Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

İnsan

13. Sayı · 2009/1

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Yüce Allah, kul­la­rını dünya denen kâ­i­nat sa­ra­yına im­ti­han için gön­der­miş, im­ti­han için gön­der­diği dün­yada ba­şı­boş bı­rak­ma­mış ve pey­gam­ber­ler ara­cı­lığı ile on­lara yol gös­ter­miş­tir. Allah’ın sıfat, isim ve fi­il­le­ri­nin en par­lak ay­nası bütün kâ­i­na­tın özü, ma­hi­yet ve do­na­nım iti­ba­riyle ‘Ahsen-i tak­vîm’ üzere ya­ra­tı­lan insan yer­yü­zünde Allah’ın ha­li­fe­si­dir.1

Cenab-ı Hak, in­sanı kâ­i­natı içine alır bir nüsha ve on sekiz bin âlemi ih­tiva eden şu büyük âle­min ki­ta­bına bir fih­rist ola­rak ya­rat­mış­tır. Ve Esmâ-i Hüsnâ’dan (ilahi güzel isim­ler­den) her bi­ri­si­nin te­celli yeri olan her bir âlem­den bir misal, bir nu­mune, insan cev­he­rine yer­leş­tir­miş­tir. Eğer insan, maddi ve ma­nevi her bir uz­vunu Allah’ın em­ret­tiği yere sarf et­mekle “hamd”ın şu­be­le­rin­den olan örf-i şükrü ifa eder ve İs­la­mi­yet’e sa­rı­lırsa, in­sa­nın cev­he­rinde ema­net bı­ra­kı­lan o mi­sal­ler­den her bi­risi, kendi âle­mine bir pen­cere olur. İnsan o pen­ce­re­ler­den o âleme bakar. Ve o âlemde te­celli eden sı­fatla, o âlem­den te­za­hür eden ilahi isme bir ayna olur. O vakit insan ruhu da cismi ile şa­ha­det ve gayb âlem­le­rine bir hü­lasa olur.

Cenab-ı Hak in­sanı cüzî bir irade ile do­nat­mış onu ‘a’la-yı il­liy­yin’ ile ‘esfel-i sa­fi­lîn’ ara­sında bu ira­de­siyle baş başa bı­rak­mış­tır. Bu im­ti­ha­nın tabii bir ne­ti­cesi ola­rak da in­san­lık ta­rihi bir ta­raf­tan esfel-i sa­fi­lîne dü­şen­lere, diğer ta­raf­tan da seyr-ü sülük-i ru­ha­nide acz ve fak­riyle te­rakkî ede ede kalp ve ruh ufuk­la­rına doğru yü­rü­ye­rek ke­male ermiş ek­me­li­yete maz­har olmuş insan-ı ka­mil­lere şa­hit­lik et­miş­tir.

İnsan-ı kâmil, mut­lak an­lamda âlem­lere rah­met ola­rak gön­de­ri­len2 Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v)’dir. Sonra da diğer en­biyâ ve de­re­ce­le­rine göre ev­liyâ, as­fiyâ, ebrâr ve mu­kar­ra­bîn… gelir.

Hz. Mu­ham­med (s.a.v), bir mümin için her yö­nüyle bir örnek teş­kil et­mek­te­dir. Özel­likle O’nun ah­lâkı Kuran-ı Kerim’de övül­müş örnek şah­si­yet ol­duğu beyan edil­miş­tir. “Sen el­bette yüce bir ahlak üze­re­sin.”3, “And olsun Allah’ın Ra­sûlü’nde sizin için: Allah’a ve ahi­ret gü­nüne ka­vuş­mayı uman, Allah’ı çok zik­re­den kim­se­ler için bir örnek var­dır.”4

Kâ­i­nat bir ağaç­tır, un­sur­lar onun dal­la­rı­dır, ne­ba­tat yap­rak­la­rı­dır. Hay­va­nat onun çi­çek­le­ri­dir. İn­san­lar onun mey­ve­le­ri­dir. Bu mey­ve­ler­den en zi­yade, en nurlu, en güzel, en kerim, en şe­refli, en latif (en hoş) olanı, Ne­bi­le­rin ve Ra­sûl­le­rin Efen­disi, mut­ta­kî­le­rin imâm-ı, Rabbü’l âle­mi­nin ha­bîbi Hz. Mu­ham­med (s.a.v)dir.

Er­zu­rumlu İb­ra­him Hakkı Haz­ret­leri, Ma­ri­fet­nâme’sinde insan-ı kâ­mili, bir diğer ifa­deyle yet­kin insan ol­mayı “âle­min özü, Allah’ın latif sı­fat­la­rını bir mec­mu­ası ve son­suz hik­met­le­ri­nin fih­risti” diye tarif eder. İşte bu se­bep­tir ki “ema­net” insan-ı kâ­mile tevdi edil­miş, hi­la­fet va­zi­fesi de yine onun omuz­la­rına bı­ra­kıl­mış­tır.”5 Her mümin kul için, Allah’ın izni ve ma­hi­ye­tiyle Rable mü­na­se­bet­ler­deki cid­di­yet ve de­vam­lı­lık, dün­yevî ve uh­revî ko­nu­lar­daki denge ilim ve ha­ki­kat aşkı, güzel ahlâk ve is­ti­ka­met gibi yüce has­let­lerle insan-ı kâmil ola­bil­mek ka­pısı her zaman açık bu­lun­mak­ta­dır.

“Mu­hak­kak ki, Biz in­sanı ahsen-i tak­vîmde (en güzel kıvam ve bi­çimde, en üstün ka­bi­li­yet­lerle) ya­rat­tık. Sonra onu esfel-i sa­fi­lîne (aşa­ğı­la­rın aşa­ğı­sına) çe­vir­dik. Yal­nız iman edip salih amel­ler iş­le­yen­ler hariç.”6

İnsan iman nuru ile a’la-yı il­liy­yine (yü­ce­le­rin yü­ce­sine) çıkar, cen­nete lâyık bir kıy­met alır. Küfür zul­meti ile esfel-i sa­fi­lîne düşer, ce­hen­neme ehil ola­cak bir va­zi­yete girer. Çünkü iman, in­sanı ya­ra­ta­nına nis­pet edi­yor, iman bir in­ti­sap­tır. Öyle ise insan imanı sa­ye­sinde ken­dinde te­za­hür eden ilahi sanat ve rab­banî isim­le­rin na­kış­ları iti­ba­riyle bir kıy­met alır. Küfür o nis­peti keser, nis­pet ke­si­lince de ilahî sanat giz­le­nir. Kıy­meti de yal­nız madde iti­ba­riyle olur. Madde ise, hem fani hem ge­çici olan hay­vanî ya­şa­yışa bak­tığı için kıy­meti hiç hük­mün­de­dir.

İnsan, Cenab-ı Hakk’ın kud­re­ti­nin en nazik bir mu­ci­ze­si­dir ki in­sanı, bütün güzel ve mu­kad­des isim­le­ri­nin te­cel­li­sine maz­har ve na­kış­la­rına medar ve kâ­i­nata kü­çül­tül­müş bir misal su­re­tinde ya­rat­mış­tır.

Evet, insan min­ya­tür bir kâ­i­nat­tır. Çünkü ne var ise âlemde Âdem’dedir. Âdem’de… Me­sela İn­sa­nın kalbi Arş-ı Azam’dan, Levh-i Mah­fuz’dan; hayal duy­gusu Misal ve Mana Âlem­le­rin­den; ruhu ruh­lar âle­min­den; vü­cudu da ce­re­yan eden ka­nun­lar emir âle­min­den; yap­tık­ları kar­şı­sında bazen ma­nevi haz ve zevk alan bazen de piş­man­lık duyan vic­danı hem cen­net den hem de ce­hen­nem­den haber ver­diği gibi, in­sanı maddi ya­pısı bile, top­rak, su, hava, nur ve nar un­sur­la­rın­dan; bil­hassa et­leri top­rak­tan; ke­mik­leri ka­ya­lar­dan; tüy­leri bit­ki­ler­den, yü­zün­den, bur­nun­dan akan sular ve da­mar­la­rında ce­re­yan eden kan­lar acı tatlı su­larda ne­hir­ler­den ve de­niz­ler­den haber ver­mek­te­dir.

Mev­cu­da­tın in­cisi olan in­sa­nın, be­deni mad­de­den ya­ra­tıl­mış­ken ruhu Cenab-ı Hakk’a ait­tir. Bu ne­denle in­sa­nın kendi, içinde bir bu­luşma yeri var­dır. Bu mekân çamur ile nur, beden ile ruh, madde ile mana ara­sın­daki sırrı oluş­tu­rur. Bir başka ifa­deyle, in­sa­nın bu dün­yaya ge­lişi ruhun beden mad­de­siyle bağ­lantı kur­ma­sın­dan başka bir şey de­ğil­dir.

Allah (c.c) İn­sa­nın ya­ra­tı­lış anında me­lek­lerle ara­sında geçen ko­nuş­mayı Kuran-ı Kerim’de şöyle an­la­tı­yor “Rab­bi­nin me­lek­lere şöyle de­di­ğini ha­tırla: ‘ben kuru bir ça­mur­dan şe­kil­len­di­ril­miş bal­çık­tan bir insan ya­ra­ta­ca­ğım onu şe­kil­len­di­rip içine ru­hum­dan üf­le­di­ğim zaman hemen say­gıyla secde edin’ ”7

“O her şeye ya­ra­tı­lış ama­cıyla en uyumlu olma ve ke­ma­lini bulma (ye­te­ne­ğini) bah­set­miş­tir. Öyle ki insan tü­rünü ya­rat­maya (basit ) bir bal­çık­tan baş­la­mış­tır. Sonra onun nes­lini yine (en az o kadar ) basit bir sıvı özün­den ya­rat­mış­tır. Daha sonra ya­ra­tı­lış ama­cını ger­çek­leş­ti­re­cek bir do­na­nıma sahip kı­la­rak kendi ru­hun­dan üf­le­miş­tir, der­ken sizi hem işitme ve görme, hem de duygu dü­şünce ye­te­nek­leri ile do­nat­mış­tır, ne ka­darda azı­nız şük­re­di­yor”8

“Doğ­rusu biz insan tü­rünü bir nevi kon­santre bir bal­çık­tan ya­rat­tık, epey sonra onu karar kı­la­cağı (ra­himde) yer tutan bir hayat to­humu kıl­dık, daha sonra o hayat to­hu­mun­dan döl­len­miş hüc­reyi ya­rat­tık; hemen sonra döl­len­miş hüc­re­den cenin’i ya­rat­tık ve cenin den de ke­mik­leri ya­rat­tık, en so­nunda ke­mik­lere kas giy­dir­dik, so­nuçta onu ba­ğım­sız bir var­lık ola­rak inşa ettik, işte her şeyi en güzel ya­ra­tan Allah’ın şanı böyle yü­ce­dir. Ve kuşku yok ki siz bu sü­re­cin ar­dın­dan el­bette öle­cek­si­niz. Ve yine kuşku yok ki siz, kı­ya­met günü (tek­rar ) di­ri­le­cek­si­niz.”9

İn­sanda ki tek ger­çek şey ru­hu­dur ve ruh ta­ma­men Rab­bine ait­tir. Yani biz­ler ebe­di­yet için ya­ra­tıl­dık ve bunun an­lamı ma­nevi iler­leme için ya­ra­tıl­mış ol­du­ğu­muz­dur. Büyük bir so­rum­lu­lu­ğu­muz var, zira Rab­bi­mi­zin bize ver­diği ağır ema­neti ta­şı­yo­ruz. Hâl­buki işin ha­ki­ka­tine ba­ka­cak olur­sak bu ema­neti biz as­lında bezm-i elestte “Evet Rab­bi­miz­sin” de­di­ği­mizde yük­len­dik. O yüz­den insan ema­neti so­rum­lu­lukla yük­len­meyi kabul etti ve bu da Allah’ın il­minde gü­venli hale gel­mek de­mek­tir. Ola­yın Kuran’ın ta­nımı ise Şöyle: “Şüp­he­siz biz ema­neti gök­lere, yere ve dağ­lara tek­lif ettik de onlar ema­nete iha­net’ten ka­çın­dı­lar, ni­ha­yet onu insan yük­lendi…”10

Her bir birey için do­ğum­dan ölü­müne kadar bütün ya­şamı öğ­renme, eği­tim ve te­kâ­mül- ma­nevi ge­li­şim de­mek­tir. Zira in­sa­noğ­lu­nun nihai he­defi Rab­bini yer­yü­zünde insan-ı kâmil ola­rak tem­sil et­mek­tir. Bu ne­denle her bir insan ya­şa­mında pro­fes­yo­nel bir ara­yış er­babı ha­line gel­mek zo­run­da­dır.

Ma­nevi ol­gun­laşma ki­tap­lar­dan ilim tah­sil edi­le­rek elde edi­le­mez. Bu in­sa­nın ma­nevi ke­male doğru ki­şi­li­ğini yavaş yavaş ge­liş­tir­me­si­dir. Bilgi, öğ­ren­mek değil, ol­mak­tır! İn­sa­nın ya­şamı var­lı­ğı­mı­zın kök­le­rine doğru hiç bit­me­yen bir te­kâ­mül sü­re­ci­dir. Ken­di­mizi sü­rekli ha­re­ket ha­lin­deki yol­cu­lar ola­rak ma­nevi bir yol­cu­lukta bu­la­ca­ğız. Çünkü nihai hedef sev­gili Rab­bi­miz­dir.

Allah Teala bu­yu­ru­yor ki “Her şeyi senin için, seni ise ken­dim için ya­rat­tım.” Bu ne­denle Rab­bi­mize karşı olan kul­luk va­zi­fe­mizi hak­kıyla ye­rine ge­tir­me­li­yiz.

Pey­gam­ber Efen­di­miz (s.a.v) mi­raca çık­mış ve mi­raca giden yolu in­san­lara aç­mış­tır. Dö­ner­ken de o ka­pıyı açık bı­rak­mış­tır. Her­kes gay­reti öl­çü­sünde o ka­pıya yak­la­şa­bi­lir. Bu ka­pıya kim ne kadar yak­la­şırsa o kadar bah­ti­yar olur.

Rab­bi­miz, Miraç ha­di­se­siyle biz­leri manen teş­vik etmiş ve bunu bize bir hedef kıl­mış­tır. Sa­habe, as­fiya, ev­liya vs. ha­yat­la­rını bu ka­pı­dan geç­meye en­deks­le­miş­ler. Yük­sel­dikçe yük­sel­miş ve in­san­lık ta­ri­hi­nin se­ma­sında birer yıl­dız gibi par­la­mış­lar. Bu kut­sal sema çok ge­niş­tir. Her kim is­terse çı­ka­bi­lir ve o yıl­dız­lar ara­sına ka­rı­şa­bi­lir.

Namaz, oruç, zekât gibi farz iba­det­ler ge­rekli şart­ları haiz her mü­mi­nin mut­laka yap­ması ge­re­ken gö­rev­ler­dir. Kul­lu­ğun ol­mazsa ol­mazı bu farz iba­det­ler­dir. Farz­lar ye­rine ge­ti­ril­dik­ten sonra diğer dav­ra­nış­lar güzel bir ni­yetle kul­luk da­i­re­sine gi­rer­ler. Aksi tak­dirde farz­lar ye­rine ge­ti­ril­me­den yirmi dört saati iba­dete dö­nüş­tür­mek­ten söz ede­me­yiz. Tam tersi birer altın de­ğe­rinde olan her da­ki­ka­mız bizim için ka­yıp­tan öteye geç­mez.

Kul­luk bi­lin­cini ka­za­nan kişi, farz iba­det­le­rini ye­rine ge­tir­mekle kal­maz, ha­ya­tı­nın her anını iba­det ve kul­luk için de­ğer­len­dirme gay­re­tine girer. Kul­lu­ğun bir sı­nırı yok. Belli bir za­manı ve ze­mini de yok.

Hz. Mevlana;

Kul oldum, Kul oldum, Kul oldum!

Ben Sana hizmette iki büklüm oldum,

Kullar âzad olunca şad olur,

Ben Sana kul olduğum için şad oldum..

Beyti ile, Müs­lü­man’ın gü­nü­nün ta­ma­mını, öm­rü­nün ta­ma­mını, dün­ya­sı­nın ta­ma­mını ku­şa­tır; ku­şat­ma­lı­dır kul­luk. İnsan Allah’a kul ol­duğu kadar özgür, kul ol­duğu öl­çüde mes­rur olur.Ve insan için “Allah’a kul olmak en büyük sa­a­det” kay­na­ğı­dır.

“Ben cin­leri ve in­san­ları, ancak bana kul­luk et­sin­ler diye ya­rat­tım.”11

“O ki, han­gi­ni­zin daha güzel dav­ra­na­ca­ğını sı­na­mak için ölümü ve ha­yatı ya­rat­mış­tır.”12

Hak­kıyla kul ola­bil­mek için âlem­le­rin Rabbi olan Allah’ı, Ken­di­si­nin bize ta­nıt­tığı gibi ta­nı­ma­lı­yız. Her an bi­zimle be­ra­ber ol­du­ğunu, bize çok yakın ol­du­ğunu ve her ne ya­par­sak bizi gör­dü­ğünü, işit­ti­ğini bil­me­li­yiz.

“Ne­rede olur­sa­nız olun O si­zinle be­ra­ber­dir ve Allah bütün yap­tık­la­rı­nızı gör­mek­te­dir.”13

“An­dol­sun in­sanı biz ya­rat­tık ve nef­si­nin ken­di­sine fı­sıl­da­dık­la­rını bi­li­riz ve biz ona şah da­ma­rın­dan daha ya­kı­nız.”14

İnsan şu so­ru­ları ken­dine sor­malı:

-Bu ka­i­na­tın ya­ra­tanı kim­dir?

-Bu Ka­i­na­tın yö­ne­ti­cisi ve olay­la­rın ta­kip­çisi kim­dir?

-Biz ne­re­den ge­li­yo­ruz?

-Hangi mak­sat için ya­şı­yo­ruz ?

-Öl­dük­ten sonra ne­reye gi­de­ce­ğiz?

Kur’an-ı Kerim in­san­lara Allah’ın var­lı­ğını bil­dir­mek için in­me­miş­tir. Çünkü onlar Kur-an gel­me­den ön­cede bunu bil­mek­tey­di­ler.

“An­dol­sun ki on­lara gök­leri ve yeri kim ya­rattı ?”diye sor­san ; “Allah” der­ler.

Bütün se­mavi ki­tap­lar ve bütün pey­gam­ber­ler in­san­lara sağ­lam bir inanç sis­te­min­den söz etmek için gelmişlerdir.Onlara “Allah’tan başka ilah bu­lun­ma­ya­ca­ğını söy­le­miş­ler­dir. Allah’a iba­det edin ona kul­lukta hata et­me­yin “ de­miş­ler­dir…

Ta­ri­hin baş­lan­gı­cın dan so­nuna kadar in­san­lı­ğın prob­lemi Allah’ın var­lı­ğını bil­me­mek ve her­hangi bir şe­kilde ona iba­det et­me­mek olmamıştır.Aksine ,in­san­la­rın en büyük me­se­lesi ; Allah’ı hak­kıyla bi­le­me­mek ve bu yüz­den de O’na ya­ra­şır şe­kilde iba­det et­me­mek ol­muş­tur.

“Hani Rab­bin, Adem oğul­la­rı­nın sul­bün­den so­yunu çı­kar­mış ve ken­di­le­rini ne­fis­le­rine şahit tut­muş: “Ben sizin Rab­bi­niz değil miyim” on­larda de­miş­lerdi ki : “evet biz buna şa­hi­diz” kı­ya­met günü: Bizim bun­dan ha­be­ri­miz yoktu de­me­ye­si­niz”15

“Ya­ra­tan Rab­bi­nin adıyla oku! O in­sanı bir aşı­lan­mış yu­mur­ta­dan ya­rattı”16

Kamil İnsan Allah İle Kul ara­sına ara­cı­lar koy­maz. Allah ile kul ara­sına giren ara­cı­la­rın ad­ları ne olursa olsun şirki tem­sil et­ti­ğini ve in­san­la­rın hep bu yüz­den doğru yol­dan sa­pa­rak küfre sü­rük­len­dik­le­rini bilir. Ni­te­kim müş­rik Arap­lar da put­ları için : “Biz sa­dece onlar bizi Allah’a ya­kın­laş­tır­sın­lar diye iba­det edi­yo­ruz” di­yor­lardı.17

Olgun insan, bilir ki batıl ve bütün şer güç­leri or­ta­dan kal­dır­mak için öm­rü­nün so­nuna kadar mü­ca­dele etmek zo­run­da­dır.

“Ey iman eden­ler! Allah’tan kor­kun. O’na yak­laş­maya yol ara­yın ve yo­lunda cihad edin ki kur­tu­luşa ere­si­niz.”18 Cihad et­me­yen­lere Allah’ın ga­za­bını ve bunun yanı sıra da zil­let var­dır. Cihad gü­cünü yi­ti­ren kişi ve top­lum­lar hayat ve ce­mi­yet içe­ri­sinde bir var­lık gös­te­re­mez­ler. Bu se­beple ha­ya­tı­mı­zın her anını, geniş an­la­mıyla cihad içe­ri­sinde ge­çir­mek zo­run­da­yız.

“İman eden­ler ve hic­ret edip Allah yo­lunda cihad eden­ler var ya, İşte bun­lar Al­la­hın rah­me­tini uma­bi­lir­ler.”19

Olgun kişi: ru­hunu ve be­de­nini her türlü pis­lik ve kir­li­lik­ten arı­tır. Engin bir ruh ya­pı­sına ve ter­te­miz, sağ­lam bir be­dene sahip ol­maya ça­lı­şır. Bilir ki: Be­deni Sağ­lığı için ruh, Ruhun sağ­lığı için de beden sıh­hati şart­tır. Biri ol­ma­dan di­ğeri ola­maz, “An­dol­sun ki iç­le­rin­den, ken­di­le­rine Allah’ın ayet­le­rini oku­yan (kö­tü­lük­ler­den ve in­kar­dan ) ken­di­le­rini te­miz­le­yen ken­di­le­rine kitap ve hik­meti öğ­re­ten bir pey­gam­ber gön­der­mekle Allah, Mü­min­lere büyük bir lü­tufta bu­lun­muş­tur”20

Mah­lû­ka­tın en şe­ref­lisi olan insan; ha­ya­tı­nın her anını kul­luk bi­linci içe­ri­sinde devam et­tir­meli. Bazı din­lerde in­san­lar ken­di­le­rine özgü iba­det ha­ne­le­rine gi­di­yor­lar, iba­det­le­rini orada ye­rine ge­ti­ri­yor­lar. Fakat ora­dan çı­kınca iba­det hali son bul­muş olu­yor. Dı­şa­rıda her şey onlar için ser­best olu­yor adeta. İslam’da bir mümin ca­mide iba­de­tini yap­tık­tan sonra işi bit­mi­yor: dük­kâ­nında, iş ye­rinde, evinde, te­ra­zide bir şey tar­tar­ken, tar­lada ça­lı­şır­ken, se­ya­hat eder­ken, huzur-u daimi de­di­ği­miz her anında Allah’ın hu­zu­runda ol­du­ğu­nun bi­lin­cinde ol­ması ge­re­ki­yor.

Biz­deki kul­luk bi­linci, bizim yirmi dört sa­a­ti­mizi kap­la­mış­tır. Bir da­ki­ka­mız bile bunun dı­şında de­ğil­dir. Demek olu­yor ki bir Müs­lü­man’ın ha­ya­tı­nın ta­ma­mını kul­luk bi­linci ku­şat­mış­tır.

Olgun mümin, şart­la­rına uygun iman­dan sonra, Allah ve pey­gam­be­rine itaat eden, Kur’an ve Sün­net’te yer alan emir ve ya­sak­lara, öğüt ve tav­si­ye­lere uyan in­san­dır. Mümin ne kadar Kur’an ve Sün­nete uygun ha­re­ket ede­bi­lirse o nis­pette kâmil mümin olur. Ne kadar günah iş­lerse, kemal ve tak­va­sın­dan o kadar yi­tir­miş olur.

  1. En’am ,6/165 ↩︎
  2. Enbiya 21/107 ↩︎
  3. Kalem, 68/4 ↩︎
  4. Ahzab , 33/21 ↩︎
  5. Ahzab, 33/72 ↩︎
  6. Tin 95/4-6 ↩︎
  7. Hicr , 15/28-29 ↩︎
  8. Secde 32/7-9 ↩︎
  9. Mü’minun 23/12-16 ↩︎
  10. Ahzap 33/72 ↩︎
  11. Zariyat,51/56 ↩︎
  12. Mülk,67/2 ↩︎
  13. Hadid 57/4 ↩︎
  14. Kaf 50/16 ↩︎
  15. Araf 7/172 ↩︎
  16. Alak 96/1-2 ↩︎
  17. Zümer 39/3 ↩︎
  18. Maide 5/35 ↩︎
  19. Bakara 2/218 ↩︎
  20. Al-i İmran 3/164 ↩︎