Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Kendini Bilmeyen Neyi Bilir?

67. Sayı · 2021/3

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ken­dini bil­mek hayat ha­mu­ru­nun bo­zul­maz ma­yası, bilgi mad­de­si­nin ma­nası, bir bütün ola­rak âle­min şi­ra­ze­si­dir. Ken­dini bil­mek ol­ma­yınca hamur ma­ya­sız, madde ma­na­sız, âlem de şi­ra­ze­siz kalır.

Peki bu denli önemli ol­duğu id­di­a­sıyla gi­riz­gâh yap­tı­ğı­mız ken­dini bil­mek ne de­mek­tir? Ger­çek­ten de bu kadar önemli midir? Bu su­al­le­rin ce­vabı iler­le­yen sa­tır­larda…

Ken­dini bil­mek de­di­ği­mizde do­ğu­mu­muzla bir­likte ku­la­ğı­mıza fı­sıl­da­nan ve boş­lukta yer kap­la­yan be­de­ni­mize kar­şı­lık gelen is­mi­mizi bi­li­yor ol­ma­mız kas­te­dil­mez. Zira is­mi­miz yal­nızca cis­mi­mi­zin is­tik­la­li­nin sem­bo­lü­dür. Ken­dini bil­mek de­di­ği­mizde asıl kas­tet­ti­ği­miz bun­dan farklı olan bir­çok hu­sus­tur. Ör­ne­ğin ken­dini bil­mek et ve kemik yı­ğı­nıyla sı­nırlı ol­ma­dı­ğı­mı­zın far­kına var­mak­tır. An­la­ya­bi­len, an­la­ta­bi­len ve an­la­şa­bi­len hem de bu üçünü bir­den ya­pa­bi­len bir var­lık ol­du­ğu­muzu gör­dü­ğü­müzde ken­di­mize bir adım yak­laş­mış olu­ruz.

Bu adı­mın aka­binde ken­di­mize dik­kat­lice bak­tı­ğı­mızda şa­şır­tıcı bir bi­çimde belli başlı se­çim­le­rin top­la­mın­dan iba­ret ol­du­ğu­muzu gö­rü­rüz. Be­de­ni­mi­zin her bir nok­ta­sına adeta im­za­sını atmış olan bir karar mer­cii ol­du­ğunu hay­retle kav­ra­rız. Öyle değil de böyle, şu­raya değil de bu­raya, şu kadar değil bu kadar ol­ma­sı­nın ka­ra­rını kendi ken­di­mize ver­me­di­ği­miz gibi et­ra­fı­mızda göz­lem­le­di­ği­miz her­hangi bir şeyin de bu ka­rar­la­rın sa­hibi ola­ma­ya­ca­ğını ko­layca idrak ede­riz. Hatta me­sele o kadar açık­tır ki an­la­dı­ğı­mı­zın far­kında bile ol­ma­yız. Bunun üze­rine az önce sö­zünü et­ti­ği­miz üç fonk­si­yo­nun kay­nağı olan ak­lı­mız bu karar mer­ci­i­nin her­hangi bir karar mer­ci­ine ba­ğımlı ol­ma­ması ge­re­ken bir var­lık ol­du­ğunu anlar. İşte bu es­nada O ve Onun dı­şın­da­ki­ler şek­lin­deki kes­kin ayrım zuhur eder. Bu ay­rı­mın ne­ti­ce­sinde insan bir karar mer­ci­ine bağlı olan kıs­mında yer et­ti­ğini iyice bilir. Ay­rıca bu kı­sımda yer edin­me­nin ac­zi­yet, ih­ti­yaç duy­mak gibi ma­na­larla iç içe ol­mayı ifade et­ti­ğini de gör­müş olur. İşte bun­ları bil­mek insan için iki fay­da­nın hasıl ol­ması de­mek­tir; bir var­lık ola­rak sı­nır­la­rını bil­mek, bir şahıs ola­rak had­dini bil­mek.

Bir var­lık ola­rak sı­nı­rın ne­rede baş­la­yıp ne­rede bit­tiği bi­lin­mezse artık kişi insan ol­ma­nın ge­re­ğini ye­rine ge­ti­re­mez. Yani ak­lını kul­la­na­maz hale gelir. Bazı şey­leri bi­le­bil­mek, se­çe­bil­mek, elde ede­bil­mek onu her şeyi bi­le­bi­le­ceği, se­çe­bi­le­ceği ve elde ede­bi­le­ceği veh­mine sü­rük­ler. Ni­meti ken­din­den bil­meye baş­la­yınca1 kul­luk çiz­gi­sini aşıp harem-i ila­hîye talip olur.2 Bu­rada bu­lun­dukça ko­nu­muna ya­kış­ma­yan kibir, ena­ni­yet, ucub gibi özel­lik­ler bürür kal­bini. Mül­kün sa­hibi ol­du­ğunu zan­ne­dip dün­yaya had­din­den fazla sa­rı­lır. Dün­yayı sev­dikçe de kal­binde kul­luk ma­ka­mına ya­kı­şık kal­ma­yan hased, kin gibi başka has­ta­lık­lar yer eder.

İnsan kendi şah­si­yeti iti­ba­riyle had­dini bil­me­di­ğinde de kont­rolü al­tında ol­duğu karar mer­ci­i­nin ken­disi hak­kın­daki ter­cih­le­rine razı gel­mez. İçinde yer alan tut­ku­la­rın esiri, za­af­la­rı­nın da kur­banı olur.

Kı­sa­cası insan ken­dini bil­me­di­ğinde de­ğe­rin ken­di­sini yi­ti­rir. Onu yerli ye­rince kul­lan­mayı bi­le­mez olur. Ya bir şey­lere hak et­ti­ğin­den çok değer yük­ler ya da hak edene hak et­tiği kadar değer ve­re­mez. Bu se­beple insan ken­dini bil­me­yince ne bil­dik­leri ne ter­cih­leri ne de elde et­tik­le­rini doğru ka­na­lize ede­bi­lir. Bun­lar­dan hiç­biri de ki­şiyi hep­si­nin ha­kiki kay­na­ğına gö­tür­mez. Ne­tice iti­ba­riyle insan as­lında bir bütün ola­rak ma­nayı yi­tir­diği için hiç­bir şey bil­me­miş olur. Di­ma­ğına yük­le­diği bilgi yı­ğını ise, o ma­nayı yi­tir­di­ğin­den, sa­dece bir yük ola­rak kalır.

Ken­dini bi­leni bil­me­yene kıyas etmek ise bu sa­tır­ları oku­mayı lüt­fe­den kıy­metli okur­la­rı­mıza kal­sın…

Had­dini hu­du­dunu bilen bah­ti­yar kul­lar­dan olmak du­a­sıyla.

Ves­se­lâm.


* Arş. Gör., Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi İslâmî İlimler Fakültesi.

  1. Kasas, 28/78. ↩︎
  2. Nâziât, 79/24. ↩︎