Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Hüsn Ü Aşk’ın Şairi Şeyh Gâlib

55. Sayı · 2018/5

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Tak­vim yap­rak­la­rı­nın 18. asrın ikinci ya­rı­sına yeni yeni denk düş­tüğü bir va­kitte Mek­teb-i edep de­ni­len bir vah­det ha­re­minde, var­lı­ğın göz be­beği, bu âle­min öz çe­kir­deği Meh­med adında bir âde­moğlu geldi dün­yaya. Rüz­gâ­rın önün­deki yap­rak mi­sali bir o yana bir bu yana sav­ru­la­rak âşık­la­rın baş eğe­rek gir­diği Ye­ni­kapı Mev­le­vi­hane’sinin ka­pı­sına geldi. Bu­rada elif okudu ve Mes­nevî’den ders­ler al­maya baş­ladı çocuk ya­şında. Mes­nevî ah­lâ­kıyla be­zeli yü­re­ğin­den fe­za­yan eden ke­li­me­lerle nice şi­ir­ler yazdı. Ancak ka­rı­şık­lığa yol aç­ma­ması ve öz­gün­lüğü ko­ru­mak adına şi­ir­le­rini Galip adıyla yaz­maya baş­ladı. Hem Fu­zûli, Ha­yâli, Nâbi ve Nedim gibi üs­tâd­lara na­za­ri­ye­ler yaptı hem de de­ru­ni­ye­tini kay­bet­meye yüz tut­muş divan şi­i­rine yeni bir soluk ge­tirdi. Genç ya­şında ede­bi­yat mah­fil­le­ri­nin ara­nan adamı oldu Galip. Sul­tan Mu­ham­med Fatih’in İs­tan­bul’u fet­het­tiği yaş­larda divan şi­i­ri­nin tek­rar­la­nan teş­bih­le­rine ta­ham­mül etmek ye­rine, ince gi­rift ha­yal­lerle bir­likte işi­til­me­dik teş­bih me­caz­la­rına daldı ve İranlı şair Şev­ket-i Bu­hâri’nin sebk-i hindi üs­lû­bunu ken­dine şiar edindi. İs­tan­bul’un ateşle im­ti­han edil­diği 1782’li yıl­larda, Şeyh Gâlib’in yü­reği de cayır cayır tu­tuştu. Bu ate­şin du­manı tü­tü­yordu büyük şa­he­seri Hüsn ü Aşk’ın say­fa­la­rında. Yirmi bir ya­şında Fatih’e ge­mi­leri ka­ra­dan yü­rü­ten bu aşk, Şeyh Gâlib’e ateş­ten aşk de­niz­le­rini mum­dan ka­yık­larla ge­çi­ri­yordu.

Ve Hüsn ü Aşk şöyle bir hi­kâ­yeyle baş­lı­yordu…

“Arap­lar ara­sında Ben-i mu­hab­bet adında bir ka­bile vardı. Giy­dik­leri tem­muz gü­neşi, iç­tik­leri dün­yayı yakan ateşti, ek­tik­leri kı­vıl­cım ta­ne­leri, biç­tik­leri pare pare kalp­lerdi. Bir gece bu ka­bi­leyi ya­se­min ko­kulu bir kız ile İsa çeh­reli bir oğlan şe­ref­len­dirdi. Kıza Hüsün oğ­lana da Aşk de­di­ler. Sonra ba­zı­ları Hüsne Leyla adını verdi, ba­zı­ları Şirin. Aşka ki­misi Mec­nun dedi, ki­misi Fer­hat… Mek­teb-i edep de­ni­len o vah­det ha­re­minde Hüsün ve Aşk bir araya geldi. Bun­la­rın ho­ca­ları ise aşk ik­li­mi­nin şey­hü­lis­lamı Molla-i Cunûn idi. Suyu me­nekşe ren­ginde, top­rağı amber ko­ku­sunda olan mana me­si­re­sinde be­ra­ber ge­zin­tiye çı­kar­lardı. Bu mana me­si­re­si­nin mi­sa­firi ise Su­handı. O, hem gök­ten in­di­ril­miş bir kitap hem de Allah ta­ra­fın­dan gön­de­ril­miş bir pey­gam­berdi. Ve gün­ler sonra Hüsün, Aşk’ın ce­ma­line vu­ruldu. “Eğer mu­radı do­lu­nay gör­mekse ben gece ola­yım, gök­yü­zünü sey­ret­mek is­terse yıl­dız ola­yım” dedi. Vus­lat has­rete mani ola­madı. Mah­re­mi­yet kokan bir mek­tup yazdı Hüsün, Aşk’a. Mek­tubu oku­yan Aşk, Hüsn’e mef­tun oldu. Sonra ola­cak oldu, kalp­ler tu­tuştu. Aşk’ın Gay­ret adlı la­la­sı­nın ve Hüsn’ün İsmet adlı da­dı­sı­nın yar­dı­mıyla Aşk, Hüsn’ü ka­bi­le­sin­den is­tedi. Ama ka­bi­le­nin ileri ge­len­leri “Durma sefer et diyar-ı kalbe / Can baş koy reh­gü­zar-ı kalbe” de­di­ler. Böy­lece Aşk, kalp di­ya­rında ki Kimya’yı ge­tir­mek için yola ko­yuldu. Fe­la­ket ve gam ha­ra­be­le­riyle dolu bin yıl­lık uzun ve me­şak­katli bir yol­cu­lu­ğun ar­dın­dan Çin di­ya­rına varan Aşk, Hüsne çok ben­ze­yen Hüş-Rübâ adlı bir gü­zele gön­lünü kap­tırdı. Bir gece vakti re­sim­lerle örülü du­var­ları olan Zâtu’s-suver ka­le­sine hap­se­di­len Aşk, ka­leyi ateşe verdi ve ka­le­deki su­ret­ler­den kur­tuldu. Ni­ha­yet ha­ki­kat sa­ba­hına ula­şan Aşk, baktı ki baş­la­dığı yer­de­dir. As­lında Aşk, Hüsn’den, Hüsn de Aşk’tan baş­kası de­ğil­dir…”

As­lında Hüsn ü Aşk ta­sav­vufî sem­bo­lik bir hi­kâ­ye­den iba­ret­tir. Ta­sav­vufta seyr u sü­lûku yani der­viş­likte ol­gun­luğa eriş­mek için takip edi­len ma­nevî yol­cu­luğu an­lat­mak­ta­dır. Eserde yer ve­ri­len vâ­kı­â­lar ve şa­hıs­lar bu sem­bo­lik an­la­tı­mın bir par­ça­sı­dır. Yu­ka­rıda kı­saca yer ver­di­ği­miz hi­kâye de Hüsn se­vi­leni yani mut­lak gü­zel­liği; Aşk se­veni yani der­vişi, ma­nevî yol­cuyu; Mek­teb-i edep der­gâhı; Molla-i Cunûn mür­şidi; Suhan ara­cıyı, yar­dım­cıyı; Gay­ret ça­bayı; İsmet dü­rüst­lüğü; Kalp ka­lesi gönlü; yol­daki olay­lar, fe­la­ket­ler ve gam ha­ra­be­leri ta­ham­mülü; Hûş-Rübâ aklı çelen nefsi; Kalp ka­le­sine ya­pı­lan yol­cu­luk sâ­lik­tekî nefis mü­ca­de­le­sini ve ta­rî­katte çi­leyi tem­sil et­mek­te­dir.

Hüsn ü Aşk’ın son di­ze­le­rini de inci ta­ne­leri gibi bir ipin et­ra­fında bir­le­yen Şeyh Galip 1784 yı­lında Hüsn ü Aşk’ın es­ra­rını, Mes­nevî’sin­den al­dığı ve “Efen­dim­sin, ci­handa iti­ba­rım varsa sen­den­dir…” diye met­hi­ye­ler diz­diği Haz­reti Molla’nın ya­şa­dığı top­rak­ları gör­mek, onun te­nef­füs et­tiği ha­vayı te­nef­füs etmek ve ese­rinde sem­bo­lik bir şe­kilde an­lat­tığı seyr u sülûk yol­cu­lu­ğunu biz­zat ya­şa­mak için ani bir ka­rarla Konya’ya gitti. Konya da 1001 gün­lük bir çi­leye giren Gâlib’in bu ani gi­di­şine da­ya­na­ma­yan ba­bası, oğ­lu­nun çi­le­sini İs­tan­bul’da devam et­mesi için Konya şeyhi Sey­yid Ebû Bekir Efendi’ye ri­cada bu­lundu. Anne ve ba­ba­sı­nın ıs­rar­la­rına da­ya­na­ma­yan Şeyh Gâlib, Ye­ni­kapı Mev­le­vi­ha­nesi’nde çi­le­sini ta­mam­la­mak için İs­tan­bul’a geldi. Mev­le­vi­hane şeyhi Ali Nutkî Dede o ka­rı­şık def­ter-i der­vi­şa­nına Şeyh Gâlib’in is­mini de çile-i güzin olan can­lar ara­sına yazdı. Çi­le­sini ta­mam­la­dık­tan sonra hi­la­fet alan Gâlib Dede ai­le­siyle sade bir hayat ya­şa­mak için ni­yet­len­diği sı­rada ede­bi­yat ve sanat aşığı, aynı za­manda şair olan III. Selim tahta çıktı. Genç ya­şında büyük bir şöh­ret sa­hibi olan Dede Gâlib’i şi­ir­le­rin­den ta­nı­yan pa­di­şah onu sa­raya davet etti ve hür­met gös­terdi. III. Selim, “Pamuk Şey­him”, di­ye­rek il­ti­fat­larda bu­lun­duğu Gâlib Dede’den ona­rı­mını yap­tır­dığı Haz­reti Mev­lana tür­be­si­nin san­du­ka­sı­nın üze­rine ör­tü­le­cek pu­şide üze­rine ya­zıl­mak üzere bir beyit ta­le­binde bu­lundu. Bunun üze­rine Şeyh Gâlib “Mü­ced­did ol­duğu Sul­tân Selim’in dîn ü dün­yaya / Nü­mâ­yân­dır bu nev-pû­şi­de­sin­den kabr-i mol­lâya” bey­tini yazdı.

Narin ve has­sas bir ya­ra­tı­lışa sahip olan Gâlib Dede önce an­ne­sini, daha sonra da Mev­levi mu­hi­tin­deki ha­misi olan Esrar Dede’yi kay­betti. Onu de­rin­den et­ki­le­yen bi­ri­cik ta­le­besi şair Esrar Dede’nin ve­fatı üze­rine yaz­dığı mer­si­yede, “Eyvah! O gül-i ham­da­nım aldı mevt / Es­ra­rım aldı, cümle dil ü canım aldı mevt” fer­ya­dıyla duy­duğu acıyı an­lattı. İçinde bi­rik­tir­diği acı­lar za­manla bir has­ta­lık ola­rak ken­dini gös­terdi ve Galip Dede has­ta­la­na­rak ya­tağa düştü. Pa­di­şah ve çev­re­sin­de­ki­le­rin bütün ça­ba­la­rına rağ­men 1799’da henüz 42 ya­şın­day­ken Hakk’a yü­rüdü. Sanki saray yetim kaldı. Evlat acı­sıyla karşı kar­şıya kalan ba­bası Mus­tafa Reşit Efendi ise adeta yı­kıldı. Mu­salla ta­şında oğ­lunu gö­rünce şu cüm­le­lerle dile ge­tirdi fer­ya­dını:

“Oğlum! Bu siyah sakal ile beyaz kefen bir­bi­rine hiç ya­kış­madı.”

“An­lat­sam el­lere masal gelir.” di­yordu. Masal gibi bir ömür sürdü. Söz­leri âşık­la­rın dil­le­rinde mesel oldu. Özel­likle Hüsn ü Aşk adlı eseri mo­dern za­man­la­rın ruh­larda aç­tığı derin ya­ra­lara şifa sunan bir bil­ge­liği sun­maya devam edi­yor.

Allah ve Ra­sûlü’nün sev­gi­sin­den gönlü, ateş-i aşkla yanan, ha­ya­tın ne­şe­sini ilahî aşkta bulan bu gönül in­sanı Pey­gam­ber Efen­di­miz’in (s.a.v) va­sıf­la­rını dile ge­tir­mede ka­le­mi­nin ac­zi­ye­ti­nin far­kın­daydı. “Zira onu övmek o kadar da kolay de­ğil­dir. O âlem­le­rin övün­cü­dür, Cenâb-ı Hakk’ın ha­bî­bi­dir. O öyle bir vasfa sa­hip­tir ki ay ve güneş onun övünç evi­nin an­kâ­sı­nın kolu ka­na­dı­dır. Gece gün­düz kanat çırp­ma­la­rına rağ­men bu ko­nuda onlar bile aciz ka­lır­lar.” di­ye­rek bunu dile ge­ti­rirdi. Şeyh Gâlib Dede’yi naat yazma ko­nu­sunda ce­sa­ret­len­di­ren en önemli husus ise naat ya­zan­lara Pey­gam­ber Efen­di­miz’in (s.a.v) şe­faat ede­ceği ümi­di­dir. O her ne kadar layık ol­masa da Efen­di­miz (s.a.v) için has­retle dök­tüğü göz­yaş­ları ve ken­disi için yaz­dığı na­at­lar hür­me­tine şe­faat di­le­mekte ve mü­sed­ded re­difli na­a­tına şöyle baş­la­mak­ta­dır:

EFENDİM

Sultân–ı Rusûl Şâh–ı mümeccedsin Efendim
Bîçârelere devlet–i sermedsin Efendim.
Dîvân–ı İlâhî’de serâmedsin Efendim.
Menşûr–u “le amrük”le müeyyedsin Efendim

Sen Ahmed ü Mahmûd ü Muhammedsin Efendim,
Hak’tan bize Sultân–ı müeyyedsin Efendim!..

Tâbiş–dih–i ervâh–ı mücerred güherindir
Mâliş–geh–i ruhsâr–ı melik hâk–i derindir
Âyine–i dîdâr–ı tecellî nazarındır
Ebû Bekr Ömer Osmân ü Alî yârlarındır

Sen Ahmed ü Mahmûd ü Muhammedsin Efendim,
Hak’dan bize Sultân–ı müeyyedsin Efendim!..

Hutben okunur minber–i iklim–i bekâda
Hükmün tutulur Mahkeme–i rûz–i cezâda
Gül–bang–i kudûmün çekilir Arş–i Hudâda
Esmâ–i şerîfin anılır arz u semâda

Sen Ahmed ü Mahmûd ü Muhammedsin Efendim,
Hak’dan bize Sultân–ı müeyyedsin Efendim!..

Ol dem ki nebîler velîler kala hayrân
“Nefsî!” deyû dehşetle kopa cümleden efgân
Ye’s ile üstün ola ahvâli perişân
Düstûr–i şefâatla senindir yine meydân

Sen Ahmed ü Mahmûd ü Muhammedsin Efendim,
Hak’dan bize Sultân–ı müeyyedsin Efendim!..

Bir gün ki dalıp bahr–ı gama fikrete gittim
İlden getirip kendimi bî–hodluğa yittim
İsyânım anıp âkibetimden hazer ittim
Bu matla’ı yâd eyledi bir seyyid işittim

Sen Ahmed ü Mahmûd ü Muhammedsin Efendim,
Hak’dan bize Sultân–ı müeyyedsin Efendim!..

Ümîtteyiz, ye’s ile âh eylemeyiz biz
Sermâye–i îmanı tebâh eylemeyiz biz
Bâbın koyup ağyârı penâh eylemeyiz biz
Biz kimseye sâyende nigâh eylemeyiz biz.

Sen Ahmed ü Mahmûd ü Muhammedsin Efendim,
Hak’dan bize Sultân–ı müeyyedsin Efendim!..

Bîçâredir ümmetlerin, isyânına bakma
Dest–i red urup hasret ile dûzaha yakma
Rahm eyle aman âteş–i hicrânına yakma
Ez–cümle kulun Galib’i pür–cürm bırakma…

Sen Ahmed ü Mahmûd ü Muhammedsin Efendim,
Hak’dan bize Sultân–ı müeyyedsin Efendim!..

Şeyh Gâlib