Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Kanaat Ehli Nasıl Olunur?

70. Sayı · 2022/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ki­şi­nin azla ye­ti­nip elin­de­kine razı ol­ması, ken­di­si­nin ve so­rum­lu­luğu al­tında bu­lu­nan­la­rın ih­ti­yaç­la­rını as­gari öl­çüde kar­şı­la­ya­bi­le­ceği maddî im­kân­larla ik­tifa edip baş­ka­la­rı­nın elin­deki şey­lere göz dik­me­mesi, aşırı ka­zanma hır­sın­dan kur­tul­ması şek­linde tarif edi­len ka­naat, mal ve dünya tut­ku­su­nun kalp­ten si­lin­me­siyle ka­za­nı­lan ah­lâkî bir er­dem­dir. Bu da hırs, tamah, haz­lara düş­kün­lük ve tûl-i emel gibi kötü ar­zu­la­rın in­sa­nın kal­bin­den te­miz­len­me­siyle ta­hak­kuk eder.1

Ka­naat ile dün­yaya buğz edip ondan yüz çe­virme2 şek­linde tarif edi­len zühd ara­sında yakın bir alaka söz ko­nu­su­dur. Ancak bu yüz çe­virme ta­ma­men dün­yayı terk etme an­la­mına gel­me­mek­te­dir. Zira böyle yap­mak dün­ya­nın harap ol­ma­sına sebep olur ki bu da Allah Teâlâ’nın tak­dir ve ted­bi­rine zıt bir du­rum­dur. Onun için “Dün­yaya zahid olan, âhi­rete râğib olur”3 den­miş, bir başka yerde de zühd; “Ahi­ret ra­hatı için dünya ra­ha­tını terk etmek”4 şek­linde ifade edil­miş­tir. As­lında bu, bir ba­kıma dün­yaya hak et­tiği de­ğeri ver­mek, ka­na­at­kâr olup ona rağ­bet et­me­mek de­mek­tir. Bu yüz­den ka­naat, ha­yata do­la­yı­sıyla dün­yaya bakış açı­mızla ala­kalı bir du­rumu ser­gi­ler. Ha­yat­tan bek­len­ti­le­ri­miz ne­ler­dir? Bu so­ruya ve­ri­le­cek cevap ka­na­at­kâr olup ol­ma­dı­ğı­mızı or­taya koyar. Bu­rada hayat fel­se­fe­mizi göz­den ge­çi­rip onu yüce Ya­ra­tı­cı­mı­zın razı ola­cağı şekle ge­tir­me­miz ge­re­kir ki ka­naat sa­hibi bir mü’min ola­bi­le­lim.

Dün­ya­lık bir en­dişe ta­şı­ma­yan mü­te­vek­kil kişi aynı za­manda elin­de­kiyle ye­ti­nen ka­na­at­kâr bir kim­se­dir. Peki, dün­ya­lık en­di­şe­leri gi­der­mek ne ile sağ­la­nır? Bu so­ru­nun ce­vabı, iki si­hirli ke­li­mede sak­lı­dır: Rıza ve tes­li­mi­yet. Bunun elde edil­mesi de her türlü şek şüp­he­den arın­dı­rıl­mış tam ve kesin/yakîn bir imana bağ­lı­dır.

“Yer­yü­zünde ha­re­ket eden bir canlı yok­tur ki rızkı Allah’a ait olmuş ol­ma­sın.”5 âyeti ge­re­ğince kul, Allah Teâlâ’nın rızka kefil ol­du­ğuna şek­siz şüp­he­siz tüm kal­biyle ina­nırsa ka­naat sa­hibi ol­ma­ması için bir sebep gö­rün­me­mek­te­dir. Yani ki­şi­nin hiç­bir en­di­şeye ka­pıl­ma­sına gerek yok­tur. Zira “Kendi rız­kını (top­la­yıp, ka­zan­mak su­re­tiyle er­tesi gün için bir şey­ler yapıp kul­la­na­bi­le­cek ka­pa­si­te­den mah­rum) nice canlı var­dır ki Allah Teâlâ on­lara da size de rızkı verir.”6 Değil mi ki Ra­sû­lul­lah Efen­di­mi­zin ifa­de­siyle: “Eğer siz Allah’a ge­reği gibi gü­ven­sey­di­niz, (Allah), kuş­ları do­yur­duğu gibi sizi de rı­zık­lan­dı­rırdı. Kuş­lar sa­bah­ları kur­sak­ları boş ola­rak çık­tık­ları halde akşam dolu kur­sak­larla dö­ner­ler.”7İşte in­san­daki bu kıvam yani Cenâb-ı Hakk’a ger­çek ma­nada te­vek­kül ede­bil­mek, onda ka­na­ati do­ğu­rur. Do­la­yı­sıyla te­vek­kü­lün, tes­li­mi­yet ve rı­za­nın me­kânı kalp olunca bun­la­rın ne­ti­ce­sinde or­taya çı­ka­cak olan ka­na­ate ulaş­ma­nın en önemi yolu da, kalbi kötü ve za­rarlı duygu ve ve­him­ler­den te­miz­le­ye­rek ma­nevî gı­da­larla bes­le­yip kuv­vet­len­dir­mek­tir.

İn­sa­noğlu elinde olanla ye­tin­me­yip nef­si­nin kan­dır­ma­sıyla aç­göz­lü­lük yapar ve dünya men­fa­at­le­rini daha çok elde et­meye yö­ne­lik aşırı hırs gös­te­rir. Böyle bir kimse ben­cil, hod­kâm, sa­dece ken­dini dü­şü­nen men­fa­at­pe­rest bir in­san­dır. Ka­na­at­kâr kişi ise Allah’ın ken­di­sine ver­diği ile ik­tifa edip Cenâb-ı Hakk’ın tak­di­rine razı ola­rak ha­ya­tını sa­dece ken­disi için değil, baş­ka­la­rına fay­dalı olmak su­re­tiyle tam bir it­mi­nan hali içe­ri­sinde yaşar. Çünkü o, kal­bini ifsat eden kötü huy ve se­ci­ye­ler­den te­miz­le­miş ve hu­zura ermiş bir kim­se­dir. Tıpkı Os­manlı dö­ne­minde “Ben sif­tah yap­tım, sen yan kom­şum­dan alış­ve­ri­şini yap. O henüz sif­tah yap­madı.” diyen gözü ve gönlü tok ka­na­at­kâr sa­tıcı gibi. Veya mu­ha­cir kar­de­şini evine, işine, aşına ortak eden en­sar­dan bir sa­habi gibi dav­ra­nır. Onun için ensar ruhlu olmak; ka­na­at­kâr bir mü’min olmak de­mek­tir. “Su­ri­ye­li­ler mem­le­ke­ti­mize gel­di­ler; bizi işi­miz­den, aşı­mız­dan et­ti­ler.” demek asla de­ğil­dir. Zira her­kes ilahî ka­derde ken­disi için ne tak­dir edil­mişse onu yer tü­ke­tir, baş­ka­sını değil. Ni­te­kim bir hadis-i şe­rifte: “Ey İn­san­lar! Allah’tan kor­kun! Rızık ta­le­binde iti­dalli dav­ra­nın çünkü hiç­bir kişi (ken­di­sine tak­dir edi­len) rız­kı­nın ta­ma­mını al­ma­dıkça asla ölmez. Her ne kadar ondan ge­cikse bile (mut­laka rız­kı­nın ta­ma­mını alır). Allah’tan kor­kun! Rızık ta­le­binde iti­dalli dav­ra­nın, helâl olanı alın, haram olanı bı­ra­kın.”8 bu­yu­rul­muş­tur. Do­la­yı­sıyla ak­sini dü­şün­mek ve ona göre ha­re­ket edip öl­çü­süz dav­ran­mak, zayıf imanlı in­san­la­rın işi­dir. O halde ima­nı­mızı güç­len­dir­me­nin yol­la­rını ara­ma­mız, buna ve­sile ola­cak im­kân­ları elde et­meye gay­ret gös­ter­me­miz ge­re­ki­yor. Bun­lar içe­ri­sinde iba­det­lere düş­kün­lük, ilimle meş­gul olup onunla amil ol­maya ça­lışma, sâlih ve sadık in­san­larla ar­ka­daş­lık yapma, ilim, soh­bet ve zikir mec­lis­le­rinde bu­lunma, helal-haram has­sa­si­ye­tine sahip olma, ha­ram­ları terk etme öyle ki ha­rama gö­tü­re­cek şey­ler­den bile şid­detle uzak­laşma baş sı­rada yer alır.

Yine ka­na­at­kâr olmak, sü­rekli sabır ve şükür ha­linde ol­mayı ge­rek­tir­mek­te­dir. Sev­gili Pey­gam­be­ri­miz bir ha­dis­le­rinde şöyle bu­yur­muş­lar­dır:

“Hayat şart­ları si­zin­kin­den daha aşağı olan­lara ba­kı­nız; siz­den daha iyi olan­lara bak­ma­yı­nız. Bu, Allah’ın üze­ri­niz­deki ni­me­tini hor gör­me­me­nize daha uygun bir dav­ra­nış­tır.”9Böyle ya­pıl­dığı tak­dirde ancak, bu­lu­nu­lan ko­numa ve du­ruma şük­re­di­lip elde mev­cut olana ka­naat etmek söz ko­nusu ola­bi­le­cek­tir. Aksi ise ki­şi­nin fu­zuli, an­lam­sız ya­rış­la­rın içine gir­mesi ve ken­dini helak et­me­siyle so­nuç­la­na­cak­tır ki bun­la­rın canlı mi­sal­le­riyle gün­lük ha­ya­tı­mızda çokça kar­şı­laş­mak­ta­yız.

Ne­ti­cede “Ka­naat; bitip tü­ken­mez bir ha­zine”10 ola­rak kar­şı­mıza çıkar ki insan şu fâni ha­ya­tında onun ken­di­sine is­ti­ka­met ka­zan­dı­ra­cak ne büyük bir değer ol­du­ğunu ah bir bi­le­bilse! Başka bir şey ister mi acaba?

  1. Çağrıcı, “Kanaat” md., DİA, XXIV, 289, İstanbul 2001. ↩︎
  2. Cürcânî, Ta’rîfât, s. 115, Beyrut 1403/1983. ↩︎
  3. Isfahânî, Müfredât, s. 37, Dımaşk 1412. ↩︎
  4. Cürcânî, aynı yer. ↩︎
  5. Hûd sûresi, 11/6. ↩︎
  6. Ankebût sûresi, 29/60. ↩︎
  7. Tirmizî Zühd 33; İbni Mâce, Zühd 14. ↩︎
  8. İbn Mâce, Ticârât, 2. ↩︎
  9. Müslim, Zühd 9; Tirmizî, Kıyamet 58, Libâs 38; İbn Mâce, Zühd 9. ↩︎
  10. Beyhakî, ez-Zühdü’l-kebîr, I, 88, Beyrut 1996. ↩︎