Dergide ara

Yazı başlıkları, yazar adları ve sayı adları içinde arar. Şapka ve büyük harf fark etmez: “adalet” yazınca “Adâlet” de bulunur.

Göz atın: Sayılar · Yazarlar · Arşiv

Malına Haram Karışmış Kimselerle Muâmelelerimiz Nasıl Olmalı?

55. Sayı · 2018/5

2022

2021

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

Ma­lı­nın ta­mamı haram olan veya ma­lına haram ka­rış­mış kim­se­lerle mü­nâ­se­bet­le­ri­miz nasıl ol­malı? Bu in­san­larla alış­ve­riş ya­pı­la­bi­lir mi? Da­vet­le­rine ica­bet edi­le­bi­lir mi? İk­ram­ları kabul edi­le­bi­lir mi? Bu tür so­ru­ları bu ya­zı­mızda ce­vap­la­maya ça­lı­şa­ca­ğız.

Her şey­den önce şu apa­çık ha­ki­kati ha­tır­la­ma­mızda fayda var­dır:

Bütün mülk Allah’a ait­tir. Sahip ol­du­ğu­muz mal­la­rın ha­kikî sâ­hibi, Mâ­likü’l-mülk olan Cenâb-ı Zül­ce­lâl’dir. Biz­ler, Allâh’ın ver­diği yetki ile mal­la­rı­mız üze­rinde ta­sar­rufta bu­lu­nu­ruz. Bu se­beple mal­la­rı­mız üze­rinde ta­sar­rufta bu­lu­nur­ken Allah’ın koy­duğu sı­nır­lar içe­ri­sinde ha­re­ket et­me­miz ge­rek­ti­ğini unut­ma­ma­lı­yız. Allah Zül­ce­lâl, bir­bi­ri­mi­zin mal­la­rını hak­sız yol­larla ye­meyi biz­lere haram kıl­mış­tır. Ha­ra­mın ve he­la­lin öl­çü­sünü koyan ise Rab­bi­miz’dir. Bu öl­çü­leri biz­lere ulaş­tı­ran, öğ­re­ten ve açık­la­yan ise Pey­gam­be­ri­miz aley­his­sa­lâtü ve’s-se­lâm­dır.

Allah’ın (c.c) biz­leri ta­sar­rufa yet­kili kıl­dığı mal­lar, maddî ha­ya­tı­mızı idâme et­ti­re­bil­me­miz için bir da­ya­nak­tır. Sahip ol­du­ğu­muz bu mal­lar, hem ferdî ola­rak biz­le­rin hem de içinde ya­şa­dı­ğı­mız top­lu­mu­mu­zun geçim kay­na­ğı­dır:

“Allah’ın, ge­çi­mi­nize da­ya­nak kıl­dığı mal­la­rı­nızı se­fih­lere ver­me­yin; o mal­larla on­ları bes­le­yin, giy­di­rin ve on­lara güzel söz söy­le­yin.”1

“Allah’a ve Re­sû­lüne iman edin ve sizi üze­rinde ta­sar­rufa yet­kili kıl­dığı mal­dan infâk edin. İçi­niz­den iman edip de infâk eden­ler var ya; onlar için büyük bir ecir var­dır.”2

Mül­ki­ye­ti­miz­deki mal­lar ne kadar helâl ve temiz olursa rûhen ve be­de­nen o de­rece sağ­lıklı olu­ruz. Top­lu­mu­muz da aynı şe­kilde mad­den ve manen sağ­lıklı olur. Böyle ol­du­ğu­muz tak­dirde de Allah Teâlâ yer­den ve gök­ten üze­ri­mize rah­met ve be­re­ket ka­pı­la­rını açar. Mal­la­rı­mı­zın helal oluşu sa­dece yiyip iç­tik­le­ri­mi­zin helal olu­şuna bağlı de­ğil­dir. Aynı za­manda ka­zanç­la­rı­mı­zın da helal olu­şuna bağ­lı­dır:

“Eğer o mem­le­ket­le­rin halkı iman edip Allah’tan kork­sa­lardı el­bette üzer­le­rine yer­den ve gök­ten be­re­ket (ka­pı­ları) açar­dık, fakat onlar ya­lan­la­dı­lar biz de on­ları ka­zan­dık­ları se­be­biyle ya­ka­la­yı­ver­dik.”3

“Mal­la­rı­nızı ara­nızda hak­sız se­bep­lerle ye­me­yin. Bile bile, in­san­la­rın bir kısım mal­la­rını haram yol­lar­dan yemek için o mal­ları hâ­kim­lere ver­me­yin.”4

“Ey iman eden­ler! Kar­şı­lıklı rı­zaya da­ya­nan ti­ca­ret müs­tesna, bir­bi­ri­ni­zin mal­la­rını hak­sız bir şe­kilde ye­me­yin ve bir­bi­ri­ni­zin ca­nına kıy­ma­yın. Şüp­he­siz Allah, size karşı çok mer­ha­met­li­dir.”5

Ma­lına haram ka­rış­mış ki­şi­lerle mü­nâ­se­bet ko­nu­sunu bir­kaç baş­lık al­tında ele al­ma­mız uygun olur:

Bi­rin­cisi: Ma­lı­nın ta­mamı haram olan kim­se­lerle mü­nâ­se­bet.

Bir kim­se­nin ka­zan­cı­nın ta­ma­mı­nın haram ol­duğu ve gayr-ı meşrû yol­larla ka­za­nıl­dığı bi­li­ni­yorsa o kimse ile mu­â­me­lede bu­lun­mak ve elin­deki malı hangi yolla olursa olsun almak câiz de­ğil­dir. Ancak bu tür kim­se­le­rin mal­ları, sâ­hi­bine iade etmek mak­sadı ile alı­na­bi­lir. Zira bu mal­la­rın mül­ki­yeti ona ait de­ğil­dir. Haram yol­larla elde edi­len mal onu edi­nen ki­şi­nin malı kabul edi­le­mez. Bu mal, ya bir şahsa veya vakfa ait­tir ve der­hal ona iade edil­mesi ge­re­kir ve bu malı elinde bu­lun­du­ran şahıs gâsıp hük­mün­de­dir. Yahut da ka­muya ait­tir ve der­hal beytü’l-mâle yani kamu ha­zi­ne­sine ak­ta­rıl­ması ge­re­kir. Eğer böyle bir imkân yoksa fakir fu­ka­raya veya bir hayır ci­he­tine –sevap um­mak­sı­zın- sarf edil­me­li­dir. Bu tür kim­se­le­rin da­ve­tine ica­bet etmek de uygun de­ğil­dir. İkram edi­len ye­me­ğin ken­disi biz­zat o haram mal­dan ola­ca­ğın­dan onu ye­me­nin haram ol­du­ğunu âlim­le­ri­miz söy­le­mek­te­dir.

“Bir kimse helâl ka­zan­cın­dan bir sa­daka ver­di­ğinde –ki Allah Teâlâ helal (tay­yib) olan­dan baş­ka­sını kabul bu­yur­maz- mu­hak­kak Allah Teâlâ o sa­da­kayı kud­re­tiyle kabul eder. Velev ki o sa­daka bir hurma ta­ne­sin­den iba­ret olsun. Bu hurma ta­nesi Rah­mân olan Allah’ın kud­ret elinde siz­den bi­ri­ni­zin ta­yını yahut süt­ten ke­si­len deve yav­ru­sunu bü­yüt­tüğü gibi büyür hatta dağ­dan daha büyük olur.”6

“Ey İn­san­lar! Şüp­he­siz Allah, Tay­yib’dir. Tay­yib­den (helâl ve temiz olan­dan) baş­ka­sını kabul etmez”7

Şayet haram mal ile helal mal bir­bi­rine ka­rış­mış ise ve bu mal­ları bir­bi­rin­den ayırt ede­bilme im­kânı varsa helal olan kısmı ile mu­â­mele yap­mak helal, haram kısmı ile mu­a­me­lede bu­lun­mak ha­ram­dır.

Fakat ki­şi­nin ka­zan­cına helal haram ka­rış­mış ve bu mal­ları bir­bi­rin­den ayırt etme im­kânı yoksa bu du­rumda şu dört ih­ti­mal söz ko­nu­su­dur: Ya haram mal, helal olan­dan faz­la­dır veya ek­sik­tir veya her ikisi eşit­tir yahut da ara­daki oran bi­lin­me­mek­te­dir.

Haram olan mal, he­lal­den çok de­ğilse bu du­rumda o kim­seyle te­â­mül câ­iz­dir. Çünkü as­lo­lan ki­şi­nin elin­deki mala mâlik ol­ma­sı­dır. O kim­se­nin elin­deki mala sahip ol­ma­dı­ğını veya gayr-ı meşrû/haram yol­larla mâlik ol­du­ğunu iddia etmek için en azın­dan zann-ı gâlip lâ­zım­dır. Böyle bir bil­giye sahip ol­ma­dı­ğı­mıza göre as­lo­lan o kim­seyle mu­a­me­leyi meşrû kabul et­mek­tir. Bu ko­nuda de­lil­siz şüp­heye iti­bar olun­maz. Ay­rıca bu ko­nu­daki bir ya­sak­lama, Müs­lü­man­la­rın al­tın­dan kal­ka­ma­ya­cak­ları bir me­şak­kate ve sı­kın­tıya sebep olur. Zira bu umûm-ı belvâ ka­bi­lin­den bir hu­sus­tur.

Ka­zan­cına haram ka­rış­mış kim­se­le­rin mal­la­rın­daki haram oranı helâl ola­nına galip ise bu du­rumda o kim­seyle te­â­mül câ­iz­dir, lâkin mek­ruh­tur. Bu ke­râ­he­tin, za­rûrî du­rum­larda or­ta­dan kal­ka­ca­ğını söy­le­yen âlim­ler var­dır. Bu za­rû­ret, ti­câ­ret vs. ya­pa­cak kimse bul­makta sı­kın­tıya düş­mek ka­bi­lin­den bir za­ru­ret ola­bi­lir. Zira Ra­sû­lul­lâh (s.a.v) ve sa­hâbe-i ki­râ­mın gayr-ı müs­lim­lerle alış­ve­riş yap­tık­ları bi­lin­mek­te­dir. Gayr-ı müs­lim­le­rin mal­ları ise ha­ram­dan hâlî de­ğil­dir. Fakat he­la­lini ha­ram­dan ayırt etme ih­ti­mali bu­lun­ma­ması ve içinde bu­lun­duk­ları top­lumda on­larla alış­ve­riş za­rû­ret hâ­lini al­dığı için on­larla mu­â­me­leye bir yasak ge­ti­ril­me­miş­tir. Gayrı-ı müs­lim­le­rin sâhip ol­duk­ları mal­ları nasıl ka­zan­dık­la­rına dair bir araş­tır­maya gitme veya on­lar­dan bu ko­nuda bilgi is­ten­me­si­nin za­ru­re­tine dair her­hangi bir ri­vâ­yet de vârid ol­ma­mış­tır.

Bu tür mu­â­me­le­le­rin mek­rûh olma se­be­bine ge­lince; di­ni­miz haram olan mu­â­me­le­ler­den elde edi­len ka­zan­cın yen­me­sini haram kıl­mış­tır. Haram-helal ka­rı­şık mal­la­rın yen­mesi ve bu tür mal­larla mu­â­me­lede bu­lun­mak şüp­he­den hâlî de­ğil­dir. Ra­sû­lul­lâh (s.a.v) bir hadîs-i şe­rîf­le­rinde şöyle bu­yur­mak­ta­dır: “Helal bel­li­dir. Haram da bel­li­dir. İkisi ara­sında in­san­la­rın ço­ğu­nun bil­me­diği şüp­heli olan­lar var­dır. Kim şüp­heli şey­ler­den uzak du­rursa di­nini ve şe­re­fini mu­ha­faza etmiş olur. Kim ise şüp­heli şey­lere da­larsa ha­rama dalar …”8 Bu se­beple ka­zan­cın­daki haram, he­la­lin­den çok olan kim­se­lerle mu­â­me­lede bu­lun­mak içe­ri­sinde şüphe ba­rın­dır­mak­ta­dır. Za­ru­ret ol­ma­dan böyle bir mu­â­me­lede bu­lun­mak -Allah ko­ru­sun- in­san­la­rın ha­rama düş­me­sine sebep ola­cağı gibi aynı za­manda haram ka­zanç pe­şine düş­müş in­san­ları teş­vik etmek an­la­mına ge­le­ce­ğin­den ha­ram­la­rın yay­gın­laş­ma­sına da sebep olur.

Sa­habe-i ki­râm­dan ve tâ­biîn ule­mâ­sın­dan, ma­lına haram ka­rış­mış kim­se­lerle alış­ve­rişi, he­diye kabul et­meyi, ye­mek­le­rin­den ye­meyi, da­vet­le­rine icâ­bet et­meyi, ta­ma­men haram kabul eden­ler ol­duğu gibi, –aldığı/yediği malın biz­zat ken­disi haram kı­sım­dan ol­ma­mak şar­tıyla- helâl kabul eden­ler de var­dır.

Bu tür mu­â­me­le­leri, yu­ka­rı­daki şart­larla helal kabul eden ve bu tür mu­â­me­le­lere cevaz veren ule­mâ­nın gö­rüş­le­rini, Ra­sû­lul­lâh’ın (s.a.v) şu hadîs-i şe­rîfi çer­çe­ve­sinde an­la­mak uygun olur ka­na­a­tin­de­yiz: “Kar­de­şi­ni­zin da­ve­tine icâ­bet edin. Şayet davet edil­di­ği­niz ortam ha­yırlı (Allah’ın razı ol­duğu) bir ortam ise ne âlâ, aksi tak­dirde emr bi’l-ma’rûf nehy ani’l-mün­ker va­zi­fe­nizi ya­par­sı­nız.” Yani on­lara maruf olanı em­re­der, mün­ker olanı ya­sak­lar­sı­nız. Bu hadîs-i şerîf teb­liğ va­zi­fe­si­nin Müs­lü­man­lar üze­rinde kı­ya­mete kadar devam ede­ce­ğini vur­gu­la­mak­ta­dır. Hiç şüp­he­siz içinde bu­lun­du­ğu­muz top­lumda, helal-haram ay­rımı bil­me­yen veya bilse bile bunu ha­ya­tına tat­bik etme azim ve ka­rar­lı­lığı gös­ter­me­yen in­san­lar var­dır. Bu tür in­san­lar da her daim davet-i İlâ­hî­nin mu­ha­tap­la­rı­dır. Bizim on­lara karşı bu va­zi­fe­mizi ihmâl et­me­miz söz ko­nusu de­ğil­dir. Bunu ya­par­ken bir yan­dan on­larla olan ir­ti­ba­tı­mızı devam et­tir­meye ve mü­na­se­bet­le­ri­mizi devam et­tir­meye ça­lı­şır­ken öte yan­dan iş­le­dik­leri ha­ram­lara onay ver­meme yü­küm­lü­lü­ğü­müzü de unut­ma­ma­lı­yız. Bu has­sas denge, in­san­ları hakka davet eder­ken Allah Teâlâ’nın em­ret­tiği hik­metli dav­ranma ve güzel na­si­hat etme so­rum­lu­lu­ğu­mu­zun bir par­çası ola­rak gö­rül­me­li­dir.

Her şeyin doğ­ru­sunu en iyi Allah bilir.

* Öğretim Görevlisi, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

Kaynaklar

İbnü’l-Hümâm, Fethu’l Kadîr, Dâru’l-Kü­tübi’l-İl­miyye, Beyrut-1424/2003, 6/17-18.

Ha­mevî, Ğamzu Uyûni’l-Be­sâir şerhu Ki­tâbi’l-Eşbâh ve’n-Ne­zâir; Dâru’l-Kü­tübi’l-İl­miyye, Beyrut-1405/1985, 1/193.

İbn Âbi­dîn, Reddü’l-Muh­târ, Dâru’l-Fikr, Beyrut-1415/1995, 4/283.

  1. Nisâ 4/5. ↩︎
  2. Hadîd 57/7. ↩︎
  3. A‘râf 7/96. ↩︎
  4. Bakara 2/188. ↩︎
  5. Nisâ 4/29. ↩︎
  6. Müslim, Zekât 19. ↩︎
  7. Müslim, Zekât 19. ↩︎
  8. Buharî, İman 39, Büyû‘ 2; Müslim, Müsâkât 107, (1599). ↩︎