Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Kur’ân’ın Apaçık Bir Arapça ile İndirilmesi Onu Bizatihi Anlaşılır mı Kılmaktadır?

46. Sayı · 2017/2

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Her pey­gam­beri kendi kav­mi­nin li­sanı ile gön­de­ren Allah Teâlâ’ya hamd ü se­na­lar, Ha­bîbi Hz. Mu­ham­med Mus­tafa’ya salât ü se­lam­lar olsun…

Yüce Rab­bi­mizi ta­nıma yo­lunda sahip ol­du­ğu­muz en kıy­metli de­ğe­ri­miz Kur’ân-ı Kerîm, Hz. Pey­gam­be­ri­miz’in şah­sında te­ay­yün edip Onun ah­lâkı ha­line gel­di­ğinde Arap li­sanı ile ifade edi­len kelâm-ı ilâhî o sa­a­det as­rında gök­teki yıl­dız­lar me­sa­be­sin­deki as­hâ­bın dün­ya­la­rına ışık­lar saçan bir kan­dile dö­nü­şü­yordu. İlk mu­ha­tap­ları olan Arap­lar Kur’ân’la, kendi iç­le­rin­den se­çil­miş, âlem­lere rah­met ola­rak gön­de­ri­len Hz. Pey­gam­be­ri­miz va­sı­ta­sıyla ta­nı­şı­yor­lar, böy­lece Rah­mân is­mi­nin te­cel­lisi bütün se­ma­la­rını kap­lı­yordu. Arap bir top­lum, Arabî bir pey­gam­ber, Arap li­sanı ile in­di­ril­miş kelâm-ı ilâhî…

Mü­te­kel­lim ile mu­ha­tap ara­sında anlam ak­ta­rı­mını müm­kün kılan müş­te­rek ze­mi­nin dil ol­du­ğunda şüphe yok­tur. Ko­nu­şa­nın zih­nin­deki an­lamı ta­şı­yan söz­cük­le­rin kar­şı­lık­la­rı­nın din­le­ye­nin zih­ninde de aynı ile vücut bul­ma­sı­nın doğru an­la­mayı temin et­tiği söy­le­ne­bi­lir. Ne var ki dil-anlam iliş­kisi kap­sam so­runu et­ra­fında ele alın­dı­ğında söz­cük­le­rin ta­şı­dık­ları an­lam­la­rın be­lirli ve tek ol­du­ğunu be­lirt­mek güç­tür. Bu­nunla bir­likte söz­cük­ler ile bu söz­cük­le­rin oluş­tur­duğu diz­gi­le­rin ara­sın­daki iliş­ki­ler in­ce­len­di­ğinde naz­mın an­la­mı­nın, söz­cük­leri ba­ğım­sız bu­lun­duk­la­rında ta­şı­dık­ları an­lam­lar­dan uzak­laş­tı­ra­bil­dik­leri ve tayin ede­bil­dik­leri de gö­rül­mek­te­dir. Çok daha geniş bir çer­çe­vede in­ce­lenme ge­rek­si­nimi duyan bu husus dilde çok an­lam­lı­lık, ha­ki­kat-mecaz, teş­bih, ki­naye, mesel gibi ol­gu­larla bir­likte ele alın­dı­ğında dil­sel ifa­de­le­rin de­la­let key­fi­yet­le­ri­nin sı­ra­dan ol­ma­dığı ve ba­site in­dir­ge­ne­cek bir hü­vi­yet arz et­me­diği an­la­şıl­mak­ta­dır. Da­hası me­sele sözcük/lafız-dizge/nazım bağ­la­mın­dan kasd-ı mü­te­kel­lim-murad düz­le­mine ta­şın­dı­ğında dil-anlam iliş­kisi çok daha ileri bir dü­zeyde, dilin de­la­le­tin­deki ih­ti­mal­ler et­ra­fında ele alı­na­cak, aklın de­la­leti ile tev­sik edil­me­yen dil­sel de­la­let­ler­deki zan­ni­yat bo­yutu gün­deme ta­şı­na­cak­tır. Do­la­yı­sıyla bı­ra­kın ha­ki­kat dü­ze­yini murad dü­ze­yinde bile an­la­mın ta­yini, bu ke­lime şu kök­ten müş­tak­tır, bu kökte şu ma­na­lar var­dır, o halde ifade şöyle an­la­şıl­ma­lı­dır, şek­lin­deki tes­pit­lerle hal­le­di­le­cek kadar basit de­ğil­dir. Ni­te­kim murad tes­pit edil­meye ça­lı­şı­lır­ken laf­zın çok an­lam­lı­lığı, ha­ki­kat-mecaz an­lam­ları naz­mın be­lir­le­ye­ceği an­la­mın içe­ri­sinde lafzî değil aklî de­la­let­lerle tayin edi­le­cek, ör­ne­ğin ha­ki­kat değil de mecaz ma­nada an­la­şıl­ması zo­runlu ol­du­ğuna aklen hük­me­di­len bir laf­zın mecaz ma­na­ları ara­sında ter­cih ya­pı­lır­ken yine zan ifade eden lafzî de­la­let­ler­den ha­re­ketle bir so­nuca va­rı­la­cak­tır. Bu söy­le­dik­le­ri­miz dil­sel ifa­de­le­rin, kas­te­di­len ma­nayı ak­tar­mada ta­ma­men ye­ter­siz ol­du­ğunu değil, bun­la­rın an­la­şıl­ma­sında farklı dü­zey­le­rin, dil­sel ya­pı­tın ma­hi­yet ve muh­te­va­sı­nın bunun da öte­sinde mü­te­kel­lime ait be­lir­le­yici un­sur­la­rın göz ardı edil­me­si­nin anlam ara­yış­la­rın­daki yü­zey­sel yahut ta­raflı yak­la­şım­lar­dan kay­nak­lan­dı­ğını dü­şün­dür­mek­te­dir.

Kur’ân-ı Kerîm’in apa­çık Arapça bir dil ile (bi-li­sâ­nin ara­biy­yin mübîn) in­di­ril­diği mü­te­ad­dit âyet­lerde ifade olun­muş bir hu­sus­tur.1 Kur’ân’ın Arapça in­di­ril­miş ol­ması ilk mu­ha­tap­la­rı­nın ken­di­le­rine in­di­ri­len ke­lâmı an­la­ma­la­rını, dü­şün­me­le­rini ve ibret al­ma­la­rını müm­kün kılan bir hü­vi­yet arz et­mek­te­dir. Hz. Pey­gam­ber’in (s.a.v), kav­mini Kur’ân ile hak yola ça­ğır­ması ve inzâr et­mesi de ancak Kur’ân onlar ta­ra­fın­dan an­la­şıl­dı­ğında an­lamlı ola­cak­tır. Do­la­yı­sıyla Kur’ân’ın, “mübîn” bir lisan ile in­di­ril­mesi mu­ha­tap­la­rı­nın muh­te­mel bütün ba­ha­ne­le­ri­nin önüne set çek­mekle, “An­la­ma­mış­tık ki, tâbi ola­lım.” iti­ra­zı­nın hiç­bir zaman va­kı­aya ta­şı­na­ma­ya­ca­ğını ga­ranti et­mek­te­dir. Kur’ân’ın açık bir Arapça ile in­di­ril­di­ğini bil­di­ren âyet­ler in­ce­len­di­ğinde ilâhî ke­lâ­mın bu hu­su­si­ye­ti­nin, dil-top­lum iliş­kisi ve tek­lif pren­sibi çer­çe­ve­sinde an­la­şılma ge­rek­li­liği açığa çık­mak­ta­dır. Şu halde Kur’ân’ın apa­çık bir Arapça ile in­di­ril­mesi onun her bir âyet ve laf­zın­daki mu­radı an­la­mada, Arapça bil­me­nin ye­terli ol­duğu ma­na­sını ta­şı­ma­mak­ta­dır. Böyle bir iddia Kur’ân’ın el­fâ­zın­daki muh­te­mel ma­na­lar, mecaz, müb­he­mât, müc­mel ve müş­kil ifa­de­ler, tah­sis, tak­yid, nesih ih­ti­mal­leri gibi bir­çok hu­su­sun göz ardı edil­mesi an­la­mına gel­mek­te­dir. Üs­te­lik Âl-i İmrân Sû­resi 7. âyette muh­kem âyet­le­rin mu­ka­bi­linde zik­re­dil­miş mü­te­şa­bi­hâ­tın yu­ka­rıda say­dı­ğı­mız hu­sus­la­rın dı­şında Kur’ân’da ha­ki­ka­tini sa­dece Allah’ın bi­le­bi­le­ceği âyet­leri muh­tevi ol­duğu an­la­şıl­mak­ta­dır. -Özel­likle Mü­te­kel­li­me­nin me­sele edin­diği Kur’ân’da, ma­nası bi­li­ne­me­yen âyet­le­rin bulunabileceği/bulunamayacağı hu­su­sunda- ma­nası bi­li­ne­me­yen ile hitap ve tek­lif im­kânı farklı bir bağ­lamda ele alın­ma­lı­dır. Ancak bu­rada elfâz-anlam iliş­ki­sinde âye­tin “mak­sad”ı ile “ha­ki­kat”inin ay­rış­tı­rıl­ma­sı­nın ge­rek­li­liği, do­la­yı­sıyla Kur’ân’ın “an­la­şıl­ma­sında” (ya da anlam bul­ma­sında) gerek li­te­ral dü­zeyde ge­rekse mu­ha­tap düz­le­minde ka­te­go­rik anlam se­vi­ye­le­ri­nin var­lığı ha­tır­la­tıl­ma­lı­dır.

Kur’ân’ın an­la­şıl­ması, daha doğru bir ifade ile İslam’ın an­la­şıl­ması ve ya­şan­ma­sında Kur’ân’ı ye­terli ve bi­ri­cik kay­nak ola­rak gören yak­la­şım­la­rın, sa­yı­ları be­lirli olan sûre ve âyet­ler­den kı­ya­mete kadar ge­çerli olan bu dinin bütün il­ke­le­rini “is­tin­bat” etme gi­ri­şi­minde Arap di­lini mer­keze ko­num­lan­dır­ma­la­rı­nın -ken­di­leri açı­sın­dan- ne denli vaz­ge­çil­mez bir anlam ifade et­tiği açık­tır. Bu yak­la­şım­la­rın, Kur’ân’ın Arapça bir dil ile beyan ama­cına matuf in­di­ril­di­ğini ifade eden mez­kûr âyet­leri Hz. Pey­gam­ber’in (s.a.v) teb­yîn mis­yo­nu­nun kar­şıtı ola­rak ko­num­lan­dır­dığı gö­rül­mek­te­dir. Öyle ya, Arapça ola­rak in­di­ri­len ve Allah ta­ra­fın­dan taf­sil edi­len (Hûd, 11/1) âyet­ler Arap­lar ta­ra­fın­dan ve Arapça bil­mekle an­la­şıl­malı, ken­din­den açık ol­ma­lı­dır. Mu­ha­ta­bın yap­ması ge­re­ken ise dili kul­la­na­rak, ken­di­sini teb­yîn eden Kur’ân’ın bü­tün­lüğü açı­sın­dan üslûp ve teb­yîn key­fi­ye­tini keş­fet­mek­te­dir.

Evet, Kur’ân apa­çık bir Arapça ile in­di­ril­miş, âyet­leri muh­kem kı­lın­mış, Hakîm ve Habîr olan Allah ta­ra­fın­dan taf­sil edil­miş bir ki­tap­tır. Ne var ki, onun Arap dili ile in­di­ril­miş ol­ması, be­yanı ve taf­sil edil­me­si­nin key­fi­yeti mez­kûr âyet­ler­den ha­re­ketle va­rı­lan so­nuç­lar açı­sın­dan de­ğer­len­di­ril­di­ğinde Arapça bil­me­nin, âye­tin ma­na­sı­nın an­la­şıl­ması nok­ta­sında bi-za­tihî ye­terli ol­ma­dı­ğını is­pata hacet bı­rak­ma­mak­ta­dır. Ni­te­kim Arapça bil­mek daha bu âyet­le­rin ma­na­ları üze­rinde it­ti­fak et­meyi bile temin et­me­miş­tir.

Kur’ân’ın an­la­şıl­ma­sında ve dinin ya­şan­ma­sında Hz. Pey­gam­ber’in (s.a.v) teşri‘ ve teb­yîn mis­yo­nunu gör­mez­den gelme ve ekarte etme gi­ri­şim­le­rinde bu­lu­nan­la­rın, il­gili âyet­leri üm­me­tin kahir ek­se­ri­sin­den bam­başka bir şe­kilde an­la­dığı ya da an­la­maya ça­lış­tığı or­ta­day­ken “de­la­leti açık olan ve mu­ha­tap ta­ra­fın­dan Arapça bil­mekle an­la­şı­la­cak olan Kur’ân’ın” be­yanı nasıl an­lam­lan­dı­rı­la­cak­tır? Kur’ân’ın, Arap di­lini ko­nuş­ma­yan­lara beyan ol­ma­ması bir yana Arap­lar içe­ri­sinde dile hâ­ki­mi­yet, bilgi ve kül­tür se­vi­ye­le­rin­deki fark­lı­lık­lar dü­şü­nül­dü­ğünde Kur’ân’ın Arapça lisan ile in­di­ril­mekle beyan olma key­fi­ye­ti­nin ge­nele şâmil ol­duğu nasıl dü­şü­nü­le­bi­lir? Eğer Kur’ân’ın beyan key­fi­ye­ti­nin Arapça bilen her­kese teş­mil edi­le­bi­le­ceği söy­le­nirse bu du­rumda Arap di­li­nin sa­dece en seç­kin leh­çe­leri ile inen ve oku­nan Kur’ân’ın, top­lu­mun kül­tür se­vi­yesi düşük ve ah­lâkı yoz­laş­mış ke­sim­le­ri­nin, dil­le­rin­den dü­şür­me­dik­leri yö­re­sel ve çir­kin ifa­de­leri ile argo kul­la­nım­la­rın­dan uzak ol­ması nasıl an­la­şı­la­bi­lir?

Kur’ân ile sün­neti tef­rik etme ça­ba­ları Kur’ân ile Kur’ân’ın dış dün­ya­daki vü­cu­dunu ay­rış­tır­maya matuf, Kur’ân’ı yalın ve sa­dece Allah’ın is­te­diği şe­kilde an­lama değil Hz. Pey­gam­ber (s.a.v) ve as­hâ­bın ha­ya­tın­dan uzak­laş­tı­rıl­mış Kur’ân’ı is­te­diği gibi an­latma ve tah­rif etme yö­nünde atıl­mış ilk adım­lar­dır. Ken­dinde açık ol­duğu söy­le­ni­len Kur’ân-ı Kerîm’in gök­ten biz­zat mu­ha­tap­la­rına iki kapak ara­sında in­me­yip âlem­lere rah­met ola­rak gön­de­ri­len Hz. Pey­gam­be­ri­miz’e in­di­ril­miş ol­ması bu şart­lan­mış zi­hin­lere hiç­bir şey ifade et­mese ge­rek­tir. Bu hu­susta -Kur’ân’ın Allah ta­ra­fın­dan taf­sil key­fi­ye­tine ışık tutan- Fus­si­let Sû­resi 44. âyet­teki ifa­de­ler ne denli dik­kate şa­yan­dır:

“Eğer biz onu başka dilde bir Kur’ân yap­say­dık onlar mut­laka, “Onun âyet­leri taf­sil edil­meli değil miydi? Başka dilde bir kitap ve Arap bir pey­gam­ber öyle mi?” der­lerdi. De ki: “O, ina­nan­lar için bir hi­da­yet ve şi­fa­dır. İnan­ma­yan­la­rın ku­lak­la­rında bir ağır­lık var­dır ve Kur’ân on­lara ka­palı ve an­la­şıl­maz gelir. (Sanki) on­lara uzak bir yer­den ses­le­ni­li­yor (da an­la­mı­yor­lar).”

Arapça ol­ma­yan bir dille in­di­ril­diği dü­şü­nül­dü­ğünde, “Taf­sil edil­seydi ya.” di­ye­cek­lere Arapça ola­rak in­di­ri­len Kur’ân kar­şı­sında artık böyle bir iti­raz hakkı kal­ma­mış­tır. Ne var ki, Arapça ola­rak in­di­ri­len Kur’ân’ın on­larla müş­te­rek bir dil kul­lan­ması Kur’ân’ı an­la­ma­la­rında te­mi­nat ol­ma­mış, Kur’ân on­la­rın anlam dün­ya­la­rına gir­me­miş, ondan bî­ha­ber ve ga­fi­lane ya­şa­mış­lar­dır.

Kur’ân’ın dil özel­lik­le­rin­den yola çı­ka­rak an­la­şıl­ması hu­su­sunda or­taya atı­lan gö­rüş­le­rin onu sı­ra­dan ve dün­yevî bir hitap-kitap ola­rak al­gı­la­dık­ları gö­rül­mek­te­dir. Kur’ân’ın ai­di­ye­ti­nin göz ardı edil­diği bu dü­zeyde mü­te­kel­lim-murad iliş­kisi dün­yevî bo­yut­larda kur­gu­lan­makta, be­şerî söz ve eser­ler için ge­çerli olan hu­sus­lar Kur’ân’a adeta da­ya­tıl­mak­ta­dır. İki kişi ara­sında ile­ti­şi­min olum­suz so­nuç­lan­ma­sını, mu­ha­ta­bına söy­le­mek is­te­di­ğini an­la­ta­ma­yan bir şah­sın me­sa­jını ilet­me­deki ba­şa­rı­sız­lığı ile açık­la­yan al­gı­la­rın bu ku­suru ber­ta­raf etme adına Kur’ân’ın, onun di­lini bilen her­kes ta­ra­fın­dan başka bir be­yana ih­ti­yaç duy­ma­dan an­la­şı­la­ca­ğını sa­vun­ma­sı­nın al­tında ya­tan­lar artık şerhe ih­ti­yaç bı­rak­ma­ya­cak de­re­cede aşi­kâr­dır.

Kur’ân mübîn bir Arapça ile in­di­ril­miş, Hz. Pey­gam­ber (s.a.v) de onu kav­mine teb­liğ etmiş, müc­mel ma­na­la­rını teb­yîn, mut­lak ma­na­la­rını tak­yid, umum ma­na­la­rını tah­sis etmiş, Kur’ân’ı ya­şa­mış, an­lat­mış ve ah­lâkı ha­line ge­tir­miş­tir. Kur’ân’ın Arapça in­di­ril­mesi, Hz. Pey­gam­ber’in (s.a.v), kav­mini Kur’ân’a davet etme, Kur’ân ile hak yola ça­ğırma, inzâr ve teb­şir et­mesi için ge­rekli olan dil va­sa­tına işa­ret et­mek­te­dir. Yoksa Kur’ân ifa­de­le­ri­nin hepsi ma­naya de­la­let ba­kı­mın­dan aynı se­vi­yede de­ğil­dir. Ma­nası ka­palı olan, bir­çok ma­naya muh­te­mel olan, mecaz ma­na­lar içe­ren la­fız­la­rın ya­nında sa­dece âlim­le­rin kav­ra­ya­cağı dü­zeyde ifa­de­ler içe­ren Kur’ân’ımız­daki bazı âyet­le­rin te­vili ise sa­dece Allah ta­ra­fın­dan bi­lin­mek­te­dir. Do­la­yı­sıyla Kur’ân’ı an­la­mak, li­te­ral bir ça­ba­nın çok daha öte­sinde, Hz. Pey­gam­be­ri­miz’in sün­neti üzere ya­şa­ma­nın gaye edil­diği bir fikir ve cühd dün­ya­sında, rah­met-i Rah­man’ın te­cel­lisi ile ta­hak­kuk ede­cek­tir.

Ya Rabbi, kalp­le­ri­mizi Kur’ân ile ten­vir eyle, onu an­la­mayı, ya­şa­mayı ve an­lat­mayı nasib eyle, bizi Hz. Pey­gam­be­ri­miz’in sün­neti üze­rine sabit kıl..

“Uyarıcılardan olasın diye onu güvenilir Ruh (Cebrail) Senin kalbine apaçık Arapça bir dil ile indirmiştir.” 2

Şuarâ Sûresi’nde Kur’ân’ın apaçık bir Arapça ile indirildiğini bildiren âyetlere bakıldığında “bi lisânin arabiyyin mübîn” ifadesindeki ba’nın tealluku ile ilgili iki ihtimal düşünülebilir. Birinci ihtimal ba’nın, “münzirîn” kelimesine müteallık olmasıdır. Bu durumda Hz. Peygamber’in (s.a.v), Arapça ile kavimlerini uyaran peygamberlerin zümresinden olduğu anlaşılır. İkinci ihtimale göre ise ba, “nezele” fiiline muteallıktır. Bu durumda da Hz. Cebrail’in, Kur’ân’ı Hz. Peygamber’in (s.a.v) kalbine apaçık bir Arapça ile indirmesi, Hz. Peygamber’in (s.a.v) kavmini inzâr etmesi içindir. Kur’ân’ın Arapça bir beyan olmasının mahiyeti bu bağlamda anlaşılmalıdır. Dilsel ifadelerin, duyulmakla bellenmesine karşın 194. âyette Kur’ân’ın, Hz. Peygamber’in (s.a.v) kalbine indirildiğinin belirtilmesi Hz. Peygamber’in (s.a.v) kalbinde dilsel ifadelerin büründüğü anlam alanına uzanmaktadır.


* Yrd.Doç.Dr., İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Tefsir Anabilim Dalı.

  1. Yûsuf, 12/2; Ra‘d, 13/37, Tâha, 20/113; Şuarâ, 26/195; Zümer, 32/28; Zuhruf, 43/3. ↩︎
  1. Şuarâ, 26/193-195. ↩︎