ken­di­sine bağ­lı­lık ve iti­mat ha­lini dile ge­tir­mek üzere:

– Buna ben ina­nı­rım, Ebû Bekir ve Ömer de ina­nır­lar, bu­yurdu.2

İşte ken­di­sini bilen ve ta­nı­yan bir kim­se­nin nef­si­nin ve şey­ta­nın iğ­vâ­la­rına maruz kal­dı­ğında ra­hat­lıkla “Ben bunun için ya­ra­tıl­ma­dım!”deme ira­de­sini gös­te­re­ceği ve fıt­ra­tı­nın doğ­rul­tu­sunda ha­re­ket ede­ceği mu­hak­kak­tır. Çünkü o, ne­re­den gel­di­ğini ve ne­reye git­ti­ğini çok iyi bilen başka bir ifa­deyle yol­cu­lu­ğu­nun an­la­mını ger­çek­ten kav­ra­yan güzel bir kul ol­muş­tur artık. Böyle bir kim­se­nin de dünya-ahi­ret den­ge­sini hak­kıyla kurup ya­ra­tı­cı­sına kul­lukta yük­sek per­for­mans gös­te­re­ce­ğine hiç şüphe yok­tur.

Allah Teâlâ Kur’ân-ı Kerîm’de sık sık in­sa­nın ko­nu­muna atfen onu yer­yü­zü­nün ha­li­fesi kıl­dı­ğını be­lirt­mekte, “Sizi yer­yü­zü­nün ha­li­fe­leri yapan O’dur”3 bu­yur­mak­ta­dır. İslam’ın, in­sanı bu yük­sek mev­kie oturt­ma­sına kar­şı­lık Av­ru­pa­lı­la­rın onu, Darwin, Marks ve Freud’un te­si­riyle bir hay­van ola­rak ele al­dık­la­rını gö­rü­yo­ruz. On­la­rın na­za­rında insan, iba­det ha­ya­tına va­rın­caya kadar mad­de­ci­dir. Dün­yayı ve kâ­i­natı de­vamlı bir ça­tışma ve çar­pışma içinde görür. So­rum­suz veya dü­zen­siz bir hür­ri­yeti be­nim­se­yip baş­ka­la­rı­nın mah­vına sebep olsa dahi yal­nızca kendi ha­ya­tını, ken­disi için yaşar. Yine o, de­ğer­le­rini, ör­nek­le­rini kendi için­den (nef­sin­den) veya Freud’un üst ben­lik de­diği se­vi­ye­den alır. Böyle bir insan te­lak­ki­si­nin sü­rekli prob­lem üre­te­ceği hem ken­dine hem de in­san­lı­ğın ba­şına bela ola­cağı açık­tır ve ni­te­kim bunun canlı mi­sal­leri gü­nü­müz dün­ya­sında açık ve net bir bi­çimde gö­rül­mek­te­dir. Zira onlar in­sa­nın fizikî/maddî ya­pı­sıyla il­gi­le­ne­rek onu dün­yevî haz ve zevk­le­rin esiri ha­line ge­tir­miş­ler­dir. Oysa İslam, in­sa­nın fi­zikî ya­pı­sın­dan zi­yade, rûhî ve psi­ko­lo­jik ya­pı­sıyla dav­ra­nış­la­rını dik­kate almış ve onu bu şe­kilde eği­tip ye­tiş­tir­miş­tir.

İşte ta­sav­vuf, in­sana ken­dini ken­dinde bul­durma yolu ola­rak kar­şı­mıza çı­kı­yor. Ta­sav­vuf, in­sanı rûhî yö­nüyle ele almış ve onu rûhî ol­gun­luğa er­dir­meyi gaye edin­miş­tir. Ta­sav­vufî ter­bi­yede ruhun ke­sif­ten la­tife doğru zorlu bir yol­cu­luğu söz ko­nu­su­dur. Bu yol­cu­lukta ruh her bir mer­hale kat edi­şinde Allah ile ara­sın­daki per­de­ler­den biri kal­kar ve ne­ti­cede arada hiç­bir perde kal­maz. Bu mer­te­beye ula­şan ruh, dün­yaya gel­me­den ön­ceki sa­fi­ye­tini tek­rar ka­za­nır ve Hakk’ı ya­ki­nen mü­şa­hede eder. Böy­lece insan, he­def­le­nen kemal nok­ta­sına eriş­ti­ri­le­rek insan-ı kâmil elde edil­miş olu­nur (Gök­taş, 301-302) ki Şeyh Gâlib’in ya­zı­mı­zın ba­şında zik­ret­ti­ği­miz di­ze­leri de buna vurgu yap­mak­ta­dır. Millî şa­i­ri­miz Meh­met Akif Ersoy da

“Senin bir nüsha-i kübrâ-yı hil­kât ol­du­ğun elbet

Te­cellî etti artık, dur düşün öy­leyse bir hük­met

Nasıl olmak ge­rek­tir şimdi ef’âlin ki hem gayen

Be­hâim ol­ma­sın kad­rin me­lâ­ik­ten mu­az­zez­ken”

di­ye­rek bu hu­susu pek güzel ifade et­miş­tir.  

Ne­tice iti­ba­riyle gü­nü­müzde ciddi bir buh­ran ya­şa­dı­ğı­mız or­ta­da­dır. Bu kriz maddî ol­mak­tan öte rûhî/manevîdir. Büyük özenle ha­yata ha­zır­la­maya ça­lış­tı­ğı­mız is­tik­ba­li­miz olan ne­sil­le­ri­mizi kay­betme veya en azın­dan ciddi fire verme teh­li­ke­siyle karşı kar­şı­ya­yız. Sa­dece ço­cuk­la­rı­mız mı? Bun­dan he­pi­mi­zin bir şe­kilde et­ki­len­diği an­la­şıl­mak­ta­dır. Bil­hassa dinî eği­tim yapan okul­lar­daki genç­lerde gö­rü­len din­den uzak fikir ve ya­şan­tı­lar, teh­li­ke­nin evi­mi­zin içe­ri­sine kadar gir­di­ğine işa­ret et­mek­te­dir. “Bana ne? Benim ço­cu­ğum iyi.” di­ye­cek po­zis­yonda de­ği­liz. Çünkü bu he­pi­mi­zin prob­le­mi­dir. O halde çö­züm­ler üret­meli ve bu krizi bi­ti­re­cek metot ve an­la­yış­lar ge­liş­tir­me­li­yiz. “İn­sa­nın ken­dini kay­bet­mesi” di­ye­bi­le­ce­ği­miz bu sav­rul­mada onu, ken­di­sini bul­du­ra­cak dü­şün­ce­lere sevk et­mekle ancak bu buh­ran­dan çı­kı­la­bi­le­ce­ği­mizi dü­şü­nü­yo­rum. Buna az veya çok he­pi­miz muh­ta­cız. Zira iyi bir Müs­lü­man ol­ma­nın yolu bu mu­ha­se­beyi ger­çek ma­nada yap­mak­tan ge­çi­yor. O da ken­dini bil­mek­tir.

Zira ken­dini bilen Rab­bini bilir.

KAYNAKÇA

Çan­tay H. Basri, Kur’ân-ı Hakîm ve Meâl-i Kerîm, İs­tan­bul 1984; Müs­lim, Sahih, Ka­hire 1412/1991; Gök­taş Meh­met, “Şeyh Galip’in ‘Hoşça Bak Za­tına Kim Zübde-i Âlem­sin Sen’ Mıs­raı Bağ­la­mında İn­sa­nın Ma­hi­ye­tine Dair”, Er­zin­can Eği­tim Fa­kül­tesi Der­gisi, Cilt-Sayı: 11-2, Yıl: 2009.


* Doç. Dr., İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

  1. En‘âm 6/79. ↩︎
  2. Müslim, Fedâilu’s-Sahâbe, 13. ↩︎
  3. En‘âm, 6/165; Yûnus, 10/14. ↩︎