Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İlâhî Zikrin Vesilesi ”Zikrullah”

5. Sayı · 2007/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Kur’an-ı Kerim’de ve Pey­gam­ber Efen­di­miz’in sün­ne­tinde, mü­min­le­rin iman­la­rını sağ­lam tutup, ha­yat­la­rı­nın her saf­ha­sında Allah’ın hu­zu­runda ol­duk­ları bi­lin­cini on­lara his­set­ti­re­cek bir iksir, biz­lere ilâhi bir lütuf ola­rak an­la­tıl­mak­ta­dır. Cenâb-ı Hakk’ın “…siz Beni anın ki Ben de sizi ana­yım.”1 fer­ma­nıyla biz­lere bah­şet­tiği bu nimet Rab­bi­mizi her daim zik­ret­mek­tir.

Kur’an-ı Kerim’de;

“Ey iman etmiş olan­lar! Allah’ı çokça zikr ile zikr edi­niz.”2

“Rab­bini için­den yal­va­ra­rak ve kor­ka­rak yük­sek ol­ma­yan bir sesle sabah akşam an. Ga­fil­ler­den olma.” 3

“Onlar ki; ayakta iken de otu­rur­ken de ve yan­ları üze­rine ya­tar­lar­ken de Allah Teala’yı zik­re­der­ler ve gök­le­rin ve yerin ya­ra­tı­lışı hak­kında te­fek­kürde bu­lu­nur­lar.” 4

Hadis-i Şe­rif­lerde ise;

“İçinde Allah’ın zik­ro­lun­duğu ev ile Allah’ın zikr olun­ma­dığı ev, canlı ile ölü­nün mi­sali gi­bi­dir.”

“İna­nan in­san­lar bir araya gelip Allah’ı zik­ret­tik­leri zaman me­lek­ler on­ları ku­şa­tır. Rah­met on­ları kap­lar ve Allah on­ları ken­di­sine yakın olan ki­şi­ler­den kay­de­der.”

“Allah’ı tes­bih, lâyık ol­ma­dığı sı­fat­lar­dan ten­zih ve onu kemal sı­fat­ları ile hamd ve sena et­mek­li­ğim bence üze­rine güneş doğan yer­ler­den (dün­ya­dan) daha sev­gi­li­dir.” şek­linde bir ta­zize konu olan zikir nedir?

Arapça’da z-k-r fi­i­lin­den tü­re­ti­len zikir ke­li­mesi söz­lükte; söy­le­mek, bah­set­mek, ha­tır­la­mak, anmak, akla gel­mek, akılda tut­mak, re­fe­rans etmek, ge­re­ğini yap­makla bir­likte ha­tıra ge­tir­mek, kad­rini bil­mek, övmek, in­di­ril­miş kitap, Kur’an, Tev­rat gibi ma­na­ları ih­tiva et­mek­te­dir. Bir İs­lâmî kav­ram ola­rak ise zikir; Allah’ı anmak üzere ya­pıl­ması veya söy­len­mesi tav­siye edi­len hamd, sena, dua, iba­det gibi işler ve söz­ler­dir.

Zikir, ken­disi için mu­ay­yen bir zaman ve belli bir sayı ve mik­tar tayin edil­mek­si­zin em­re­di­len ve farz kı­lı­nan bir iba­det­tir. Kalbî, kavlî ve be­denî olmak üzere her an ve her dem ye­rine ge­ti­ril­mesi ge­re­kir.

“İmdi na­mazı kılıp bi­tir­di­ği­niz zaman ayakta iken ve otu­rur­ken ve yan­la­rı­nız üze­rinde iken Allah Teâlâ (c.c)’yı zik­re­di­niz.” 5

“Ey ina­nan­lar Allah’ı çokça zik­re­din. Ve O’nu (her daim) sabah akşam tes­pih edin yani O Yüce Var­lığı zik­re­din, anın ve hiç­bir su­rette O’nu unut­ma­yın.”6

Bu ayet­lerde zik­rin hangi du­rum­larda ya­pı­la­bi­le­ceği izah edil­mek­te­dir.

“Rab­bini an” iba­resi “namaz kıl” an­la­mına gel­diği gibi “İster dil ile ister değil, Allah’ı ha­tırda tut” an­la­mına da gelir.

“Sabah ve akşam” ta­biri hem biz­zat o va­kit­leri ve hem de “daima” an­la­mını ta­zam­mum eder. O halde “Rab­bini sabah ve akşam an”; “Sa­bah­le­yin ve ak­şam­le­yin Rab­bin için namaz kıl” ve “daima Allah’ı ak­lında tut” de­mek­tir.

“Allah’ı çok zik­re­den er­kek­ler ve ka­dın­lar işte Allah bun­lar için mağ­fi­ret ve büyük bir mü­kâ­fat ha­zır­la­mış­tır.” 7

Allah’ı zik­ret­mek ki­şi­nin ha­ya­tı­nın her anında şu veya bu şe­kilde Allah’ı an­ması de­mek­tir. Allah dü­şün­cesi kal­bi­nin de­rin­lik­le­rinde yer et­me­yen bir insan böyle bir dav­ra­nışı ba­şa­ra­maz. Bir insan; Allah (c.c), zih­nini aşıp bi­lin­çal­tına ve vic­da­nı­nın de­rin­lik­le­rine yer­leş­ti­ğinde, ancak o zaman yap­tığı her işte ve söy­le­diği her sözde Allah’ın adını ha­tır­la­yıp ana­bi­lir. Ör­ne­ğin ye­meğe baş­lar­ken “Bis­mil­lah” ve bi­tir­di­ğinde “El­ham­dü­lil­lah” der. Yat­ma­dan önce Allah’ın adını anar ve uyan­dı­ğında Allah’ı ha­tır­lar. Ve her me­se­lede Allah’ın yar­dı­mını ister. Her ni­meti için O’na şük­re­der ve her kar­şı­laş­tığı bela ve mu­si­bette Allah’ın rah­me­tine sı­ğı­nır ve her güç­lükte O’na yö­ne­lir. Günah iş­le­di­ğinde O’ndan kor­kar ve tit­rer. Ve bir hata yap­tı­ğında O’ndan ba­ğış­lanma diler. Ve her ih­ti­yacı için O’na dua eder.

Zikir ha­li­nin hü­la­sası şudur ki: ha­ya­tın her anında ve saf­ha­sında kulun işi; Allah’ı anıp zik­ret­mek­tir. İşte bu hal mü­mi­nin hayat tar­zı­nın te­me­li­dir. Çünkü bütün iba­det­ler için belli bir zaman tayin edil­miş­tir. Ancak, Allah’ı zik­ret­mek belli bir za­manla sı­nırlı ol­ma­yıp sü­rekli ya­pıl­ması farz olan bir iba­det­tir ki insan ha­yatı Allah ile ve O’na iba­detle de­vamlı bir bağ içinde olsun.

Hadis-i Şe­rif­lere dik­katle ba­kıl­dı­ğında gö­rü­lür ki Allah Ra­sûlü’nün zi­kir­siz, fi­kir­siz ve du­a­sız geçen hiç­bir anı yok­tur. O her an Rabbi ile baş başa ve çok sıkı bir ilişki için­de­dir. Zira O ya­ra­tı­lış ga­ye­sini hak­kıyla idrak etmiş kâmil ve mü­kem­mel bir in­san­dır.

Zik­rin fa­zi­le­tini ifade etmek için şu Hadis-i Şerif sa­nı­rız kâ­fi­dir;

Ebu Hu­reyre (r.a)’den gelen bir ri­va­yete göre Pey­gam­be­ri­miz (s.a.v) şöyle bu­yur­muş­tur.

“Şüp­he­siz; Allah’ın, yol­larda gezen ve ehl-i zikri ara­yan me­lek­leri var­dır. Onlar Azîz ve Celîl olan Allah’ı zik­re­den bir ce­maat bu­lunca bir­bir­le­rine “Ara­dı­ğı­nız bu­ra­da­dır, ge­li­niz!” diye ses­le­nir­ler. Me­lek­ler de ehl-i zikri dünya se­ma­sına kadar ka­nat­la­rıyla çev­re­ler. Cenâb-ı Hak on­la­rın hal­le­rini me­lek­ler­den daha zi­yade bil­diği halde me­lek­lere;

“Kul­la­rım ne söy­lü­yor?” diye sorar. Me­lek­ler;

– Seni tes­bih ve ten­zih edi­yor­lar, Al­lahu Ekber di­ye­rek seni tek­bir edi­yor­lar.

– Sana hamd ve senâ edi­yor­lar.

– Bu kul­la­rım Beni gör­dü­ler mi? Böyle tes­bih ve tek­bir edi­yor­lar.

– Hayır. Val­lahi Seni gör­mez­ler.

– Kul­la­rım Beni gör­se­ler ne ya­par­lardı?

– Onlar Seni gör­se­ler Sana iba­det ve ubu­di­yet­leri tak­dis­leri, tah­mid­leri ve tes­bih­leri daha fazla olurdu.

– Kul­la­rım Ben­den ne di­li­yor­lar?

– Cen­net is­ti­yor­lar.

– Onlar cen­neti gör­müş­ler mi?

– Hayır, Ya Rab! Val­lahi gör­me­miş­ler.

– Ya Cen­neti gör­se­ler ne ya­par­lardı?

– Cen­neti gör­müş ol­sa­lardı. Cen­nete karşı hırs­ları ve he­def­leri daha çok olurdu ve cen­nete daha çok rağ­bet eder­lerdi.

– Bun­lar neden Allah’a sı­ğı­nı­yor?

– Ce­hen­nem­den is­ti­âze edi­yor­lar.

– Ce­hen­nemi gör­müş­ler mi?

– Val­lahi gör­me­di­ler.

– Ya gör­se­lerdi.

– Eğer gör­se­ler ondan daha zi­yade ka­çar­lar, ondan pek çok kor­kar­lardı.

Cenâb-ı Hak:

“Ey Me­lek­ler sizi şahit kı­la­rım ki Ben mu­hak­kak zikir mec­li­sinde bu­lu­na­nın gü­nah­la­rını mağ­fi­ret ettim.” bu­yurdu.

Pey­gam­ber (s.a.v) Efen­di­miz’in be­ya­nına göre me­lek­ler der ki;

“Ya Rab! Fi­lanca on­lar­dan sa­yıl­maz. O zikir için değil şahsî bir iş için gel­mişti.” der. Cenâb-ı Hak:

“Onlar öyle kim­se­ler­dir ki; on­larla düşüp kal­kan­lar bile şâkî olmaz, mesud olur­lar.” bu­yurdu.

Zik­re­den­le­rin hali böy­ley­ken, zikri terk eden hatta zikre engel ola­nın hali ne de­re­ke­de­dir bir de ona ba­ka­lım:

“Allah Teâlâ (c.c)’nın mes­cit­le­rinde O’nun is­mi­nin zik­re­dil­me­sini en­gel­le­yen ve o mes­cit­le­rin harap ol­ma­sına ça­lı­şan kim­se­den daha zalim kim var­dır? Onlar için o mes­cit­lere korka korka gir­me­le­rin­den başka sa­lâ­hi­yet yok­tur. Onlar için dün­yada re­zil­lik var­dır onlar için ahi­rette ise pek büyük bir azap var­dır.” 8

“(Ey Ha­bi­bim) o halde bizi an­mak­tan, yüz çe­vi­ren­den ve ancak dünya ha­ya­tını arzu edip du­ran­dan sen de yüz çevir.” 9

Bu ilahi uya­rıda mad­deyi gaye edi­nen ve asıl ga­yeyi unu­tan kim­seyle ya­kın­lık kur­ma­nın fazla bir ya­rarı ol­ma­dığı, on­larla belli öl­çü­lerde gö­rüş­me­nin ya­rarlı ola­bi­le­ceği ama yakın dostu ol­ma­dı­ğını gös­ter­mek için de mü’min­le­rin o gi­bi­lerle ara­la­rında belli bir me­safe bu­lun­dur­ma­la­rı­nın ge­reği ha­tır­la­tı­lı­yor. Ve ger­çek mü­min­le­rin her hâl ü kârda Allah’ın zik­rine devam et­tiği şöyle ilan edi­li­yor:

“Bir­çok erler ki, on­ları ne bir ti­ca­ret ve ne de bir alım satım Allah Teâlâ’nın zik­rin­den ve na­mazı hak­kıyla kıl­mak­tan ve ze­kâtı ver­mek­ten alı­koy­maz. Onlar, kalp­le­rin ve göz­le­rin muz­da­rip ola­cağı bir gün­den kor­kar­lar.” 10

Kur’an-ı Kerim’de um­du­ğu­muza ka­vuş­ma­mı­zın bir ve­si­lesi ola­rak anı­lan zikri baş­lıca üçe ayı­ra­bi­li­riz: Dilin zikri, kal­bin zikri ve be­de­nin zikri.

Dil ile zikir Allah Teala’yı esma-i hüs­na­sıyla, güzel isim­le­riyle yâd etmek Rab­bi­mizi gö­nül­den an­mak­tır. Namaz kı­lar­ken ve her zaman her yerde oku­du­ğu­muz Kur’an, çek­ti­ği­miz tes­pih­ler ve yap­tı­ğı­mız du­a­lar, din ve iba­det adına di­li­mizle bütün söy­le­dik­le­ri­miz ve oku­duk­la­rı­mız dil ile ya­pı­lan zi­kir­dir. Hatta ağ­zı­mız­dan çıkan bütün ya­rarlı ve Allah’ın rı­za­sına uygun tüm ha­yırlı söz­ler zikir sa­yıl­mak­ta­dır.

Dil ile zik­rin en fa­zi­let­li­leri hiç şüp­he­siz Kur’an ti­la­veti ve namaz kıl­mak­tır.

Kur’an oku­mak sözlü zi­kir­le­rin en fa­zi­let­li­si­dir. Kur’an-ı Kerim’i namaz içinde oku­maksa Kur’an ti­la­ve­ti­nin en fa­zi­letli ola­nı­dır. Yal­nız Kur’an-ı Kerim’i yü­zün­den oku­yup da ah­kâ­mını tat­bik et­me­mek mü­min­le­rin sıkça uya­rıl­dığı bir ha­ta­dır. An­la­ma­dan ve an­la­maya gay­ret sarf et­me­den oku­yan­lar Kur’an-ı Kerim’de şöyle kı­nan­mak­ta­dır.

“ (Ey ehli kitap) siz in­san­lara iyi­liği em­re­der­ken ken­di­nizi unu­tu­yor mu­su­nuz? Siz ki­tabı oku­du­ğu­nuz halde (böyle mi ya­pı­yor­su­nuz) yine de ak­lı­nızı kul­lan­mı­yor­su­nuz?” 11

Bu hu­susa ib­ret­lik bir örnek de ilk dev­rin büyük âlim­le­rin­den Yusuf bin Esbat’ın Kur’an’ı Kerim’i her hatim edi­şinde yedi yüz kere is­tiğ­far edip, şöyle de­me­si­dir:

“Allah’ım ge­re­ğiyle amel et­mek­si­zin Kur’an oku­yu­şum­dan do­layı beni ba­ğışla. Rah­me­tin­den uzak kılma.”

Zik­rin ikinci çe­şidi olan kalbî zikir ise Yüce Allah’ı her daim gö­nül­den an­mak­tır. Ya­rat­tık­la­rı­nın üze­rinde dü­şü­nüp, ni­met­le­rini ana­rak şü­kür­ler et­mek­tir. Kur’an-ı Kerim’de bir­çok kere gök­le­rin ve yerin ya­ra­tı­lışı üze­rinde uzun uzun dü­şü­nüp Cenab-ı Hakk’ın yü­ce­li­ğini ve aza­me­tini idrak edip şük­ret­me­miz em­re­dil­mek­te­dir.

Kalbî zikri şöy­lece de uy­gu­la­maya dö­ke­bi­li­riz: Günün belli bir vak­tinde fır­sat bul­dukça bir kö­şeye çe­ki­le­rek ev­vela güzel bir nefis mu­ha­se­besi ya­pı­lır. Te­fek­kür edi­lir. Allah’tan başka her şey kalp­ten çı­kar­tı­la­rak ha­fı­za­nın maddî şey­lerle olan iliş­kisi ke­si­lir, hatta insan ken­dini bile unut­maya, dün­yaya ait tüm ar­zu­ları gön­lün­den çı­kar­maya ça­lı­şır. Gön­lünü Allah’ın aza­meti, sevgi ve say­gısı ile dol­du­rur. Di­lini kı­mıl­dat­ma­dan belli bir süre Allah Allah diye tek­rar eder. Bu sı­rada Allah’tan başka bir şey ha­tır­la­ma­maya dik­kat eder. Ve Cenab-ı Hakk’ı başta ke­lime-i tev­hid olmak üzere muh­te­lif zi­kir­lerle tes­bih eder

Be­denî zikir ise vü­cu­dun bütün or­gan­la­rı­nın Allah’ın emir­le­rini ye­rine ge­tir­me­leri ve ya­sak­la­rın­dan sa­kın­ma­ları ile olur. Bu da ki­şi­nin kendi vü­cu­du­nun or­gan­la­rını Allah yo­lunda bu­lun­dur­ması ile müm­kün­dür.

Hü­lâsa; zikir, ki­şi­nin bilgi (Ma­ri­fet) ola­rak elde et­tiği şeyi ko­ru­ma­sını sağ­la­yan bir fa­a­li­yet­tir. Zikir Yüce Allah’a ita­at­tir. O’na itaat et­me­yen kişi di­liyle ne kadar tes­bih ederse etsin, ger­çek zikri yap­mış olmaz. Zikir Ya­ra­tı­cı­sı­nın onu her an gö­zet­le­mekte ol­du­ğu­nun id­ra­kinde ola­rak ya­şa­mak­tır.

  1. Bakara, 2/152 ↩︎
  2. Ahzab, 33/41 ↩︎
  3. Cuma, 62/10 ↩︎
  4. Al-i İmran 3/191 ↩︎
  5. Nisa, 4/103 ↩︎
  6. Ahzâb, 33/41- 42 ↩︎
  7. Ahzâb, 33/35 ↩︎
  8. Bakara, 2/114 ↩︎
  9. Necm, 53/29 ↩︎
  10. Nur, 24/37 ↩︎
  11. Bakara 2/44 ↩︎